Кіріспе

1930 жылдардағы британдық әскери оқу ұшағы

De Havilland DH.82 Tiger Moth – 1930 жылдардағы британдық бипланы, оны Джеффри де Гавиланд жобалап, де Гавиланд ұшақ компаниясы құрастырған. Ол Корольдік әуе күштерінде (RAF) және басқа да операторлар үшін негізгі оқу ұшағы ретінде пайдаланылды. Осы типтің басты мақсаты – бастапқы оқу болғанмен, Екінші дүниежүзілік соғыста RAF Tiger Moth ұшақтары теңіздік бақылау және жағалауға қарсы қорғаныс дайындықтары сияқты басқа да міндеттерде қолданылды; кейбір ұшақтар тіпті қаруланған жеңіл бомбалаушылар ретінде жабдықталған. Tiger Moth 1950 жылдардың басында де Хавиленд Chipmunk ұшағымен ауыстырылғанға дейін RAF қызметінде болды. Көптеген әскери артық ұшақтар кейін азаматтық қолдануға түсті. Көптеген елдер Tiger Moth ұшағын әскери және азаматтық мақсаттарда пайдаланды, және ол бүгінде де демалыс ұшағы ретінде кеңінен қолданылуда. Ол әлі де кейде бастапқы оқу ұшағы ретінде қолданылады, әсіресе басқа дөңгелекті ұшақтарға көшу алдында тәжірибе жинағысы келетін ұшқыштар үшін. Көптеген Tiger Moth ұшақтары қазір тәжірибелік сабақтар ұсынатын компанияларда жұмыс істейді. 1975 жылы құрылған де Хавиленд Moth клубы қазір иелерінің бірлестігі болып табылады, ол өзара көмек және техникалық қолдау ұсынады.

Шығу тегі

Компанияның иесі және негізін қалаушы Джеффри де Гавиланд өзінің бұрынғы екі жобасынан – де Гавиланд Хамминг Бёрд пен де Гавиланд DH.51 – гөрі жақсырақ жеңіл ұшақ жасауды көздеген. DH.82 Tiger Moth ұшағының бастапқы нүсқасы де Хавиланд DH.71 Tiger Moth болды. Де-Хавиланд қуаттылығы жоғары Gipsy қозғалтқыштарын жасады, ал компания оларды сынау үшін жаңа, төмен қанатты моноплан ұшағын шығарды. Осы ұшақ алғашқы "Тайгер моты" деп аталды. Tiger Moth монопланына енгізілген жақсартулар DH.60 Moth әскери жаттықтырушы нұсқасына, DH.60T Moth-қа қосылды, мұндағы "T" әрпі "Тренер" және "Тигр" деген мағынаны білдірді. 1932 жылы де Гавиланд Tiger Moth негізінде қолжетімді әуе таксиін жасады, ол бұрынғы ұшақтың көптеген негізгі бөліктерін, төрт адам отыра алатын жабық кабинасы бар жаңа фанералық фюзеляжбен біріктірді; ол de Havilland Fox Moth деп сатылды. Өндіріс тоқтағаннан кейін, үшінші тараптар кейде Tiger Moth-ты Fox Moth-қа ұқсас конфигурацияға қайта жасады, мысалы Thruxton Jackaroo. 1934 жылдың соңында RAF-ке 50 Tiger Moth ұшағы жеткізілді. Бұл ұшақтар 130 а.к. қуаттылығы бар de Havilland Gipsy Major қозғалтқышымен жабдықталды. 1934–1936 жылдары өндіріс әскери жаттықтырушыларға деген сұранысты қанағаттандыруға бағытталды, RAF бірнеше келісімшарттар жасады, сондай-ақ жеті шетелдік операторлардың экспорттық тапсырыстарын орындады. Осы кезеңде азаматтық үлгілер де өндірілді, британдық жеке клиенттер үшін де, сондай-ақ Цейлон, Грекия, Литва, Родезия, Перу және Швейцария сияқты елдерге экспортталды. 1936 жылдан кейін Tiger Moth өндірісінің қарқыны артты, өндіріс қуаты әскери клиенттердің сұранысын асып түсетін деңгейге жетті. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін 1424 Tiger Moth ұшағы жасалды. 1945 жылы британдық Tiger Moth өндірісі тоқтатылды, осы уақытқа дейін Morris Motors компаниясы барлығы 3433 Tiger Moth ұшағын құрастырды. Канадада жасалған Tiger Moth жергілікті климатқа бейімделу үшін өзгерістерге ие болды, сонымен қатар күшейтілген құйрық доңғалағы, қолмен басқарылатын тежегіштер (Bendix Corporation жасаған), қысқартылған радиуслы таяқшалар және тежеу кезінде алға қарай аударылмау үшін алға қарай бұрылған негізгі қону шасси аяқтары болды. Сонымен қатар, пилот кабинасында үлкен жылжымалы шатыр және ауамен жылыту жүйесі орнатылды, сондай-ақ әртүрлі баламалы шасси конфигурациялары ұсынылды. Канадалық өндіріс аяқталған кезде де Гавиланд Канада барлығы 1548 дананы, соның ішінде DH.82C және американдық Menasco Pirate қозғалтқыштары бар нұсқаларын (Gipsy Major қозғалтқышымен салыстырғанда оң жаққа қарсы айналуы бар) – Menasco Moth деп аталатын – өндірді. Бұл сонымен қатар соғыс уақытында АҚШ Әскери Әуе Күштерінің (USAAF) Lend Lease бағдарламасы бойынша салынған 200 Tiger Moth ұшағын қамтыды, олар құжаттарда PT 24 деп белгіленді, кейін RCAF-ке жеткізілді. Сонымен қатар, соғыс кезінде көптеген шетелдегі өндіріс орындары болды. de Havilland Australia компаниясы DH.82A ұшағын өндіруге кіріспес бұрын, Ұлыбританиядан келген бөлшектерден 20 ұшақ құрастырды, нәтижесінде Австралияда 1070 Tiger Moth ұшағы салынды. Кейіннен DH.82A немесе RAF Tiger Moth II үшін 130 а.к. қуаттылығы бар de Havilland Gipsy Major I қозғалтқышымен жабдықталған 50 ұшаққа тапсырыс берілді. Tiger Moth 1932 жылдың ақпанында RAF Орталық ұшу мектебінде пайдалануға түсті. Соғысқа дейінгі жылдары Tiger Moth ұшақтары RAF және шетелдегі клиенттер үшін көбейтілді, 1939 жылға қарай осы типті пайдаланатын 40-қа жуық ұшу мектебі құрылды, оның тоғызы азаматтық тіркелім үлгілерін де пайдаланды. 1937 жылдан бастап Tiger Moth ұшағы жалпы ұшқыштар клубына қолжетімді болды, өндіріс бұрын әскери клиенттерге бағытталған болатын. Бұл типтегі ұшақтар ескі де Хавиланд Сиррус Мотт және Гипси Мотт сияқты азаматтық жаттықтырушы ұшақтарының орнына пайдаланылды. DH.82 ұшағының фюзеляжы DH.60 Gipsy Moth фюзеляжының негізінде жасалған (кабана тіреуінің орналасуына байланысты тиісті құрылымдық өзгерістермен) және Tiger Moth II қанаттарынан тұрды. Queen Bees сынақ ұшулары немесе паромдық рейстер үшін қалыпты алдыңғы кабинаны сақтады, бірақ пневматикалық сервовонмен басқаруды басқару үшін артқы кабинада радиобақылау жүйесі болды. Барлығы 400 данасы де Хавиландта, ал 70 данасы Шотландия авиация компаниясында жасалды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде олардың саны 300-ге жуық болды.

Жағалауда қарауылдау

1939 жылдың желтоқсан айында теңіздік патрульдеу ұшақтарының жетіспеуіне байланысты, RAF Жағалау командованиесі жағалау суларында бақылау ұшуларын жүргізу үшін "қорқыту патрульдері" деп аталған алты топ Tiger Moth ұшақтарын пайдаланды. Ұшақтар жұптасып ұшты және тек Very пістолетімен қаруланды. Мақсат – кез келген U- қайығын суға сүңгігіш жағдайға түсіру болды; бір ұшақ оқиға орнында қалатын болса, екіншісі сол жерге қайтарылатын теңіз күштерінің патрульдік кемесін іздейтін еді. Радио жабдықталмағандықтан, әрбір ұшақ теңізге мәжбүрлі қонған жағдайда көмек шақыру үшін тоқылған себетте екі көгершін алып жүрді. Кейде 11,5 кг салмақты бомба тасымалданды, бірақ оның жауынгерлік жағдайда қолданылғаны туралы ешқандай жазба жоқ.

Инвазивті препараттар

Ұлыбританияның Франциядағы апатты әскери науқанынан кейін 1940 жылдың тамызында жағажай қорғаныс жүйелері үшін үш ұсыныс енгізілді; 350 Тайгер Мот ұшағы "Банкет" операциясының бір бөлігі ретінде жеңіл бомбалаушылар ретінде пайдалану үшін бомба тіректерімен жабдықталды. Одан да радикалды түрлендіруге "парашют кескіш" кірді, ол – Тайгер Мотқа орнатылған, парашютшілердің түсіп келе жатқандағы қанаттарын кесуге арналған, орақ тәрізді пышақ. Ұшу сынақтары идеяның мүмкіндігін көрсетті, бірақ ол ресми түрде қабылданбады. Тайгер Мот сонымен қатар, қанаттарының астына орналасқан ұнтақ себу құрылғыларымен, жердегі әскерлерге қарсы қолдану үшін Париж жасыл тышқан уын таратушы ретінде де сынақтан өтті.

Азаматтық операторлар

Ұшақ көптеген жеке адамдар мен ұшқыш клубтары қолданысқа алады.