Айға Саяхат: Пираттық пен Жоғалу Тарихы

Кіріспе

1902 жылы Жорж Мелиестің француздық қысқаметражды фильмі.

Түсірілім

Ғылыми жазушы Рон Миллер атап көрсеткендей, «Айға саяхат» Мелиес жасаған ең күрделі фильмдердің бірі болды және ол «оның үйренген немесе өнертапқан барлық тәсілдерін» пайдаланды. Бұл оның ең ұзақ фильмі болды; сондай-ақ, 30 көріністен тұратын «Pièce à grand spectacle» деген сипаттамалық атауы болды. Кинопираттықтың кең таралғандығына байланысты Мелиес осы танымал фильмнен түскен пайданың көп бөлігін алған жоқ. Бір мәлімет бойынша, Мелиес фильмнің бір данасын Париж фотографы Шарль Гершельге Алжирдегі театр үшін пайдалану шартымен сатқан, бірақ бұл фильмті тек Алжирде көрсетуге рұқсат етілген. Гершель бұл фильмді және Мелиестің басқа фильмдерін Эдисон өндіріс компаниясының қызметкері Альфред К. Абадиге сатты, ол оларды Витаграф арқылы көшіріп, сату үшін Эдисонның зертханасына жіберді. Фильмнің көшірмелері басқа фирмаларға тарады, ал 1904 жылға қарай Зигмунд Любин, Селиг Полископ компаниясы және Эдисон оны қайта таратты. Ол фильмді өзінің «Электр театрының» ашылуына таңдады. Star Film Company компаниясының ағылшын тіліндегі каталогының кіріспесінде былай деп жарияланды: «Нью-Йоркте фабрика мен кеңсе ашқандықтан, біз барлық жалғаншылар мен қарақшыларды қуғынмен ұстауға дайынбыз және оған белсенді түрде кірісеміз. Біз екі рет айтпаймыз, бірден іс көреміз!» Фильм Францияда үлкен жетістікке жетті және Париждегі Олимпиа музыка залында бірнеше ай бойы үздіксіз көрсетілді. «Айға саяхат» АҚШ-та ерекше ықыласпен қарсы алынды, бірақ (Мелиестің ренжігеніне орай) Любин, Селиг, Эдисон және басқалардың пираттық көшірмелері оның кеңінен таралуына себеп болды. Нью-Йорк, Вашингтон, Кливленд, Детройт, Нью-Орлеан және Канзас-Сити қалаларындағы кинотеатрлар фильмнің үлкен сәттілікке ие болғанын хабарлады. Фильм Германия, Канада және Италия сияқты басқа елдерде де жақсы көрсетілді, онда ол 1904 жылға дейін басты оқиға ретінде көрсетілді. Өмірінің соңында Мелиес «Айға саяхат – әрине, менің ең жақсы фильмдерімнің бірі емес» деді, бірақ оның шедевр деп есептелінетінін және «алғашқы болғандықтан өшпес із қалдырғанын» мойындады. Мелиес ең мақтан тұтқан фильмі – «Адамзат тарихы» (1908) – қазіргі таңда жоғалып кеткен деп саналатын маңызды тарихи драма.

As the science writer Ron Miller notes, A Trip to the Moon was one of the most complex films that Méliès had made, and employed "every trick he had learned or invented". It was his longest film yet; and given the descriptive subtitle Pièce à grand spectacle en 30 tableaux. Because of rampant film piracy, Méliès never received most of the profits of the popular film. One account reports that Méliès sold a print of the film to the Paris photographer Charles Gerschel for use in an Algiers theatre, under strict stipulation that the print only be shown in Algeria. Gerschel sold the print, and various other Méliès films, to the Edison Manufacturing Company employee Alfred C. Abadie, who sent them directly to Edison's laboratories to be duplicated and sold by Vitagraph. Copies of the print spread to other firms, and by 1904 Siegmund Lubin, the Selig Polyscope Company, and Edison were all redistributing it. who chose the film as the inaugural presentation of his Electric Theater. The introduction to the English language edition of the Star Film Company catalogue announced: "In opening a factory and office in New York we are prepared and determined energetically to pursue all counterfeiters and pirates. We will not speak twice, we will act!" The film was a pronounced success in France, running uninterrupted at the Olympia music hall in Paris for several months. A Trip to the Moon was met with especially large enthusiasm in the United States, where (to Méliès's chagrin) its piracy by Lubin, Selig, Edison and others gave it wide distribution. Exhibitors in New York City, Washington, D. C., Cleveland, Detroit, New Orleans, and Kansas City reported on the film's great success in their theatres. The film also did well in other countries, including Germany, Canada, and Italy, where it was featured as a headline attraction through 1904. Late in life, Méliès remarked that A Trip to the Moon was "surely not one of my best," but acknowledged that it was widely considered his masterpiece and that "it left an indelible trace because it was the first of its kind." The film which Méliès was proudest of was Humanity Through the Ages (1908), a serious historical drama now presumed lost.

Қара-ақ баспа

upright=1.36|thumb|thumbtime=5:51|Мелиестің "Айға саяхаты" фильмінің толық емес нұсқасы; экран уақыты 00:11:10
upright=1.36|thumb|thumbtime=6:20|Қалпына келтірілген, қара-ақ түсті "Айға саяхаты" фильмінің нұсқасы; экран уақыты 00:12:47
Мелиестің қаржылық қиындықтары мен құлдырауынан кейін, оның фильмдерінің көптеген даналары жоғалып кетті. 1917 жылы оның кеңсесін француз әскері басып алды, олар фильмдердің пленкасынан күміс іздерін алу үшін Мелиестің көптеген фильмдерін ерітіп, целлюлоидтан аяқ киім жасады. 1923 жылы "Роберт Ходин" театры бұзылғанда, онда сақталған фильмдер салмағы бойынша екінші қол фильмдерді сатушыға сатылды. Содан кейін сол жылы Мелиес ашуға еріп, Монтрейльдегі бағында қалған негативтерін өртеп жіберді. 1925 жылы ол Париждегі Монпарнас вокзалында ойыншықтар мен тәттілер сата бастады. "Айға саяхат" тарихтан ұмытылып, көп жыл бойы көрсетілмеді. Мелиеске деген қызығушылық қайта жанданған кезде, кино менеджері Жан Моклер және ертедегі кино тәжірибеші Жан Акме Лерой екеуі де "Айға саяхат" фильмінің сақталған данасын табу үшін жеке жолға шықты. Моклер 1929 жылдың қазан айында Парижден көшірме алды, ал Лерой 1930 жылы Лондонда тапты, бірақ екі фильм де толық емес еді: Моклердің нұсқасынан алғашқы сахна жоқ еді, ал Леройдың нұсқасынан парад пен ескерткіш мүсіні бар соңғы бөлім жоқ еді. Бұл фильмдер кейде ретроспективаларда (Мелиес галасы сияқты), авангардтық кино көрсетілімдерінде және басқа да арнайы іс-шараларда, кейде Мелиестің өзі ұсынған көрсетілімдерде көрсетілді. 1932 жылы Лерой қайтыс болғаннан кейін, оның фильмдер жинағы 1936 жылы Заманауи өнер мұражайына сатылды. Мұражайдың сатып алуы және MoMA кино кураторы Айрис Барридің басшылығымен "Айға саяхат" фильмінің көрсетілімдері, фильмді американдықтар мен канадалықтардың кең аудиториясына қайта ашты. Леройдың толық емес нұсқасы фильмнің ең көп таралған нұсқасы болды және басқа көшірмелердің, соның ішінде Франция кинотекасының нұсқасы үшін бастапқы материал болды.

upright=1.36|thumb|thumbtime=5:51|The incomplete LeRoy print of A Trip to the Moon; runtime 00:11:10
upright=1.36|thumb|thumbtime=6:20|The restored black and white print of A Trip to the Moon; runtime 00:12:47
After Méliès's financial difficulties and decline, most copies of his prints were lost. In 1917, his offices were occupied by the French military, who melted down many of Méliès's films to gather the traces of silver from the film stock and make boot heels from the celluloid. When the Théâtre Robert Houdin was demolished in 1923, the prints kept there were sold by weight to a vendor of second hand film. Finally, in that same year, Méliès had a sudden fit of rage and burned all his remaining negatives in his garden in Montreuil. In 1925, he began selling toys and candy from a stand in the Gare Montparnasse in Paris. A Trip to the Moon was largely forgotten to history and went unseen for years. During this renaissance of interest in Méliès, the cinema manager Jean Mauclaire and the early film experimenter Jean Acme LeRoy both set out independently to locate a surviving print of A Trip to the Moon. Mauclaire obtained a copy from Paris in October 1929, and LeRoy found one from London in 1930, though both prints were incomplete; Mauclaire's lacked the first scene, and LeRoy's was missing the entire final sequence featuring the parade and commemorative statue. These prints were occasionally screened at retrospectives (including the Gala Méliès), avant garde cinema showings, and other special occasions, sometimes in presentations by Méliès himself. Following LeRoy's death in 1932, his film collection was bought by the Museum of Modern Art in 1936. The museum's acquisition and subsequent screenings of A Trip to the Moon, under the direction of MoMA's film curator Iris Barry, opened the film up once again to a wide audience of Americans and Canadians LeRoy's incomplete print became the most commonly seen version of the film and the source print for most other copies, including the Cinémathèque Française's print.

Қолмен боялған баспа

upright=1.36|thumb|Айға саяхаттың қалпына келтірілген, қолмен боялған түсі

Айға саяхат фильмінің қолмен боялған түсі 1993 жылға дейін сақталғаны белгісіз еді, содан кейін анонимді донор оны екі жүз үнсіз фильмнен тұратын жинақтың бір бөлігі ретінде Каталонияның Фильмотекасына сыйлады. Бұл нұсқа, екінші буын негативінен жасалған қолмен боялған түс, Элизабет Тюйльердің зертханасында боялған-болмағаны белгісіз, бірақ қолданылған перфорациялар көшірме 1906 жылға дейін жасалғандығын көрсетеді. Бұл данадағы ұшыру сахнасындағы ту Испания туына ұқсас боялған, бұл қолмен боялған көшірме испандық көрсетуге арналғанын білдіреді. 1999 жылы Каталония Фильмотекасының қызметкері Антон Хименес француздық Lobster Films кинокомпаниясының Серж Бромберг және Эрик Лангелерін осы түс туралы хабардар етті, ол, оның пікірінше, толық ыдырау күйінде болған. Бромберг пен Ланге Сегундо де Хомонның жақында табылған фильмін қолмен боялған түспен алмастыруды ұсынды, және Хименес келісті. Бромберг пен Ланге фильмді қалпына келтіру үшін әртүрлі мамандандырылған зертханалармен кеңесті, бірақ фильмнің таспасы қатты массаға айналғандықтан, ешкім оны қалпына келтіру мүмкін емес деп ойлады. Соның салдарынан, Бромберг пен Ланге фильмнің кадрларын өздері бөліп, таспаның жиектері ғана ыдырап, біріккенін, ал кадрлардың көп бөлігі әлі де сақтауға болатынын анықтады. 2002-2005 жылдар аралығында жүргізілген цифрлық жұмыстар нәтижесінде түстен 13 375 фрагмент сақталды. 2010 жылы Lobster Films, Groupama Gan кино қоры және Technicolor кино мұрасы қоры қолмен боялған түсті толық қалпына келтіруді бастады, бұл жұмыс Лос-Анджелестегі Technicolor зертханасында жүзеге асырылды. Қалпына келтіруге кеткен шығын 1 миллион долларды құрады. Қалпына келтірілген нұсқаның тұсаукесері 2011 жылдың 11 мамырында Канн кинофестивалінде өтті, одан бері 18 жыл өткен және түс алғаш рет экранға шыққаннан 109 жыл өткен соң, француздық Air тобының жаңа саундтрегі қосылды. 2012 жылы Flicker Alley түсті және қара-ақ нұсқаларын, сондай-ақ Бромберг пен Ланге фильмді қалпына келтіру туралы түсірген толық метражды деректі фильм "The Extraordinary Voyage" кіретін 2 дискілі Blu-ray және DVD нұсқасын шығарды. The New York Times газетінде А.О.Скотт осы қалпына келтіруді "әрине, жылдың, тіпті ғасырдың кинодағы ең жарқын оқиғасы" деп атады.

No hand colored prints of A Trip to the Moon were known to survive until 1993, when one was given to the Filmoteca de Catalunya by an anonymous donor as part of a collection of two hundred silent films. It is unknown whether this version, a hand colored print struck from a second generation negative, was colored by Elisabeth Thuillier's lab, but the perforations used imply that the copy was made before 1906. The flag waved during the launching scene in this copy is colored to resemble the flag of Spain, indicating that the hand colored copy was made for a Spanish exhibitor. In 1999, Anton Gimenez of the Filmoteca de Catalunya mentioned the existence of this print, which he believed to be in a state of total decomposition, to Serge Bromberg and Eric Lange of the French film company Lobster Films. Bromberg and Lange offered to trade a recently rediscovered film by Segundo de Chomón for the hand colored print, and Gimenez accepted. Bromberg and Lange consulted various specialist laboratories in an attempt to restore the film, but because the reel of film had apparently decomposed into a rigid mass, none believed restoration to be possible. Consequently, Bromberg and Lange themselves set to work separating the film frames, discovering that only the edges of the film stock had decomposed and congealed together, and thus that many of the frames themselves were still salvageable. Between 2002 and 2005, various digitisation efforts allowed 13,375 fragments of images from the print to be saved. In 2010, a complete restoration of the hand colored print was launched by Lobster Films, the Groupama Gan Foundation for Cinema, and the Technicolor Foundation for Cinema Heritage. at Technicolor's laboratories in Los Angeles. Restoration costs were $1 million. The restored version premiered on 11 May 2011, eighteen years after its discovery and 109 years after its original release, at the 2011 Cannes Film Festival, with a new soundtrack by the French band Air. The restoration was released by Flicker Alley in a 2 disc Blu ray and DVD edition featuring both color and black & white versions of the film also including The Extraordinary Voyage, a feature length documentary by Bromberg and Lange about the film's restoration, in 2012. In The New York Times, A. O. Scott called the restoration "surely a cinematic highlight of the year, maybe the century."