Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Словакияның әдеби дәстүрі – Словакия әдебиеті.
Literary tradition of Slovakia
Slovak literature is the literature of Slovakia.
Орта ғасырлар
Қазіргі Словакия аумағындағы әдебиеттің алғашқы ескерткіштері Ұлы Моравия дәуіріне (863 жылдан бастап 10 ғасырдың басына дейін) жатады. Осы кезеңнің авторлары – Әйетті Кирилл, Әйетті Мефодий және Охридтік Климент. Бұл кезеңде жазылған, көбінесе христиандық тақырыптарға арналған еңбектерге мыналар кіреді: төрт Евангелияға кіріспе ретінде жазылған «Проглас» поэмасы, Киелі кітаптың Ескі шіркеу славян тіліне жасалған ішінара аудармалары, «Zakon sudnyj ljudem» және т.б. Орта ғасырлар 11-15 ғасырларды қамтиды. Осы кезеңдегі әдебиет латын, чех және словак тілдеріне жақын чех тілінде жазылған. Лирикалық поэзия (тілектер, әндер және формулалар) әлі де шіркеудің ықпалында болды, ал эпостық поэзия көбінесе аңыздарға арналды. Осы кезеңнің авторлары – «Хроника Венгарорум» авторы Йоханнес де Тюроч және Маурус. Дүниеуи әдебиет те пайда болды және осы кезеңде жылнамалар жазылды.
The first monuments of literature from territory now included in present day Slovakia are from the time of Great Moravia (from 863 to the early 10th century). Authors from this period are Saint Cyril, Saint Methodius and Clement of Ohrid. Works from this period, mostly written on Christian topics include: the poem Proglas as a foreword to the four Gospels, partial translations of the Bible into Old Church Slavonic, Zakon sudnyj ljudem, etc. The medieval period covers the span from the 11th to the 15th century. Literature in this period was written in Latin, Czech and slovakized Czech. Lyric poetry (prayers, songs and formulas) was still under the influence of the Church, while epic poetry concentrated on legends. Authors from this period include Johannes de Thurocz, author of the Chronica Hungarorum, and Maurus. Secular literature also emerged and chronicles were written in this period.
15001650
Ұлттық ерекшелігі бар әдебиет алғаш рет 16 ғасырда пайда болды, бұл басқа ұлттық әдебиеттерге қарағанда әлдеқайда кешіккен. 16 ғасырда латын тілі жазу тілі ретінде басым болды. Діни тақырыптардан өзге, ежелгі Грекия мен Римге байланысты антикалық тақырыптар да дамыды. Қазіргі Словакия аумағында басылған тұңғыш словак кітабы – 1581 жылғы Бардеев катехизисі. Словакияның ерте Ренессанс кезеңінің махаббат поэзиясының үлгісі – анонимді «Силади мен Хадмази» (1560) эпосы, ол Орталық Еуропаға түріктердің шапқындарының тұсында жазылған.
Literature of a national character first emerged in the 16th century, much later than for other national literatures. Latin dominated as the written language in the 16th century. Besides Church topics, there was a development of antique topics, related to ancient Greece and Rome. The first Slovak language book printed in territory of today Slovakia is Bardejov Catechism of 1581. An early Slovak Renaissance love poem is the anonymous epic Siládi and Hadmázi (1560), set against a background of the Turkish incursions into Central Europe.
16501780 жыл
Ренессанс кезеңінде қалыптаса бастаған діни және дүниелік әдебиеттердің аражігін ажыратумен қатар, Барокко дәуіріндегі Словакиядағы діни жанжалдар қасиетті мен әдеттегіден айқын бөлінуге алып келді. Даниэль Синапиус Хорчичка латын тілінде өлеңдер мен мектеп драмаларын, діни прозаны, мақалдарды және таңдамалы словак рухани поэзиясын жазды. Оның прозасында ұлттық сана сезімі байқалады, словак тілін жоғары бағалайды және өзінің елдестерінің арасындағы патриотизмнің жетіспеушілігін сынап көрсетеді. Гуголин Гавлович заманауи Батыс Словакия тілінде діни, рухани және білім беру мазмұндас жазбалардың авторы және Словакиядағы барокко әдебиетінің көрнекті өкілі болды. Оның ең белгілі туындысы – "Valašská škola, mravúv stodola" – 17 862 тармақтан тұратын шығарма, сондай-ақ көптеген өлеңмен жазылған жазбалар.
With the distinction between religious and secular literature that had started to develop in the Renaissance period, the religious conflicts in Slovakia during the Baroque period led to a clear division between sacred and profane. Daniel Sinapius Horčička wrote Latin poems and school dramas, religious prose, proverbs and select Slovak spiritual poetry. His prose displays national consciousness, lauding Slovak and criticizing the lack of patriotism among his fellow Slovaks. Hugolín Gavlovič authored religious, moral, and educational writings in the contemporary West Slovak vernacular, and was a prominent representative of baroque literature in Slovakia. His most famous piece of work is Valašská škola, mravúv stodola, a work of 17,862 verses, as well as numerous versified couplet marginalia.
1780-1840 жылдар
Словакия классицизмі – Еуропаның ағарту дәуіріндегі неоклассицизм қозғалысының бір бөлігі. Француз революциясынан кейін ұлтшылдықтың күшеюі әдебиетте ұлттық қайта жаралуға әкелді. XIX ғасырдың ортасына дейін словак тілі әртүрлі дәрежеде словакшалаумен бірге, көбінесе чех тілінде жазылған. Антон Бернолақтың «Грамматика славянска» еңбегі батыс словак диалектін стандартты жазба тілі ретінде пайдаланды, бұл қазіргі әдеби словак тіліне жасалған қадам болғанмен, нәтижесінде сәтсіз аяқталды. Дегенмен, Бернолақтың стандарттарын қолдана отырып, маңызды туындылар жарық көрді, олардың алғашқысы Юрай Фандлидің 1879 жылғы «Dúverná zmlúva medzi mňíchom a ďáblom» (Монах пен шайтан арасындағы құпия келісім) еңбегі болды. Августин Долезал, Юрай Палкович және Павел Йозеф Шафарик сияқты лютерандық словактар біртұтас чех-словак ұғымы мен тілін қалауға бейім болды. 1780 жылы Пресбургте (Братислава) алғашқы венгр газеті «Magyar Hirmondó» жарық көрді, ал 1783 жылы алғашқы словак газеті, қысқа ғұмырлы журнал «Prešpurské Noviny» жарыққа шықты. Йозеф Игнац Бажза «René mláďenca príhodi a skúsenosťi» (түпнұсқа, қазіргі жазуы René mládenca príhody a skúsenosti – 1784) романымен ең танымал, бұл словак тілінде жазылған алғашқы роман. Панславяндық бірлік осы кезеңдегі көптеген өлеңдер үшін үлгі болды. Ян Коллардың 150 өлеңнен тұратын «Slávy Dcera» жинағы Сале, Эльба және Дунай өзендерінің аттарымен аталатын үш ән арқылы панславяндық идеалдарды дәріптейді. Ян Холлидің 1833 жылы жарық көрген «Svätopluk» эпикалық поэмасы осы кезеңнің ең маңызды мәтіні болып табылады.
Slovak Classicism was part of the larger European neo Classicist movement of the Enlightenment. The rise of nationalism in the aftermath of the French Revolution gave rise to a national revival in literature. Until the mid nineteenth century, Slovak was generally written in the form of Czech, with various degrees of Slovakization. Anton Bernolák's Gramatica Slavika used a West Slovak dialect as the standard written form, a transitional step to modern literary Slovak, but ultimately a failure. Even so, significant works were published using Bernolák's standards, beginning with Juraj Fándly's 1879 Dúverná zmlúva medzi mňíchom a ďáblom (An intimate treaty between the monk and the Devil). Lutheran Slovaks like Augustin Dolezal, Juraj Palkovič and Pavel Jozef Šafárik tended to prefer a common Czech Slovak identity and language. The first Hungarian newspaper Magyar Hirmondó was published in Pressburg (Bratislava) in 1780, followed in 1783 by the first Slovak newspaper, a short lived periodical, Prešpurské Noviny in 1783. Jozef Ignác Bajza is best known for his novel René mláďenca príhodi a skúsenosťi (original, modern spelling René mládenca príhody a skúsenosti – 1784), which was the first novel written in Slovak. Pan Slavic unity served as the template for many poems of this period. Ján Kollár's collection of 150 poems, Slávy Dcera, glorifies pan Slavic ideals in three cantos named after the Saale, Elbe and Danube. Jan Holly's epic poem Svätopluk, published in 1833, serves as the most significant text of the period.
18401871 жыл
Людовит Штур – 19 ғасырдағы словак ұлттық қайта жандануының көшбасшысы, стандартты словак тілінің жасаушысы, нәтижесінде қазіргі стандартты словак тілі құрылды. Стандартты тілдің негізі ретінде орталық словак диалектісі таңдалды. Штурдың кодификациялық жұмысын Ян Коллар және чехтар қолдамады, олар оны словактардың ортақ чехословакиялық ұлт идеясынан шегінуі және ынтымақтың әлсіреуі деп қарады. Алайда, католиктерді қоса алған, көптеген словак ғалымдары (олар бұрын Бернолак кодификациясын қолданған) кодификация идеясын қуана қарсы алды. 1844 жылы ол «Narečja slovenskuo alebo potreba písaňja v tomto nárečí» («Словак диалектісі немесе осы диалектте жазу қажеттілігі») деген еңбек жазды. 1853 жылы оның поэзия жинағы «Spevy a piesne» («Әндер мен жырлар») Пресбургте жарық көрді. Янко Краль – Людовит Штур және оның серіктері 1843 жылы жаңадан кодификациялаған қазіргі словак тілінде жазуды бастаған алғашқы ақындардың бірі болды. Драматург Ян Чалупканың алғашқы туындылары чех тілінде жазылған, бірақ 1848 жылдан кейін ол словак тілінде жаза бастады және чех тіліндегі түпнұсқаларды словак тіліне аударды.
Ľudovít Štúr was the leader of the Slovak national revival in the 19th century, the creator of standard Slovak, eventually leading to the modern standard Slovak. The central Slovak dialect was chosen as the basis of the standard language. Štúr's codification work was disapproved by Ján Kollár and the Czechs, who saw it as an act of Slovak withdrawal from the idea of a common Czecho Slovak nation and a weakening of solidarity. But the majority of Slovak scholars, including the Catholics (using Bernolák's codification until then), welcomed the notion of codification. In 1844, he wrote Nárečja slovenskuo alebo potreba písaňja v tomto nárečí ("The Slovak dialect or the necessity to write in this dialect"). In 1853 the only compilation of his poetry, Spevy a piesne ("Singings and songs") was published in Pressburg. Janko Kráľ was one of the first poets to start writing in modern Slovak standard freshly codified (in 1843) by Ľudovít Štúr and his companions. Dramatist Ján Chalupka's first works were in Czech, but after 1848 he started writing in Slovak and translated Czech originals into Slovak.
18721917 жыл
Пауль Орсаг Хвиездослав 1860 жылдарға дейін жастық шағындағы өлеңдерін тек венгр тілінде жазды. 1871 жылы ол словак әдебиетіндегі жаңа әдеби буынның басталуын білдіретін "Напред" ("Forward") альманахын дайындауға қатысты. Ол словак поэзиясына буындық-тоникалық өлеңді енгізді және словак әдеби реализмінің басшы өкілі атанды. Оның стиліне жаңадан жасалған сөздер мен тіркестерді көптеп пайдалану тән, сондықтан оның туындыларын шетел тілдеріне аудару қиын. Мартин Кукучин словак әдеби реализмінің ең белгілі өкілі болды және қазіргі словак прозасының негізін салушылардың бірі саналады.
Pavol Országh Hviezdoslav wrote his youthful poems only in Hungarian until the 1860s. In 1871 he participated in the preparation of the Almanach Napred ("Forward") which marks the beginning of a new literary generation in Slovak literature. He introduced the syllabic tonic verse into Slovak poetry and became leading representative of Slovak literary realism. His style is characterized by extensive use of self coined words and expressions making it difficult to translate his works into foreign languages. Martin Kukučín was the most notable representative of Slovak literary realism, and is considered to be one of the founders of modern Slovak prose.
1918-1945 жылдар
Австро-Венгрия империясының ыдырауы және Чехословакияның құрылуы нәтижесінде мадьярландырудың әлеуметтік-тілдік қысымы жойылды. Ұлы Отан соғысы аралығында поэзияның үстемдігі прозаға берді. Мило Урбанның 1927 жылғы "Тірі қамшы" және Жозеф Сигер Хронскидің 1933 жылғы "Жозеф Мак" романы ауыл өміріне және болатын өзгерістердің мәніне ден қойды. Словакия Республикасының даулы жылдары мен Чехословакияның қайта құрылуы кезінде екі бөлек әдеби бағыт үстемдік құрды: Хронски, Франтишек Швантнер, Доброслав Хробак, Ľudo Ondrejov және Маргита Фигулидің ("Үш каштаны ат") лирикалық прозасы, сондай-ақ словак сюрреалистері (Штефан Жари, Рудольф Фабри, Павел Бунчак және т.б.).
As a result of the breakup of the Austro Hungarian Empire and subsequent establishment of Czechoslovakia, the sociolinguistic pressures of Magyarization disappeared. During the interwar period, the preeminence of poetry gave way to prose. Milo Urban's 1927 work Živý bič (The Living Whip) and Jozef Cíger Hronský's 1933 novel Jozef Mak both focused on the village, and the nature of change. During the turbulent years of the Slovak Republic and reestablishment of Czechoslovakia, two separate literary movements dominated, the lyrical prose of Hronský, František Švantner, Dobroslav Chrobák, Ľudo Ondrejov and Margita Figuli ( Three Chestnut Horses), and the Slovak surrealists (Štefan Žáry, Rudolf Fabry, Pavel Bunčák and others).