Кіріспе

Пула, сонымен қатар Пола (ˈpɔːla; ; ; ; Póla) деп те аталады, Хорватияның Истрия округінің ең үлкен қаласы және елдегі жетінші ірі қала. Ол Солтүстік-батыс Хорватиядағы Истрия түбегінің оңтүстік шетінде орналасқан, 2021 жылы халқы 52 220 адамды құрады. Пула маңынан неолит дәуіріне (б.з.д. 6000–2000) жататын, адам қонысын көрсететін керамикалық бұйымдар табылды. Қола дәуірінде (б.з.д. 1800–1000) Истрияда "градин" немесе төбедегі бекіністер деп аталатын жаңа типтегі қоныстар пайда болды. Пула аймағында қола дәуірінің соңғы кезеңіне жататын, тегістеу және бұрғылау құралдары, тігін инелері, спиральді қола әшекейлер сияқты көптеген сүйек бұйымдары табылды. Истриядағы қола дәуіріне қатысты жерлерден табылған материалдардың түрі оларды Дунай бойындағы қоныстармен байланыстырады. Грек аңыздары Полай қаласын Ясон мен Медеяның алтын жүнді ұрлаған оқиғасында айтылған Колхид тайпасының негізін салғанын көрсетеді. Ясонды Солтүстік Адриатикаға дейін қуған Колхид тайпасы оны ұстай алмады және "пана қала" деген мағына беретін Полай деп аталатын жерге қоныстанды.

Ежелгі кезең

Классикалық антикалық дәуірде бұл жерде Хистри тайпасы қоныстанған, олар Венециялықтар немесе Иллирийліктерге жататын. Страбон, Помпоний Мела және Ликофрон бұл жерде Колхиялықтар тұрғандығын жазған. Римдіктер Истрия түбегін б.з.д. 177 жылы жаулап алды. Сол кезде қала өсіп, өркендеген шағында шамамен 30 000 халқы болды. Ол Римнің маңызды портына айналып, айналасындағы кең аумаққа билік етті. Б.з.д. 42 жылы Октавиан, Марк Антоний және Лепидтің үштік одағының Цезарьдің өлтірушілері Брут пен Кассиусқа қарсы азамат соғысы кезінде қала Кассиус жағына шықты, себебі қаланы Кассиус Лонгин, Кассиус ағасы құрған еді. Октавиан жеңіске жеткеннен кейін қала қиратылды. Бірақ Октавианның қызы Юлияның тілегі бойынша ол тез арада қайта салынды және Colonia Pietas Iulia Pola Pollentia Herculanea деп аталды. Бұл колония Рим Италиясының Венеция және Истрия аймағының бір бөлігі болды. Көптеген классикалық құрылыстар салынды, олардың бір бөлігі бүгінге дейін сақталған. Ұлы амфитеатр, Пула Аренасы б.з.д. 27 жыл мен 68 жыл аралығында салынды, оның көп бөлігі қазірге дейін тұр. Римдіктер қалаға сумен жабдықтау және кәріз жүйелерін де орнатты. Олар қаланы он қақпасы бар қабырғамен қоршады. Осы қақпалардың бірнешесі сақталған: Сергийдің Триумф аркасы, Геркулес қақпасы (оның ішінде қаланың негізін қалаушылардың есімдері жазылған) және Егіз қақпалар. Император Септимий Севердің тұсында қаланың атауы "Res Publica Polensis" деп өзгертілді. Қала 326 жылы Крипп Цезарь мен 354 жылы Галл Цезарь өлім жазасын алған орын болды. 425 жылы қала епископтық орталыққа айналды, мұны бірнеше діни ғимараттардың негіздерінің қалдықтары куәландырады. Қала 493 жылдан 538 жылға дейін Остготтардың билігінде болды. 6 ғасырда Әулие Мария Формоза базиликасы салынды. Франктар тұсында ол Италия Корольдығының құрамына кірді. Пула 1077 жылға дейін Истрияның сайланбалы графтарының резиденциясы болды. 1148 жылы қала венециялықтар тарапынан басып алынды, ал 1150 жылы Пула Венеция Республикасына адал болуға ант берді, осылайша венециялық иелікке айналды. Содан бері ғасырлар бойы қаланың тағдыры мен өркендеуі Венеция билігімен байланысты болды. 1192 жылы оны Пизалықтар басып алды, бірақ олар венециялықтар тарапынан тез қайта басып алынды. 1238 жылы Папа Григорий IX Генуя мен Венеция арасында Империяға қарсы одақ құрды, соның салдарынан Пизаға да қарсы болды. Пула пизалықтарға жақтасқандықтан, 1243 жылы қала венециялықтар тарапынан тоналды. Ол 1267 жылы және 1397 жылы генуэздіктер венециялықтарды теңіз шайқасында жеңген кезде тағы да қиратылды. Содан кейін Пуланың жағдайы баяу нашарлай бастады. Бұл құлдырау жергілікті отбасылардың өзара қақтығыстарымен күшейді: ежелгі римдік Сергий отбасы және Ионотази (1258–1271) және Венеция мен Генуя арасындағы қала мен оның портын бақылау үшін күрес (13-14 ғасырлардың соңы). 1291 жылы Тревизо бейбіт шарты бойынша патриарх Раймондо делла Торре қаланы Аквилея патриархатының секулярлық аймағының бөлігі ретінде алды, бірақ 1331 жылы оны Венециядан жоғалтты, содан кейін 1797 жылы құлағанға дейін ұстады. Пула итальян ақыны Данте Алигьери, қалаға сапар шеккен, "Құдай комедиясында" еске алады: "Sì come a Pola, presso del Carnaro, ch'Italia chiude e i suoi termini bagna" немесе "Кварнеро маңындағы Пола, Италияның соңғы шегі және оның жағалауын жуады".

Венеция, Наполеон және Габсбургтердің ертедегі билігі

1331 жылы венециялықтар Пула қаласын басып алды және 1797 жылға дейін оған билік етті. 14, 15 және 16 ғасырларда Пулаға генуэздер, венгр әскері және Габсбургтер шабуыл жасап, қаланы жаулап алды; бірнеше шеткі ортағасырлық елді мекендер мен қалалар қиратылды. Соғысқа қоса, қала індет, безгек және тиф сияқты аурулардың күйреуіне ұшырады. 1750 жылдары ежелгі қалада бар болғаны 3 мың адам қалды, ал қазіргі кезде бұл жер арамшөп пен қамыспен жабылған. 1797 жылы Наполеонның Кампо-Формио шартынан кейін Венеция Республикасы құлағаннан соң, қала Габсбург монархиясының құрамына кірді. 1805 жылы француздар австриялықтарды жеңгеннен кейін, қала тағы да басылып алынды. Ол Наполеонның Франция империясына Италия Корольдігінің бір бөлігі ретінде қосылды, сосын Франция империясының Ильрия провинцияларының тікелей басқаруына берілді.

Австрияның жағалауындағы провинциясы және Италиямен одақ

1813 жылы Пола (Истриямен бірге) Австрия империясына қайта оралды. 1867 жылғы келісім бойынша, қала – бастапқы итальян тіліндегі атауымен, Пола – 1918 жылы Австрия-Мажарстанның жеңіліске ұшырап тарағанға дейін Австрия-Мажарстан құрамында қалды. Австрия билігі тұсында Пола қайтадан гүлденді. Оның үлкен табиғи порты Австрияның негізгі теңіз базасы мен маңызды кеме жасау орталығына айналды. Осы кезеңде көптеген тұрғындар итальян тілінде сөйледі. 1910 жылғы австриялық халық санағы бойынша қала халқы 58 562 адамды құрады (45,8% итальян тілінде сөйлейтін, 15,2% хорват тілінде сөйлейтін, ал қалғаны негізінен неміс тілінде сөйлейтін әскерилер). 1918 жылы Австрия-Мажарстанның құлауынан кейін Пола мен Истрияның барлық аймағы – Кастуа Кастав аумағын қоспағанда – Италияға қарады. Пола Пола провинциясының орталығы болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін халық санының азаюының басты себебі – Австрия-Мажарстан әскери және бюрократиялық мекемелерінің таратылуы және кеме жасау зауытынан жұмысшылардың босатылуы салдарынан туындаған экономикалық қиындықтар болды. Бенито Муссолинидің итальяндық фашистік үкіметі кезінде итальяндық емес азаматтар, әсіресе Австрия-Мажарстан билігі тұсында Полаға келген хорваттар, қатаң саяси және мәдени қысымға ұшырады, себебі олар Италия Корольдігіне интеграцияланып, итальян тілін үйренуге міндетті болды. Көптеген адамдар қаланы тастап, жаңа құрылған Югославияға оралды. 1943 жылы фашистік Италияның құлауынан кейін қала неміс Вермахты басып алды және U- қайықтарының базасы ретінде қызмет етті. Осының салдарынан 1942 жылдан 1944 жылға дейін қала одақтас әскерлерінің қайта-қайта бомбалауына ұшырады. Соғыстың соңғы кезеңінде Пола Ос өкілдеріне көмектескен деген күдікпен тұтқындалған, жер аударылған және өлімге кесілген адамдарды көрді. Партизандар, югославиялық коммунистермен бірлесіп, көптеген сарбаздар мен бейбіт тұрғындарды өлтірді, бұл кейіннен Фоибе қырғыны деп аталатын оқиғалардың алғашқы эпизодтары болды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі және қазіргі заман

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Пуланың Истриялық итальяндықтары Югославиядан Италияға қарай кетті (Истрия-Далмациялық эксдус). 1945 жылдан кейін екі жыл бойы Пола Оқкупацияланған аумақтардағы Одақтас әскери үкіметінің (AMG) басқаруында болды. Пола 1945 жылдан бастап Черчилльдің көмегімен Югославия басып алған Оңтүстік Истриядағы анклав құрады. AMG-де АҚШ-тың 351-ші жаяу әскер ротасы және 24-ші гвардиялық бригаданың британдық батальоны орналасқан. Истрия 15 қыркүйек 1947 жылы Париж бейбіт шартының шарттары бойынша Югославия Социалистік Федеративтік Республикасымен (Югославия СФР) ресми түрде біріккенге дейін оккупациялық аймақтарға бөлінді. Қала 1947 жылдың 15 қыркүйегінде Париж бейбіт шарты ратификацияланғаннан кейін Югославия СФР құрамындағы федеративтік мемлекет – Хорватия Социалистік Республикасының құрамына кірді, сонымен қатар Триесттің еркін аумағы құрылды. Бастапқыда Поланың 45 000 халқының көп бөлігі итальяндықтардан тұрды. Алайда, 1946 жылдың желтоқсаны мен 1947 жылдың қыркүйегі аралығында итальяндықтардың басым көпшілігі Италияға қашып кетті. Содан кейін қаланың хорват тіліндегі атауы – Пула ресми атауға айналды. Бүгінде Пола немесе Пула қаласы ресми түрде екі тілді – хорват және итальян тілдерінде, сондықтан Пула және Пола екі ресми атау болып табылады. 1991 жылы Югославияның ыдырауынан кейін Пула Хорватия Республикасының құрамына кірді.

Көрікті жерлер

Қала ең алдымен көптеген сақталған көне римдік құрылыстарымен танымал, олардың ең әйгілісі – 1-ғасырдағы амфитеатр, ол әлемдегі ең үлкен алты рим аренасының біріне кіреді. Бұл ежелгі төбелік бекініс, ол Истриядағы ең көне қалалық қоныс болып саналады. Қала Пуладан солтүстікке қарай 10 шақырым жерде, Валтура мен Пула әуежайының жанында орналасқан. Өзінің орналасқан жері Будава шығанағының үстінде және тік төбелерімен жақсы қорғалған. Несактиум алғаш рет жартыаралдағы ең көне халық – Истрияның атауын берген Хистрилердің негізгі қонысы ретінде айтылады. Ливий Несактиумды алғашқы болып атады, ал 3-ғасырдағы император Гордианға арналған және "Res Republica Nesactiensium" деп жазылған құрбандық аласы осы қаланың шын мәнінде бар екенін растады. Қаланы іздеу 1900 жылы басталды, сол кезде Пьетро Кандлер алғаш рет Визаче топонимін ежелгі Несактиуммен байланыстырды. Пуланың бай саяси тарихының нәтижесінде, қаланың халқы Жерорта теңізі мен Орталық Еуропаның мәдениеттері мен тілдерінің бірігуіне ие, сонымен қатар ежелгі және заманауи дәуірлердің ықпалында. Пуланың сәулеті осы тарихи қабаттарды көрсетеді. Тұрғындар көбінесе хорват және итальян тілдерін еркін біледі, сондай-ақ неміс және ағылшын сияқты шетел тілдерін де меңгерген. 1904 жылдың 30 қазанынан 1905 жылдың наурызына дейін ирланд жазушысы Джеймс Джойс Берлиц мектебінде ағылшын тілін оқытты; оның шәкірттері негізінен Әскери-теңіз кеме жасаушылығында орналасқан австро-венгерлік теңіз офицерлері болды. Полада болған кезінде ол Уильям Батлер Йейтс және Джордж Уильям Расселлді сатиралық сипаттаған "The Holy Office" атты парақшасын жергілікті баспадан шығаруды ұйымдастырды.

Туризм

Пуланың төңірегіндегі табиғи орта, шөл және Адриатика теңізінің түркіз суы қаланы танымал жазғы демалыс орнына айналдырды. Жақын жердегі маржан – Бриони аралы немесе Бриони ұлттық паркі, онда көптеген әлемдік көшбасшылар қонақтап, Иосип Броз Титоның жазғы резиденциясы болған. Римдік виллалар мен храмдар әлі күнге дейін егістік жерлердің арасында және айналасындағы балықшы және фермерлік ауылдардың жағалауында жатыр. Жағалау сулары жағажайлар, балық аулау, ежелгі римдік галереялары мен Бірінші дүниежүзілік соғыстың кемелеріне сүңгіп кіру, тік жардан суға секіру, және үлкен-кішілі құрышталмаған шығанақтар мен аралдарға саяхаттау мүмкіндіктерін ұсынады. Пула – Балтық теңізіндегі Гданьск қаласынан Польша, Чехия, Австрия, Словения және Хорватия арқылы өтетін EuroVelo 9 велосипед жолының соңғы нүктесі. Жақын маңдағы теңіз жағалауында динозавр іздерін табуға болады; маңызды жаңалықтар Бел қаласының жанындағы белгілі бір жерде табылған.

Көлік

Пулада 20-шы ғасырдың басында электрлік трамвай жүйесі болған. Ол 1904 жылы Аустрия-Мажарстан үкімдігі кезінде Пуланың экономикалық өркендеуінің бір бөлігі ретінде салынған. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, фашистік үкімділік тұсында трамвай көлігіне деген қажеттілік азайды және ол 1934 жылы таратылды. Пула әуежайы Пуланың солтүстік-шығысында орналасқан және ішкі және халықаралық бағыттарға қызмет көрсетеді. Жақын орналасқан Риека әуежайы сияқты, ол ірі халықаралық бағыт емес. Дегенмен, соңғы жылдары бұл өзгерді, өйткені төмен бағалы Ryanair әуе компаниясы 2006 жылдың қараша айында Пулаға жоспарлы рейстерді бастады. Easyjet Ұлыбританияның әуежайларына көптеген рейстер ұсынады. Jet2 сондай-ақ Ньюкасл, Бирмингем, Глазго, Лидс Брэдфорд, Белфаст, Манчестер және Шығыс Мидлендс әуежайларынан рейстер ұсынады. Scandinavian Airlines (SAS) әуе компаниясы жаз мезгілінде Стокгольм мен Копенгагеннен тұрақты рейстерді орындайды. Жақын орналасқан халықаралық әуежайлар: Италиядағы Триест, Хорватияның астанасы Загреб және Словенияның астанасы Любляна. Жыл бойы Лондоннан Пула әуежайына тікелей рейстер бар, ал жаз айларында Батыс Еуропаның бірнеше ірі әуежайларынан да рейстер бар. 2015 жылдың 9 сәуірінде European Coastal Airlines компаниясы қаланың басты жағажайлық терминалынан күнделікті гидросамолеттер қызметін іске қосты. 2015 жылдың сәуір айы бойынша бағыттар: Риека, Раб аралы және Мали Лошин. Әуе компания 2016 жылы қызметін тоқтатты. Пуладан Словенияға қарай пойыз қызметі солтүстікке қарай жүзеге асырылады, бірақ бұл желі Хорватия теміржолдарының қалған бөлігінен үзіліп қалған. Бұл желі мен Риека арасындағы «жетіспейтін бөлікті» туннельдеу жоспарлары көп жылдар бойы бар, және бұл жобаға бұрын жұмыстар басталғанмен, олар ешқашан аяқталған жоқ. Риекаға немесе Загребке пойызбен саяхаттайтындар Лупоглавта түсіп, Риекаға автобусқа отыруы керек. Пула автобус терминалы/терминалы – Истрияның басты торабы және қала шетінде, Амфитеатрга батысқа қарай орналасқан. Одан жыл бойы жергілікті, ішкі және халықаралық бағыттарға жақсы қызмет көрсетіледі. Осы терминалдан Pulapromet жүргізетін жергілікті қызметтерді қоса, бірнеше автобус компаниялары жұмыс істейді. Сонымен қатар, көктем/жаз мезгілінде Пуладан Триест/Венецияға тікелей бағыттар бар. Маусым мен қыркүйек аралығында жолаушылар паромдары порттан жақын аралдарға, сондай-ақ Италияның Венеция және Триест қалаларына да қатынайды.