Кіріспе

Ларри Нивеннің 1984 жылғы ғылыми-фантастикалық романы "Интегралды ағаштар" – американдық жазушы Ларри Нивеннің 1984 жылғы ғылыми-фантастикалық романы (алғаш рет 1983 жылы "Analog" журналында серия ретінде жарияланған). Нивеннің көптеген туындылары сияқты, осы әңгіменің өрбуіне ортасы зор әсер етеді: газдық тор, нейтрон жұлдызының айналасындағы ауа сақинасы. 1987 жылы "Түтін сақинасы" атты жалғасы жарық көрді. Ол 1984 жылы "Небула" сыйлығының "Жылдың үздік романы" номинациясына, ал 1985 жылы "Хьюго" сыйлығының "Жылдың үздік романы" номинациясына ұсынылды.

Орнату

Бұл оқиға ойдан шығарылған нейтрон жұлдызы Левой жұлдызының (қаысқартылған "Вой") айналасында өтеді. Газ алып планетасы Голдблатт әлемі ("Алтын" деп қысқартылған) осы жұлдызды Рош шегінен сырт айналып өтеді, сондықтан оның гравитациясы атмосферасын ұстауға жеткіліксіз. Атмосфера Войдың айналасында тәуелсіз орбитаға тартылып, газ торы деп аталатын сақинаны құрайды. Газ торы өте үлкен – қалыңдығы 1 миллион километр, бірақ оның көп бөлігі тым сирек, тіршілікке жарамсыз. Газ торының ауасы тығыз орналасқан орталық бөлігі "Түтін сақинасы" деп аталады. Бұл сақинада әртүрлі тіршілік иелері бар. Түтін сақинасында "жер" жоқ, ол толығымен аспаннан тұрады. Сонымен қатар, Түтін сақинасы орбитада және еркін құлауда, сондықтан "жоғары" немесе "төмен" деген ұғым жоқ. Көптеген жануарлардың үш жақты симметриясы бар, бұл оларға барлық бағытта көруге мүмкіндік береді. Түтін сақинасының жануарларының көпшілігі, тіпті балықтар да, кейде ұшуға бейімделген. Түтін сақинасында әртүрлі мөлшердегі көптеген "көлдер" – су тамшылары бар, олар барлық нәрсе сияқты еркін қозғалады. Осындай көлдерде өмірінің көп бөлігін өткізетін су және су құбыршықты жануарлар бар, бірақ олар кез келген уақытта мекенін қолайсыз деп таба алады. Олардың үй көлі Түтін сақинасының тіршілікке жарамды ортасынан тым алысқа қарай газ торына ағып кетсе, тым үлкен болып, күштердің әсерінен ыдыраса немесе интегралды ағаш сияқты үлкен нысанға соқтығысса, су жануарлары жаңа тұрақ табу үшін кейде ауада қозғала білуі керек. Түтін сақинасындағы өсімдіктердің көпшілігі өте нәзік, өйткені олар өз салмағын ұстау қажеттілігі жоқ. Бұл ережеден ерекшелік – 100 километрге дейін өсетін интегралды ағаштар. Айналу күштері оларды радиалды бағытта орналастырады, бір ұшы Войға, екіншісі кеңістікке қарай бағытталған. Ағаштың ұштары ең үлкен ағаштарда 1/5 [стандартты гравитация] дейін күштерге ұшырайды. Ағаштың әр ұшы жасыл жапырақтардан тұрады. Интегралды ағаштың массалық орталығынан ұштары 50 километрге дейін қашықтықта орналасқан. Осылайша, ұштар атмосфераға қарағанда тым баяу ("ішкі" ұш) немесе тым жылдам ("сыртқы" ұш) айналады, себебі атмосфера барлық нүктеде орбитада болады. Сондықтан ағаштың ұштары тұрақты желге ұшырайды, бұл оларды интеграл символының пішініне (∫) иеді және су мен қоректік заттарды ұштарға немесе (әлсіз күшпен) діңгекке итереді, онда гравитация сияқты күштер материалды ұштарға қарай тартады. Әр ұш ағаш үшін бірнеше маңызды қызмет атқарады. Біріншіден, жасыл жапырақтар фотосинтез процесі арқылы күн сәулесінен энергия алады; екіншіден, ұштарда ағаш тұқымдарын өндіреді; үшіншіден, түрлі өсімдіктер, жануарлар және басқа да нысандар тығыз бұтақтарда тұрып қалуы мүмкін, олар біртіндеп "ағаш аузына" қарай жылжиды. Ағаш аузы – діңгектегі шұңқырдың үстіндегі ойыс, ол ағаштың тамыры болып табылады. Діңгек бойымен жиналған су күштердің әсерінен төмен ағып, ағаш аузына сіңіріледі. Ұш бұтақтары желде әртүрлі заттар мен жануарларды ұстап алады және жылдар бойы біртіндеп ағаш аузына жылжиды, онда олар мен олардың ауланғандары ағашқа қоректену үшін сіңіріледі. Көптеген басқа ірі Түтін сақинасы өсімдіктерінде де осыған ұқсас, бірақ сәл өзгеше механизмдері бар, қоректенуші/етқоры аспектісі бар.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Жиырма ғарышкер жұлдызаралық "қондырық кемесімен" оқиға басталар алдында бес жүз жыл бұрын Түтін сақинасын мекендеді. Олардың ұрпақтары мәдениеттерін еркін құлау ортасына бейімдеді. Тартылыс күші болмағандықтан, тіпті ағаштардың толық түбірлерінде өмір сүретіндердің өзі Жердегі орташа адамнан әлдеқайда биік, себебі олар өте әлсіз толқындарда өскен. Көптеген адамдар ұзын, икемді есіктерін қосымша саусақтар ретінде пайдалана алады. Алғашқы экипаж қалдырған аз ғана құрылғылар Түтін сақинасы қоғамдарында бағалы заттар саналады. Куинн тайпасы Далтон Куинн ағашының "ішкі түбірінде" қоныстанған. Олар әдетте ағаштың мақтадай жапырақтарымен күнекерек, оған аң аулау және үйретілген түйеқұстардан алынған тамақ қосылады. Бірақ алты жылдық Жер уақыты бұрын ағаш Голдқа жақын өткеннен бері ол Войға қарай құлап, Түтін сақинасынан шығып кетуге жақын. Осының салдарынан тайпа ауыр құрғақшылыққа тап болды. Тайпа басшысы, төраға, тоғыз адамнан тұратын топты ағашқа жонелтіп, аң аулау және тайпалық белгілерді діңге қайта ойып салу үшін жіберді. Топтың көп бөлігі мүгедектер мен төраға ұнатпайтын адамдардан құралды, соның ішінде төрағаның күйеу баласы (және қарсыласы) Клав және Ғалымның шәкірті Джеффер. Олар ортаға жақындағанда тайпалық белгілердің өзгеше екенін байқады; жеткенде, оларға ағаштың екінші ұшында тұратын Далтон Куинн тайпасының мүшелері шабуыл жасады. Шайқас кезінде күшті сілкініс ағашты екіге бөліп, ішкі түбірі Войға қарай құлап (оны тұрғындарымен бірге өлтірді), ал сыртқы түбірі Түтін сақинасының ортасына жақын жаңа тепе-теңдік табуға мүмкіндік берді. Куинн тайпасының жеті аман қалған мүшесі және шабуылшылардың бірі қираған ағаштан секіріп, тек бірнеше "ұшқыш қаптармен" (ашылғанда уақытша итерме беретін жоғары қысымды тұқымдар) қозғалыс құралы ретінде аспанда қалды. Шөлден өлер алдында олар өтіп бара жатқан "киттей жаратылысты" (ұшатын кит сияқты жаратылыс) байлап алып, олардың "орманға" жеткізді, ол – өсімдіктердің жүзетін массасы. Олар құлап, апатқа ұшырап, өздерін Картер штаттары мен Лондон ағашынан келген құл сатушылары арасындағы шайқастың ортасында тапты. Алты жігіт құл сатушыларға түскенде топ екіге бөлінді; қалған екеуі орман ішінде қалды. Картер штаттары бірнеше аптадан кейін қарсы шабуыл жасады, және Куинн тайпасы қайта бірікті. Шайқас кезінде олар Лондон ағашының CARM (Жүк және жөндеу модулі) – кішкентай ғарыш кемесін, алғашқы қоныстанушылардың мұрасын ұрлады. CARM мұқият басқару және берік конструкциясының арқасында әлі де жұмыс істейді; оның күн панельдері суды сутегі мен оттегіге электролиз үшін электр энергиясын қамтамасыз етеді, оны автоматты түрде сақтайды, содан кейін қажет болған жағдайда қозғалтқыш үшін отын ретінде пайдаланады. Лондон ағашының "флоты", садақ және найзамен қаруланған жауынгерлер CARM-ді ұзақ қашықтықтағы әскери операциялар мен құл шабуылдарын жүргізу үшін пайдаланады, бұл қанаттары жоқ адамдар үшін нөлдік тартылыс ортасында мүмкін емес. CARM-ды қалай басқару керектігін толық түсінбеген Куинн және Картер жауынгерлері оның негізгі зымыран қозғалтқышын іске қосты, ол кемені бірнеше g күшпен жылдамдатып, экипажға қозғалтқышты өшіру үшін басқару элементтеріне жете алмайтындай етті. CARM газ торының ең жұқа бөлігіне дейін жылдамдатылды, содан кейін отын қалды. Осының салдарынан олар ғасырлар бойы Түтін сақинасының тұрғындары арасында жұлдыздарды көрген алғашқылар болды. Түтін сақинасының тұрғындары білмейді, олардың ата-бабалары келген кеме – Дисциплина – орбитада қалып отыр, ал оның ИИ автопилоты Кенди олардың прогресін бақылап отыр. Кенди CARM-ды өмір сүруге қолайлы аймақтан қауіпті түрде алыс көргенде, олармен байланысады. Борттағы компьютердің көмегімен және Кендимен әрекеттесуден кейін CARM-дағы адамдар аман-есен Түтін сақинасына оралады. Оларға таныс ағаштардың ешқайсысына жете алмай, жаңа ағашқа қоныстанды, оны "Азаматтар ағашы" деп атады.

Қабылдау

Дейв Лэнгфорд "Ақ жұлдыз" журналының 59-шы санында "Интегралды ағаштарды" қарап шығып, оны "Тапқыр да керемет нәрсе" деп атады.