Кіріспе

Словакияның әдеби дәстүрі – Словакия әдебиеті.

Орта ғасырлар

Қазіргі Словакия аумағындағы әдебиеттің алғашқы ескерткіштері Ұлы Моравия дәуіріне (863 жылдан бастап 10 ғасырдың басына дейін) жатады. Осы кезеңнің авторлары – Әйетті Кирилл, Әйетті Мефодий және Охридтік Климент. Бұл кезеңде жазылған, көбінесе христиандық тақырыптарға арналған еңбектерге мыналар кіреді: төрт Евангелияға кіріспе ретінде жазылған «Проглас» поэмасы, Киелі кітаптың Ескі шіркеу славян тіліне жасалған ішінара аудармалары, «Zakon sudnyj ljudem» және т.б. Орта ғасырлар 11-15 ғасырларды қамтиды. Осы кезеңдегі әдебиет латын, чех және словак тілдеріне жақын чех тілінде жазылған. Лирикалық поэзия (тілектер, әндер және формулалар) әлі де шіркеудің ықпалында болды, ал эпостық поэзия көбінесе аңыздарға арналды. Осы кезеңнің авторлары – «Хроника Венгарорум» авторы Йоханнес де Тюроч және Маурус. Дүниеуи әдебиет те пайда болды және осы кезеңде жылнамалар жазылды.

15001650

Ұлттық ерекшелігі бар әдебиет алғаш рет 16 ғасырда пайда болды, бұл басқа ұлттық әдебиеттерге қарағанда әлдеқайда кешіккен. 16 ғасырда латын тілі жазу тілі ретінде басым болды. Діни тақырыптардан өзге, ежелгі Грекия мен Римге байланысты антикалық тақырыптар да дамыды. Қазіргі Словакия аумағында басылған тұңғыш словак кітабы – 1581 жылғы Бардеев катехизисі. Словакияның ерте Ренессанс кезеңінің махаббат поэзиясының үлгісі – анонимді «Силади мен Хадмази» (1560) эпосы, ол Орталық Еуропаға түріктердің шапқындарының тұсында жазылған.

16501780 жыл

Ренессанс кезеңінде қалыптаса бастаған діни және дүниелік әдебиеттердің аражігін ажыратумен қатар, Барокко дәуіріндегі Словакиядағы діни жанжалдар қасиетті мен әдеттегіден айқын бөлінуге алып келді. Даниэль Синапиус Хорчичка латын тілінде өлеңдер мен мектеп драмаларын, діни прозаны, мақалдарды және таңдамалы словак рухани поэзиясын жазды. Оның прозасында ұлттық сана сезімі байқалады, словак тілін жоғары бағалайды және өзінің елдестерінің арасындағы патриотизмнің жетіспеушілігін сынап көрсетеді. Гуголин Гавлович заманауи Батыс Словакия тілінде діни, рухани және білім беру мазмұндас жазбалардың авторы және Словакиядағы барокко әдебиетінің көрнекті өкілі болды. Оның ең белгілі туындысы – "Valašská škola, mravúv stodola" – 17 862 тармақтан тұратын шығарма, сондай-ақ көптеген өлеңмен жазылған жазбалар.

1780-1840 жылдар

Словакия классицизмі – Еуропаның ағарту дәуіріндегі неоклассицизм қозғалысының бір бөлігі. Француз революциясынан кейін ұлтшылдықтың күшеюі әдебиетте ұлттық қайта жаралуға әкелді. XIX ғасырдың ортасына дейін словак тілі әртүрлі дәрежеде словакшалаумен бірге, көбінесе чех тілінде жазылған. Антон Бернолақтың «Грамматика славянска» еңбегі батыс словак диалектін стандартты жазба тілі ретінде пайдаланды, бұл қазіргі әдеби словак тіліне жасалған қадам болғанмен, нәтижесінде сәтсіз аяқталды. Дегенмен, Бернолақтың стандарттарын қолдана отырып, маңызды туындылар жарық көрді, олардың алғашқысы Юрай Фандлидің 1879 жылғы «Dúverná zmlúva medzi mňíchom a ďáblom» (Монах пен шайтан арасындағы құпия келісім) еңбегі болды. Августин Долезал, Юрай Палкович және Павел Йозеф Шафарик сияқты лютерандық словактар біртұтас чех-словак ұғымы мен тілін қалауға бейім болды. 1780 жылы Пресбургте (Братислава) алғашқы венгр газеті «Magyar Hirmondó» жарық көрді, ал 1783 жылы алғашқы словак газеті, қысқа ғұмырлы журнал «Prešpurské Noviny» жарыққа шықты. Йозеф Игнац Бажза «René mláďenca príhodi a skúsenosťi» (түпнұсқа, қазіргі жазуы René mládenca príhody a skúsenosti – 1784) романымен ең танымал, бұл словак тілінде жазылған алғашқы роман. Панславяндық бірлік осы кезеңдегі көптеген өлеңдер үшін үлгі болды. Ян Коллардың 150 өлеңнен тұратын «Slávy Dcera» жинағы Сале, Эльба және Дунай өзендерінің аттарымен аталатын үш ән арқылы панславяндық идеалдарды дәріптейді. Ян Холлидің 1833 жылы жарық көрген «Svätopluk» эпикалық поэмасы осы кезеңнің ең маңызды мәтіні болып табылады.

18401871 жыл

Людовит Штур – 19 ғасырдағы словак ұлттық қайта жандануының көшбасшысы, стандартты словак тілінің жасаушысы, нәтижесінде қазіргі стандартты словак тілі құрылды. Стандартты тілдің негізі ретінде орталық словак диалектісі таңдалды. Штурдың кодификациялық жұмысын Ян Коллар және чехтар қолдамады, олар оны словактардың ортақ чехословакиялық ұлт идеясынан шегінуі және ынтымақтың әлсіреуі деп қарады. Алайда, католиктерді қоса алған, көптеген словак ғалымдары (олар бұрын Бернолак кодификациясын қолданған) кодификация идеясын қуана қарсы алды. 1844 жылы ол «Narečja slovenskuo alebo potreba písaňja v tomto nárečí» («Словак диалектісі немесе осы диалектте жазу қажеттілігі») деген еңбек жазды. 1853 жылы оның поэзия жинағы «Spevy a piesne» («Әндер мен жырлар») Пресбургте жарық көрді. Янко Краль – Людовит Штур және оның серіктері 1843 жылы жаңадан кодификациялаған қазіргі словак тілінде жазуды бастаған алғашқы ақындардың бірі болды. Драматург Ян Чалупканың алғашқы туындылары чех тілінде жазылған, бірақ 1848 жылдан кейін ол словак тілінде жаза бастады және чех тіліндегі түпнұсқаларды словак тіліне аударды.

18721917 жыл

Пауль Орсаг Хвиездослав 1860 жылдарға дейін жастық шағындағы өлеңдерін тек венгр тілінде жазды. 1871 жылы ол словак әдебиетіндегі жаңа әдеби буынның басталуын білдіретін "Напред" ("Forward") альманахын дайындауға қатысты. Ол словак поэзиясына буындық-тоникалық өлеңді енгізді және словак әдеби реализмінің басшы өкілі атанды. Оның стиліне жаңадан жасалған сөздер мен тіркестерді көптеп пайдалану тән, сондықтан оның туындыларын шетел тілдеріне аудару қиын. Мартин Кукучин словак әдеби реализмінің ең белгілі өкілі болды және қазіргі словак прозасының негізін салушылардың бірі саналады.

1918-1945 жылдар

Австро-Венгрия империясының ыдырауы және Чехословакияның құрылуы нәтижесінде мадьярландырудың әлеуметтік-тілдік қысымы жойылды. Ұлы Отан соғысы аралығында поэзияның үстемдігі прозаға берді. Мило Урбанның 1927 жылғы "Тірі қамшы" және Жозеф Сигер Хронскидің 1933 жылғы "Жозеф Мак" романы ауыл өміріне және болатын өзгерістердің мәніне ден қойды. Словакия Республикасының даулы жылдары мен Чехословакияның қайта құрылуы кезінде екі бөлек әдеби бағыт үстемдік құрды: Хронски, Франтишек Швантнер, Доброслав Хробак, Ľudo Ondrejov және Маргита Фигулидің ("Үш каштаны ат") лирикалық прозасы, сондай-ақ словак сюрреалистері (Штефан Жари, Рудольф Фабри, Павел Бунчак және т.б.).