Кіріспе

Филиппиннің үшінші үлкен аралы Самар (/s/ɑː/m/ɑr/ SAHmar) – Филиппиннің үшінші үлкен және жетінші ең көп халқы бар аралы, 2020 жылғы халық санауы бойынша жалпы халқы 1 909 537 адамды құрайды. Ол Филиппиннің орталық бөлігінде орналасқан Шығыс Висайлар аймағында жатыр. Арал үш провинцияға бөлінген: Самар (бұрынғы Батыс Самар), Солтүстік Самар және Шығыс Самар. Бұл үш провинция, сондай-ақ жақын орналасқан Лейте және Билиран аралдарындағы провинциялар Шығыс Висайлар аймағының құрамына кіреді. Самар аралының шамамен үштен бір бөлігі Самар аралының табиғи паркі деп белгіленген және қорғалатын аумақ болып табылады. 1965 жылдың 19 маусымында №4221 Республикалық заңға сәйкес Самар үш провинцияға бөлінді: Солтүстік Самар, (Батыс) Самар және Шығыс Самар. Осы провинциялардың орталықтары – Катарман, Катбалоган және Боронган қалалары. Бұл провинциялардың құрылуының құрметіне 19 маусым жыл сайын мереке ретінде тойланады және көптеген адамдар жұмыстан босатылады.

География

Самар - Филиппиннің Лусон және Минданао аралдарынан кейін үшінші үлкен аралы. Хурау тауы Самардың ең биік нүктесі, биіктігі 890 метрді құрайды. Самар – Висай аралдарының ең шығыс аралы. Ол Лейте аралының солтүстік-шығысында орналасқан, одан Сан-Хуанико бұғазымен ғана бөлінеді, оның ең тар жері шамамен; бұғаз Сан-Хуанико көпірімен жалғасқан. Сонымен қатар, ол Лусон аралындағы Бикол түбегінің оңтүстік-шығысында орналасқан, одан Сан-Бернардино бұғазымен бөлінген. Оңтүстікте Лейте шығанағы жатыр, ол 1944 жылғы қазан айында Екінші дүниежүзілік соғыстың ең маңызды теңіз шайқасының ортасы болды. Ал Самардың солтүстігі мен шығысында Тынық мұхитының бір бөлігі – Филиппин теңізі орналасқан.

Оқиғалар

Самар аралының атауы 1521 жылы Антонио Пигафетта тарапынан "Замал" деп шамамен айтылды. 1543 жылы Иберин корольі өзінің ресми қайықшыларымен бірге өзінің портында тоқтаған испандық кемеге жақындады. Иберин Лаваннан шыққан. Сондай-ақ, Самарнон жырлары Лаванның Бинги туралы айтады. Аралда Ибабао (немесе Чибабао), Ахан, Камлая, Таридола және Кандая сияқты басқа да княздықтар бар.

Шетелдік сипаттамалар

Самар – Фердинанд Магеллан басқарған испан экспедициясы (Антонио Пигафеттаның күнделігінде Замал деп жазылған) көрген Филиппиннің алғашқы аралы. Ол оны 1521 жылғы 16 наурызда Мариан аралдарынан кемемен келгеннен кейін көріп, архипелагқа келгенін түсінген соң, аралдарды картаға түсіріп, оларды Лазарь сенбісі күні көрілгендіктен Сан-Лазарь (ағылшын тілінде – Saint Lazarus) деп атады. Кейін испандықтар бұл аралды Филиппин, ал португалдықтар Лекиос деп атады. Магеллан Филиппиннің Самар аралын алғаш көргенімен, ол онда қонбады. Ол оңтүстіске қарай жалғастырып, Сулуан аралында теңіздік тісті салып, содан кейін 1521 жылғы 17 наурызда Хомонхон аралына қонды. 1700 жылдары Самарда 103 испан-филиппин отбасы және 3042 жергілікті отбасы тіркелген. Біраз жылдардан кейін басқа испан экспедициялары да келді. Тарихшы Уильям Генри Скотт «1543 жылы алтын жағалы есушілермен өз портына бекітілген испандық кемеге Иберин есімді Самар датуы арқанмен тартылып алынды; ол өзі құлаққаптар мен тізбектер таққан еді» деп жазды. Скотт Самардағы гүлденген Лаканат – Лаванның Бингиі туралы самарлық сағаны айтты және Дату Хади Иберин Лаван Лаканатынан келгенін де жазды. Балангига оқиғасы Самар арқылы қатыгез жарысқа әкелді. «Мен тұтқынға алуды қаламаймын. Сіздер өлтіріп, өртеп жіберуіңізді қалаймын, қанша көп өлтірсеңіздер және өртесеңіздер, мен үшін соғұрлым жақсы болады. Самардың ішкі аймағы дауыссыз шөлге айналуы керек» – деді генерал Джейкоб Х. Смит. Американдық теңізшілер мыңдаған филиппиндіктерді қырды. Соғыстың тарихында Брайан МакАллистер Линн «Самар армияның жетістіктеріне көлеңке түсірді және ұрпақтар бойы филиппин соғысын бейнелейтіндей қоғамдық санада қалыптасты» деді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Аралдың шығыс жағындағы суларда 1944 жылғы 25 қазанда Самар шайқасы болды, онда АҚШ Әскери-теңіз күштерінің аз ғана, броньсыз эскорттық кемелері Жапон императорлық Әскери-теңіз күштерінің орталық тобына, оның ішінде «Ямато» жапондық соғыс кемесіне қарсы күресті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде арал үлкен АҚШ Әскери-теңіз базасы – Лейте-Самар Әскери-теңіз базасының құрамына кірді.