Свен Гедин: Швециялық саяхатшы және Орта Азияны зерттеуші

Свен Гедин: швед саяхатшысы, географ, фотограф. Орталық Азия саяхаттары, Тарым бассейні, өзендердің бастауларын ашты. Кітаптарын оқыңыз!

25 мин оқу

100%

Дереккөз: Sven Hedin — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Швед географы, саяхатшы, фотограф және иллюстраторы (1865–1952)

Свен Андерс Хедин, KNO1kl RVO, (19 ақпан 1865 – 26 қараша 1952) – швед географы, топограф, саяхатшы, фотограф, саяхат жазушы және өзінің еңбектерінің иллюстраторы. Орталық Азияға жасаған төрт экспедициясы барысында ол Траншималаяны Батысқа таныстырды және Брахмапутра, Инд және Сатледж өзендерінің бастауларын анықтады. Сонымен қатар, ол Лоп-Нур көлін, Тарым бассейнінің шөлдеріндегі қалалардың, зираттардың және Ұлы Қытай қабырғасының қираған қалдықтарын картаға түсірді. Хедин өзінің «Från pol till pol» («Полюстен полюске») атты кітабында 1880-ші жылдардың соңы мен 1900-ші жылдардың басында Азия мен Еуропа арқылы жасаған саяхатын сипаттайды. Саяхаттарында Түркия, Кавказ, Тегеран, Ирак, қырғыз халқының жері, Ресейдің Шығыс аймағы, Үндістан, Қытай және Жапонияны аралады. Оның өмірлік еңбегінің нәтижесі – Орталық Азия атласы, ол өлімінен кейін жарық көрді.

Иранға (Персия) алғашқы сапары

1885 жылы мамыр айында Хедин Стокгольмдегі Бесковская орта мектебін бітірді. Содан кейін ол студент Эрхард Сандгренді Бакуге жеке ұстазы ретінде ертіп бару ұсынысын қабылдады, онда Сандгреннің әкесі Роберт Нобельдің мұнай кен орындарында инженер болып жұмыс істеді. Одан кейін 1885 жылдың жазында бас штаб офицерлері үшін топография курсына бір ай қатысып, портрет салу бойынша бірнеше апталық оқудан өтті; бұл оның осы салалардағы барлық білімі болды. 1885 жылы 15 тамызда ол Эрхард Сандгренмен Бакуге барып, жеті ай бойы оны оқытты, ал өзі латын, француз, неміс, парсы, орыс, ағылшын және татар тілдерін үйрене бастады. Кейіннен ол бірнеше парсы диалектілерін, сондай-ақ түрік, қырғыз, моңғол, тибет және қытай тілдерінің бір бөлігін үйренді. 1886 жылы 6 сәуірде Хедин Бакудан Иранға (сол кезде Персия деп аталған) Каспий теңізі арқылы кемемен, Альборз таулары арқылы Тегеранға, Эсфаханға, Ширазға және Бушер портына дейін сапар шекті. Содан ол Тигр өзенімен Бағдадқа (сол кезде Осман империясының құрамында) кемемен барды, Керманшах арқылы Тегеранға қайтып, одан кейін Кавказ арқылы және Қара теңіз арқылы Константинопольге сапар жасады. Соңынан Хедин Швецияға оралып, 1886 жылы 18 қыркүйекте жетті. 1887 жылы Хедин осы сапарлары туралы "Парсы, Месопотамия және Кавказ арқылы" атты кітап жариялады.

Зерттеулер

1886 жылдан 1888 жылға дейін Гедин Стокгольм мен Упсала қалаларында геолог Вальдемар Бройгерден геология, минералогия, зоология және латын пәндерін оқыды. 1888 жылдың желтоқсанында философия кандидаты атағын алды. 1889 жылдың қазанынан 1890 жылдың наурызына дейін Берлинде Фердинанд Фрайхерр фон Рихтгофеннің басшылығымен оқыды.

Иранға екінші сапары

1890 жылы 12 мамырда ол аудармашы және вице-консул ретінде Иранға швед елшілігіне, Иран шахына Серафим орденінің белгілерін табыс етуге бірге аттанды. Швед елшілігінің құрамында ол Тегеранда шаһ Насер әл-Дин Шах Каджарды қабылдауда болды. Ол онымен сөйлесіп, кейін Эльбурц тауларына бірге жол жүрді. 1890 жылы 11 шілдеде ол тағы үш адаммен Дамаванд тауына шығып, диссертациясы үшін алғашқы материалдар жинады. Қыркүйектен бастап ол Жібек жолымен Мәшһад, Ашхабад, Бұхара, Самарқан, Ташкент және Қашғар қалалары арқылы Такла-Макан шөлінің батыс жақтарына дейін саяхаттады. Отанына қайтар жолда, ол Ыстықкөлдің жағасындағы Қаракөлде орыс азиялық ғалымы Николай Пржевальскийдің бейітін зиярат етті. 1891 жылы 29 наурызда ол Стокгольмге қайтып келді. Ол осы саяхаты туралы "1890 жылы Парсы шахына король Оскардың елшілігі" және "Хорасан мен Түркістан арқылы" атты кітаптар жариялады.

Докторлық дәріс және мансап жолы

1892 жылы 27 сәуірде Хедин Фердинанд Фрайхерр фон Рихтхофеннің басшылығымен оқуын жалғастыру үшін Берлинге сапарлады. Шілде айының басында ол Галле-Виттенберг университетінің Галле қаласына барып, Альфред Кирхгоффтың лекцияларын тыңдады. Сол айдың ішінде "Дамавандқа жеке бақылаулары" атты 28 беттік диссертациясын қорғап, философия докторы ғылымын бітірді. Бұл диссертация оның 1890 жылғы "Парсы шахына король Оскардың елшілігі" кітабының бір бөлігінің тұжырымдамасы еді. Эрик Веннерхолм бұл туралы былай деді: Мен тек Свен [Хедин] 27 жасында, барлығы сегіз ай оқып, Дамаванд тауының қарлы шыңында бір жарым күн ғана материал жинап, докторлық диссертациясын қорғады деген қорытындыға келе аламын. Фердинанд Фрайхерр фон Рихтхофен Хединді тек беткей зерттеулермен шектеліп қана қоймай, географиялық ғылымның барлық саласын және маңызды зерттеу жұмыстарының әдістемелерін толық меңгеруге ынталандырды, осылайша ол болашақта зерттеуші ретінде жұмыс істей алатын болды. Хедин қартайған шағында берген түсіндірмесімен бұл талапқа көнбеді: Мен бұл міндетке дайын болмадым. Мен Азияның қаушатыр жолдарына тым ерте шықтым, Шығыстың сұлулығы мен құдіретін, шөлдердің үнсіздігін және ұзақ сапарлардың жалғыздығын тым жақсы сезіндім. Мен ұзақ уақыт мектепте оқуға үйрене алмадым. Осылайша Хедин зерттеуші болуға бел буды. Оған Азияның әлі зерттелмеген, құпиялы бөліктеріне саяхаттау және Еуропаға беймәлім аймақтарды картаға түсіріп, осы бос кеңістіктерді толтыру идеясы ұнады. Зерттеуші ретінде Хедин Азия мен Еуропа елдері үшін маңызды болды, олар оны құрметпен қабылдады, көптеген лекциялар оқуға шақырды және одан ішкі Азия туралы топографиялық, экономикалық және стратегиялық ақпарат алуға үміттенді, осы аймақты өздерінің ықпал аймағының бір бөлігі деп есептеді. 1920 жылға таман зерттеулер дәуірі аяқталып, Хедин білікті ғылыми зерттеушілер үшін Қытай-швед экспедициясын ұйымдастырумен қанағаттанды.

On 27 April 1892, Hedin traveled to Berlin to continue his studies under Ferdinand Freiherr von Richthofen. Beginning of July he went to University of Halle Wittenberg, Halle, attending lectures by Alfred Kirchhoff. Yet in the same month, he received the degree of Doctor of Philosophy with a 28 page dissertation entitled Personal Observations of Damavand. This dissertation is a summary of one part of his book, King Oscar's Legation to the Shah of Persia in 1890. Eric Wennerholm remarked on the subject: I can only come to the conclusion that Sven [Hedin] received his doctorate when he was 27 years old after studying for a grand total of only eight months and collecting primary material for one and a half days on the snow clad peak of Mount Damavand. Ferdinand Freiherr von Richthofen not only encouraged Hedin to absolve cursory studies, but also to become thoroughly acquainted with all branches of geographic science and the methodologies of the salient research work, so that he could later work as an explorer. Hedin abstained from doing this with an explanation he supplied in old age: I was not up to this challenge. I had gotten out onto the wild routes of Asia too early, I had perceived too much of the splendor and magnificence of the Orient, the silence of the deserts and the loneliness of long journeys. I could not get used to the idea of spending a long period of time back in school. Hedin had therewith decided to become an explorer. He was attracted to the idea of traveling to the last mysterious portions of Asia and filling in the gaps by mapping an area completely unknown in Europe. As an explorer, Hedin became important for the Asian and European powers, who courted him, invited him to give numerous lectures, and hoped to obtain from him in return topographic, economic and strategic information about inner Asia, which they considered part of their sphere of influence. As the era of discovery came to a close around 1920, Hedin contented himself with organizing the Sino Swedish Expedition for qualified scientific explorers.

Бірінші экспедиция

1893 және 1897 жылдар аралығында Хедин Памир тауларын зерттеді, Синьцзян аймағындағы Тарим алқабы арқылы, Такламакан шөлінің, Қарақошұн көлі мен Бостан көлі арқылы саяхаттап, солтүстік Тибетті зерттеді. Ол осы саяхатында 552 параққа карта түсіріп, оның арасында бұрын картаға түсірілмеген аймақтардың шамамен үлесі болды. Ол 1893 жылғы 16 қазанда Стокгольмнен Санкт-Петербург және Ташкент арқылы Памир тауларына экспедицияға аттанды. Памир тауларындағы биік Мұзтағатаға – «мұздықтардың әкесі» аталған тауға – бірнеше рет шабуыл жасау әрекеттері сәтсіз аяқталды. Ол 1895 жылдың сәуір айына дейін Қашғарда болды, содан кейін 10 сәуірде Меркет ауылынан үш жергілікті жетекшімен Такламакан шөлінен Түшлүк арқылы Хотан өзеніне қарай жолға шықты. Су жеткіліксіз болғандықтан, жеті түйе және оның екі жетекшісі шөлде сусыздан қайтыс болды (Хединнің драматизацияланған және ықтимал дәл емес есебіне сәйкес). Бруно Бауман 2000 жылдың сәуірінде түйе керуенімен осы бағыт бойынша саяхаттап, Хединнің айтуынша, шөлде қайтыс болған жетекшілердің кем дегенде біреуінің аман қалғанын және көктемде осы маршрутпен жүретін түйе керуенінің түйелер мен саяхатшыларға жеткілікті су тасуы мүмкін емес екенін анықтады. Басқа деректерге қарағанда, Хедин экспедицияның басында керуенге арналған су ыдыстарын толығымен толтыруды ұмытып, шөлге тек мүмкін болған судың жартысымен ғана аттанды. Ол қателігін байқағанда, кері қайтуға кеш болды. Зерттеуін жалғастыруға деген құштарлығымен, Хедин керуенді тастап, қызметшісімен бірге ат үстінде жалғыз жолға шықты. Сол жетекші де сусыздан құлағанда, Хедин оны да тастап кетті, бірақ соңғы сәтте су көзіне жете алды. Дегенмен ол қызметшісіне су әкеліп, оны құтқарып алды. Бірақ оның қатыгездігіне байланысты көп сынға ұшырады. 1896 жылдың қаңтарында Қашғарда тоқтағаннан кейін, Хедин Такламакан шөлінде Хотаннан солтүстік-шығысқа қарай орналасқан 1500 жылдық тасталған Дандан-Ойлик және Қара-Дұң қалаларын зерттеді. Наурыз айының басында ол Орталық Азиядағы ең ірі су көлдерінің бірі – Бостан көлін ашты. Ол бұл көлдің жалғыз қуатты арна – Қайду өзенімен толығатынын хабарлады. Ол Қарақошұн көлінің картасын жасап, 27 мамырда Хотанға оралды. 29 маусымда ол сол жерден керуенімен солтүстік Тибет және Қытай арқылы Пекинге жолға шықты, ол 1897 жылғы 2 наурызда Пекинге келді. Ол Моңғолия және Ресей арқылы Стокгольмге қайтып келді.

Between 1893 and 1897, Hedin investigated the Pamir Mountains, travelling through the Tarim Basin in Xinjiang region, across the Taklamakan Desert, Lake Kara Koshun and Lake Bosten, proceeding to study northern Tibet. He covered on this journey and mapped of them on 552 sheets. Approximately led through previously uncharted areas. He started out on this expedition on 16 October 1893, from Stockholm, traveling via Saint Petersburg and Tashkent to the Pamir Mountains. Several attempts to climb the high Muztagata—called the Father of the Glaciers—in the Pamir Mountains were unsuccessful. He remained in Kashgar until April 1895 and then left on 10 April with three local escorts from the village of Merket to cross the Taklamakan Desert via Tusluk to the Khotan River. Since their water supply was insufficient, seven camels died of thirst, as did two of his escorts (according to Hedin's dramatized and probably inaccurate account). Bruno Baumann traveled on this route in April 2000 with a camel caravan and ascertained that at least one of the escorts who, according to Hedin, had died of thirst had survived, and that it is impossible for a camel caravan traveling in springtime on this route to carry enough drinking water for both camels and travelers. According to other sources, Hedin had neglected to completely fill the drinking water containers for his caravan at the beginning of the expedition and set out for the desert with only half as much water as could actually be carried. When he noticed the mistake, it was too late to return. Obsessed by his urge to carry out his research, Hedin deserted the caravan and proceeded alone on horseback with his servant. When that escort also collapsed from thirst, Hedin left him behind as well, but managed to reach a water source at the last desperate moment. He did, however, return to his servant with water and rescued him. Nevertheless, his ruthless behavior earned him massive criticism. In January 1896, after a stopover in Kashgar, Hedin visited the 1,500 year old abandoned cities of Dandan Oilik and Kara Dung, which are located northeast of Khotan in the Taklamakan Desert. At the beginning of March, he discovered Lake Bosten, one of the largest inland bodies of water in Central Asia. He reported that this lake is supplied by a single mighty feeder stream, the Kaidu River. He mapped Lake Kara Koshun and returned on 27 May to Khotan. On 29 June, he started out from there with his caravan across northern Tibet and China to Beijing, where he arrived on 2 March 1897. He returned to Stockholm via Mongolia and Russia.

Екінші экспедиция

1899–1902 жылдары Орталық Азияға Тарим бассейні, Тибет және Кашмир арқылы Калькуттаға дейін тағы бір экспедиция жасалды. Хедін Ярқанд, Тарим және Қайду өзендерін кезіп, Құмдарьяның құрғаған арнасын, сондай-ақ Лоп-Нурдың құрғаған көл төбесін тапты. Лоп-Нур маңында ол бұрынғы қоршалған патшалық қаланың, кейіннен қытай гарнизоны болған Лулан қаласының қираған қалдықтарын тапты. Онда қытай императорлық әскерінің қолбасшысының кірпіштен салынған ғимараты, ступа және тобылғыдан салынған 19 тұрғын үй болды. Ол сонымен қатар жылқыға жегілген ағаш дөңгелекті (араба деп аталады) және ағаш, қағаз және жібекке харошти әрпімен жазылған бірнеше жүз құжатты тапты. Бұл құжаттар бір кезде Лоп-Нур жағасында орналасқан, бірақ 330 жылға қарай көлдің құрғауына байланысты, тұрғындарының ауыз судан айырылып, тасталып кеткен Лулан қаласының тарихы туралы мәліметтер берді. 1900 және 1901 жылдары саяхаттарында ол еуропалықтарға тыйым салынған Лхаса қаласына жетуге тырысты, бірақ сәтті болмады. Одан кейін ол Ладакх ауданындағы Лейхке, Үндістанға барды. Лейхтен Хедін Лахор, Дели, Агра, Лакхнау, Бенарес қалалары арқылы Калькуттаға жетті, онда Англияның Үндістан вице-королі Джордж Натаниел Керзонмен кездесті. Бұл экспедицияның нәтижесінде 1149 беттен тұратын карталар жинағы құрылды, онда Хедін жаңадан ашқан жерлерді бейнеледі. Ол Лоп шөліндегі ярдангтарды алғаш сипаттаған адам болды.

Үшінші экспедиция

1905-1908 жылдар аралығында Хедин Орталық Иранның шөлді аймақтарын, Тибеттің батыс жоталарын және Траншималаяны зерттеді, кейін ол Хедин жотасы деп аталды. Ол Шигацзедегі Ташильхунпо қаласындағы 9-шы Панчен-ламаға барды. Хедин Каилаш аймағына, соның ішінде киелі Манасаровар көлі мен Буддизм және индуизм мифологиясында жердің ортасы деп есептелетін Каилаш тауына жеткен алғашқы еуропалық болды. Экспедицияның ең маңызды мақсаты – Хедин тапқан Индус және Брахмапутра өзендерінің бастауларын табу еді. Үндістаннан ол Жапония және Ресей арқылы Стокгольмге қайтып келді. Ол экспедициядан Мюнхен университетінің Бавария мемлекеттік палеонтология және геология коллекциясында сақталатын және зерттелетін геологиялық үлгілер жинағымен оралды. Бұл шөгінді тау жыныстары – брекчия, конгломерат, әктас және тақта тас, сондай-ақ жанартаулық тау жыныстары мен гранит – Хединнің осы экспедициясы барысында зерттеген аймақтардың геологиялық әртүрлілігін көрсетеді.

Моңғолия

1923 жылы Хедин Америка Құрама Штаттары арқылы Пекинге сапар шекті, онда ол Ұлы Каньонды және Жапон империясын көрді. Қытайдағы саяси және әлеуметтік тұрақсыздық салдарынан ол Шыңжаңға жорықтан бас тартуға мәжбүр болды. Оның орнына, қараша және желтоқсан айларында Франс Август Ларсонмен (кейде "Моңғол герцогы" деп атайды) Пекиннен Моңғолия арқылы Улан-Баторға, содан Ресейдегі Улан-Удэге, ал одан Транссибір теміржолымен Мәскеуге Dodge көлігімен саяхаттады.

Төртінші экспедиция

1927-1935 жылдар аралығында Хедин халықаралық Қытай-Швед экспедициясына жетекшілік етті, ол Монголия, Гоби шөлі және Сіньцзянның метеорологиялық, топографиялық және тарихи жағдайын зерттеді. Хедин оны «жүретін университет» деп сипаттады, онда қатысқан ғалымдар дерлік тәуелсіз жұмыс істеді, ал ол – жергілікті басқарушы сияқты, жергілікті билікпен келіссөздер жүргізіп, шешімдер қабылдады, қажетті жабдықты ұйымдастырды, қаражат жинады және маршрутты тіркеді. Ол Швеция, Германия және Қытайдан келген археологтарға, астрономдарға, ботаниктерге, географтарға, геологтарға, метеорологтарға және зоологтарға экспедицияға қатысуға және өздерінің мамандықтары бойынша зерттеулер жүргізуге мүмкіндік берді. Хедин Нанкинде Чан Кайшымен кездесті, ол экспедицияның демеушісі болды. Қытай-Швед экспедициясы 25 000 данадан тұратын қытай пошта маркалары сериясымен марапатталды. Төрт маркада экспедиция туымен бірге лагерьдегі түйелер бейнеленген, және оларда қытай тілінде «Гүлденген Орта Мемлекеттің пошта қызметі» деген мәтін, ал латын тілінде «1927–1933 жылдардағы Қытайдың Солтүстік-Батыс провинциясына ғылыми экспедиция» деп жазылған. Бұл серияның үлгісі ретінде Бейжіңдегі сарай мұражайындағы «Шөлдегі көшпенділер» атты картинасы пайдаланылды. 25 000 жиынтықтың 4 000 данасы тікелей сатылып, 21 500 данасы экспедицияның меншігіне өтті. Хедин оларды экспедицияны қаржыландыру үшін пайдаланды, әр жиынтығын бес доллардан сатты. Маркалардың жоғары бағасы салдарынан сол кезде оларға үлкен қызығушылық болмады, бірақ жылдар өткен соң коллекционерлер арасында құнды қазынаға айналды. Экспедицияның бірінші бөлігі, 1927 жылдан 1932 жылға дейін, Пекиннен Баото арқылы Моңғолияға, Гоби шөлінен, Сіньцзян арқылы Үрімшіге және Тарым бассейнінің солтүстік және шығыс бөліктеріне дейін созылды. Экспедицияның ғылыми нәтижелерінің көп бөлігі бүгінгі күнге дейін жарияланып келеді. Мысалы, темір, марганец, мұнай, көмір және алтын кен орындарының табылуы Қытай үшін зор экономикалық маңызға ие болды. Оның жетістіктерін мойындау үшін Берлин географиялық қоғамы 1933 жылы оған Фердинанд фон Рихтгофен медалін табыс етті; дәл осындай құрмет Эрих фон Дригальскиге Антарктикаға жасаған Гаусс экспедициясы үшін, ал Альфред Филиппсонға Эгей аймағын зерттеуі үшін де берілді. 1933 жылдың соңынан 1934 жылға дейін Хедин Нанкиндегі Чан Кайшы басшылығымен Гоминьдан үкіметінің тапсыруымен суару шараларын зерттеу және Пекиннен Сіньцзянға дейінгі Жібек жолы бойында автомобильдерге қолайлы екі жол салу жоспарларын және карталарын жасау үшін қытай экспедициясына жетекшілік етті. Оның жоспарларына сәйкес ірі суару жүйелері, елді мекендер салынды және Пекиннен Кашгарға дейінгі Жібек жолында жолдар салынды, бұл Тарым бассейнінің қиын-қыстау жерін толығымен айналып өтуге мүмкіндік берді. Хединнің Орталық Азия географиясының бір қыры, он жылдар бойы оны қызықтырған нәрсе – ол «қайтатын көл» деп атаған Лоп-Нур көлі болды. 1934 жылдың мамыр айында ол осы көлге өзен арқылы экспедиция ұйымдастырды. Екі ай бойы ол Каиду және Кум Дарья өзендерімен 1921 жылдан бері суға толып тұрған Лоп-Нур көліне дейін жүзіп барды. 1971 жылы суару шараларының салдарынан көл құрғағаннан кейін, аталған көлік байланысы Қытай Халық Республикасына Лоп-Нурда ядролық қару сынақ алаңын салуға мүмкіндік берді. Оның жүк көліктерінен құралған керуені солтүстік Сіньцзяннан шегініп келе жатқан Гоминьданның 36-дивизиясымен бірге қытай мұсылман генералы Ма Чжуньин тарапынан тоналып кетті. Ма Чжуньиннің тұтқындауында Хедин генерал Ма Хушанмен және Кемал Кая Эффендимен кездесті. Ма Чжуньиннің көмекшісі Хединге Ма Чжуньиннің бүкіл Тянь-Шань нань-лу (Оңтүстік Сіньцзян) аймағын бақылауда ұстағанын және Свеннің ешқандай қиындықсыз қауіпсіз өте алатынын мәлімдеді. Хедин оның сөздеріне сенбеді. Ма Чжуньиннің Тунган (қытай тілінде сөйлейтін мұсылман) әскерлерінің бір бөлігі Хединнің экспедициясына олардың көліктеріне оқ атып шабуыл жасады. Қайту сапарына Хедин Хотан арқылы Сианьға дейінгі Оңтүстік Жібек жолын таңдады, экспедиция 7 ақпанда Сианьға жетті. Ол Пекинге президент Лин Сенмен кездесу үшін, ал Нанкинге Чан Кайшымен кездесу үшін барды. Ол 19 ақпан 1935 жылы Гоминьдан үкіметінің 250 мүшесінің қатысуымен 70 жасқа толуын тойлады, оларға Қытай-Швед экспедициясы туралы қызықты фактілерді баяндады. Сол күні оған екінші дәрежелі «Жасыл нефрит» ордені табыс етілді. Экспедиция аяқталғаннан кейін Хедин қиын қаржылық жағдайға түсті. Ол Пекиндегі неміс Азия банкіне үлкен қарызы болды, оны кітаптары мен лекцияларынан түскен гонорарлармен өтеді. Отанына оралғаннан кейін ол Германиядағы 91 қалада 111 лекция оқыды, сондай-ақ көрші елдерде 19 лекция оқыды. Бұл лекциялық турды жүзеге асыру үшін ол бес ай ішінде пойыз және автомобильмен экваторға тең қашықтықты жүзіп өтті. 1935 жылдың 14 сәуір күні Берлинде лекция оқу алдында ол Адольф Гитлермен кездесті.

Between 1927 and 1935, Hedin led an international Sino Swedish Expedition which investigated the meteorological, topographic and prehistoric situation in Mongolia, the Gobi Desert and Xinjiang. Hedin described it as a peripatetic university in which the participating scientists worked almost independently, while he—like a local manager—negotiated with local authorities, made decisions, organized whatever was necessary, raised funds and recorded the route followed. He gave archaeologists, astronomers, botanists, geographers, geologists, meteorologists and zoologists from Sweden, Germany and China an opportunity to participate in the expedition and carry out research in their areas of specialty. Hedin met Chiang Kai shek in Nanjing, who thereupon became a patron of the expedition. The Sino Swedish Expedition was honored with a Chinese postage stamp series which had a print run of 25,000. The four stamps show camels at a camp with the expedition flag and bear the Chinese text, "Postal Service of the Prosperous Middle Kingdom" and in Latin underneath, "Scientific Expedition to the Northwestern Province of China 1927–1933". A painting in the Beijing Palace Museum entitled Nomads in the Desert served as model for the series. Of the 25,000 sets, 4,000 were sold across the counter and 21,500 came into the possession of the expedition. Hedin used them to finance the expedition, selling them for a price of five dollars per set. The stamps were unwelcome at the time due to the high price Hedin was selling them at, but years later became valuable treasures among collectors. The first part of the expedition, from 1927 to 1932, led from Beijing via Baotou to Mongolia, over the Gobi Desert, through Xinjiang to Ürümqi, and into the northern and eastern parts of the Tarim Basin. The expedition had a wealth of scientific results which are being published up to the present time. For example, the discovery of specific deposits of iron, manganese, oil, coal and gold reserves was of great economic relevance for China. In recognition of his achievements, the Berlin Geographical Society presented him with the Ferdinand von Richthofen Medal in 1933; the same honor was also awarded to Erich von Drygalski for his Gauss Expedition to the Antarctic; and to Alfred Philippson for his research on the Aegean Region. From the end of 1933 to 1934, Hedin led—on behalf of the Kuomintang government under Chiang Kai shek in Nanjing—a Chinese expedition to investigate irrigation measures and draw up plans and maps for the construction of two roads suitable for automobiles along the Silk Road from Beijing to Xinjiang. Following his plans, major irrigation facilities were constructed, settlements erected, and roads built on the Silk Road from Beijing to Kashgar, which made it possible to completely bypass the rough terrain of Tarim Basin. One aspect of the geography of central Asia which intensively occupied Hedin for decades was what he called the "wandering lake" Lop Nur. In May 1934, he began a river expedition to this lake. For two months he navigated the Kaidu River and the Kum Darja to Lop Nur, which had been filled with water since 1921. After the lake dried out in 1971 as a consequence of irrigation activities, the above mentioned transportation link enabled the People's Republic of China to construct a nuclear weapon test site at Lop Nur. His caravan of truck lorries was hijacked by the Chinese Muslim General Ma Zhongying who was retreating from northern Xinjiang along with his Kuomintang 36th Division (National Revolutionary Army) from the Soviet Invasion of Xinjiang. While Hedin was detained by Ma Zhongying, he met General Ma Hushan, and Kemal Kaya Effendi. Ma Zhongying's adjutant claimed to Hedin that Ma Zhongying had the entire region of Tian shan nan lu (southern Xinjiang) under his control and Sven could pass through safely without any trouble. Hedin did not believe his assertions. Some of Ma Zhongying's Tungan (Chinese speaking Muslim) troops attacked Hedin's expedition by shooting at their vehicles. For the return trip, Hedin selected the southern Silk Road route via Hotan to Xi'an, where the expedition arrived on 7 February 1935. He continued on to Beijing to meet with President Lin Sen and to Nanjing to Chiang Kai shek. He celebrated his 70th birthday on 19 February 1935 in the presence of 250 members of the Kuomintang government, to whom he reported interesting facts about the Sino Swedish Expedition. On this day, he was awarded the Brilliant Jade Order, Second Class. At the end of the expedition, Hedin was in a difficult financial situation. He had considerable debts at the German Asian Bank in Beijing, which he repaid with the royalties and fees received for his books and lectures. In the months after his return, he held 111 lectures in 91 German cities as well as 19 lectures in neighboring countries. To accomplish this lecture tour, he covered a stretch as long as the equator, by train and by car—in a time period of five months. He met Adolf Hitler in Berlin before his lecture on 14 April 1935.

Саяси көзқарастар

Хедин монархист болған. 1905 жылдан бастап ол Швециядағы демократияға бет бұруға қарсы тұрды. Ол патшалық Ресейден келетін қауіптер туралы ескертті және Германия империясымен одақ құруға шақырды. Сондықтан ол күшейтілген ұлттық қорғаныс пен тұрақты әскери дайындыққа ұсыныс жасады. Август Стриндберг сол кезде швед саясатын бөліп тұрған бұл мәселеде оның қарсыласы болды. 1912 жылы Хедин швед жағалау қорғаныс кеме қоғамын жария түрде қолдады. Ол Карл Стаффтың либералдық және антимилитаристік үкіметі қаржыландырмаған жағалау қорғаныс кемесін салу үшін халықтан қайырымдылық жинауға көмектесті. 1914 жылдың басында либералдық үкімет елдің қорғанысын қысқартқанда, Хедин Король Густав V елдің қорғанысын күшейтуге уәде берген «Аула сөзін» жазды. Бұл сөз саяси дағдарысқа әкелді, нәтижесінде Стафф пен оның үкіметі отставкаға кететін болды және олардың орнына партиялық емес, консервативті үкімет келді. Ол Германия империясына деген берік құрметке ие болды, онымен формалды оқу кезінде танысқан. Бұл оның император Вильгельм II-ге деген құрметінде де көрінді, тіпті ол Нидерландтағы жер аударылған кезде онымен кездесті. Императорлық Ресейдің, кейіннен Кеңес Одағының өз шекарасынан тыс жерлерді, әсіресе Орталық Азия мен Түркістанды басып алу және бақылауға талпынуының нәтижесінде Хедин Совет Ресейінің Батыс үшін үлкен қауіп төндіретінін сезінді, бұл оның екі дүниежүзілік соғыста Германияны қолдауының бір себебі болуы мүмкін. Ол Бірінші дүниежүзілік соғысты неміс халқының күресі (әсіресе Ресейге қарсы) ретінде қарастырды және «Ein Volk in Waffen. Den deutschen Soldaten gewidmet» (Қарулы халық. Неміс сарбазына арналған) сияқты кітаптарында осы пікірді жақтады. Осының салдарынан ол Франция мен Англиядағы достарын жоғалтты және Британдық Корольдік географиялық қоғамнан, сондай-ақ Императорлық Ресей географиялық қоғамынан қуылды. Германияның Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңілуі және оның халықаралық беделінің төмендеуі оған терең әсер етті. Швецияның Капп төңкерісінен кейін Вольфганг Каппқа саяси босқын ретінде баспана беруі, басты назарда оның күш-жігері болды делінеді.

Hedin was a monarchist. From 1905 onwards he took a stand against the move toward democracy in his Swedish homeland. He warned of the dangers he assumed to be coming from Czarist Russia, and called for an alliance with the German Empire. Therefore, he advocated a strengthened national defence, with a vigilant military preparedness. August Strindberg was one of his opponents on this issue, which divided Swedish politics at the time. In 1912 Hedin publicly supported the Swedish coastal defense ship Society. He helped collect public donations for the building of the coastal defense ship , which the Liberal and anti militarist government of Karl Staaff had been unwilling to finance. In early 1914, when the Liberal government enacted cutbacks to the country's defenses, Hedin wrote the Courtyard Speech, in which King Gustaf V promised to strengthen the country's defenses. The speech led to a political crisis that ended with Staaff and his government resigning and being replaced by a non party, more conservative government. He developed a lasting affinity for the German empire, with which he became acquainted during his formal studies. This is also shown in his admiration for Kaiser Wilhelm II, whom he even visited in exile in the Netherlands. Influenced by imperial Russian and later the Soviet union's attempts to dominate and control territories outside its borders, especially in Central Asia and Turkestan, Hedin felt that Soviet Russia posed a great threat to the West, which may be part of the reason why he supported Germany during both World Wars. He viewed World War I as a struggle of the German race (particularly against Russia) and took sides in books like Ein Volk in Waffen. Den deutschen Soldaten gewidmet (A People in Arms. Dedicated to the German Soldier). As a consequence, he lost friends in France and England and was expelled from the British Royal Geographical Society, and from the Imperial Russian Geographical Society. Germany's defeat in World War I and the associated loss of its international reputation affected him deeply. That Sweden gave asylum to Wolfgang Kapp as a political refugee after the failure of the Kapp Putsch is said to be primarily attributable to his efforts.

Хедин және нацистік Германия

Хединнің консервативті және Германияға жақын көзқарастары ақырында Үшінші рейхке деген симпатияға ұласты, бұл оны өмірінің соңына қарай күшейе түсетін дау-дамайларға тартты. Адольф Гитлер Хединге ертеден құрмет көрсеткен, ал Хедин өз кезегінде Гитлердің ұлтшылдығына тәнті болған. Ол Германия басшысының билікке келуін Германияның қайта жандануы ретінде қарастырып, оның Кеңес коммунизміне қарсы күресін қолдады. Дегенмен, ол нацистерді толығымен сынсыз жақтаған жоқ. Оның жеке пікірлері дәстүрлі, христиандық және консервативті құндылықтармен қалыптасқан, ал ұлттық социализм – заманауи революциялық популисттік қозғалыстың бір бөлігі болды. Хедин ұлттық-социалистік биліктің кейбір аспектілеріне қарсы болды және кейде Германия үкіметін дінге қарсы және антисемиттік науқандарын тоқтатуға көндіруге тырысты. Хедин Адольф Гитлермен және басқа да жетекші нацистік партия басшыларымен бірнеше рет кездесіп, олармен үнемі хат алмасып тұрды. Сыпайы тілмен жазылған хаттар көбінесе жоспарлау мәселелеріне, туған күніне құттықтауларға, Хединнің жоспарланған немесе аяқталған жариялымдарына, сондай-ақ Хединнің өлім жазасына кесілген адамдарға кешірім сұрауларына, түрмеде немесе концлагерде ұсталған адамдарға мейірімділік, босату және елден кетуге рұқсат беру туралы өтініштеріне қатысты. Джозеф Геббельс пен Ханс Дрейгермен хат алысып, Хедин жыл сайын «Күнделікті ескертулер» басылымын жарыққа шығаруға қол жеткізді. 1939 жылдың қазанында Гитлермен тікелей сұхбаттасқан Хедин, Польшаға шабуылдан кейін бір ай өткен соң, Гитлер Ұлыбритания мен Франция Германияның Чехословакияны оккупациялауын мойындаса, бейбітшілік орнатуға болатынын мәлімдеді. 1942 жылдың 29 қазанында Гитлер Хединнің «Континенттер шайқасындағы Америка» атты кітабын оқыды. Бұл кітапта Хедин президент Франклин Рузвельт 1939 жылы соғыстың басталуына жауапты екенін және Гитлер соғыстың алдын алу үшін бар күшін салғанын айтты. Сонымен қатар, Хедин Екінші дүниежүзілік соғыстың бастауы неміс агрессиясында емес, Версаль келісімінде жатыр деп мәлімдеді. Олар одан 1936 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында Берлин Олимпиадалық стадионында «Спорт – ұстаз ретінде» тақырыбында баяндама жасауын сұрады. 1938 жылы оған Берлин қаласының Құрмет белгісін табыс етті. 1940 жылдың 19 ақпанында оның 75 жылдығына орай оған «Германиялық Бүркіт ордені» орденін табыстады; осы күннен аз бұрын ол Генри Форд пен Чарльз Линдбергке де табыс етілді. 1943 жылдың жаңа жыл күні олар Хединнің өтініші бойынша Осло филология профессоры және университет ректоры Дидрик Аруп Сейпті Саксенхаузен концлагерінен Мюнхен университетінің 470 жылдығына орай қосымша құрметтерді қабылдауға келісім беру үшін босатты. 1943 жылдың 15 қаңтарында Бавария ғылым академиясының алтын медалімен марапатталды. 1943 жылдың 16 қаңтарында Мюнхен университетінің табиғат ғылымдары факультетінен құрметті докторлық дәрежесін алды. Сол күні нацистер оның қатысусыздығында Миттерсилл сарайында орналасқан Свен Хединнің Ішкі Азия зерттеулері институтын құрды, ол Хедин мен Вильгельм Фильхнердің Азия бойынша сарапшылары ретінде ғылыми мұраларын дамытуға арналған еді. Алайда, ол Генрих Гиммлердің «Неміс ата-тегін зерттеу қауымдастығы» (Forschungsgemeinschaft Deutsches Ahnenerbe e. V.) институты ретінде қолданылды. 1943 жылдың 21 қаңтарында Мюнхен қаласының Алтын кітабына қол қоюы сұралды. Хедин журналистік қызметі арқылы нацистерді қолдады. Нацистік Германияның құлауынан кейін ол нацистермен ынтымақтастығына өкінген жоқ, өйткені бұл ынтымақтастық көптеген нацистік құрбандарды өлім жазасынан немесе жойқын лагерьлерде өлімнен құтқаруға мүмкіндік берді. Туле қоғамы экспедицияға жіберген неміс археологы Вернер Шеймберг «швед зерттеушісі Свен Хединнің Шығысқа жасаған сапарларында археологиялық және белгілі бір эзотерикалық мақсаттармен серігі болған». Хедин Агартаның мифологиялық жерін табуға тырысты және поляк зерттеушісі, қонақ профессор Антони Осендовскиді швед зерттеушісі бара алмаған жерге барғаны үшін айыптады, содан кейін ол Адольф Гитлердің жеке шақыруымен Берлинге келді және фюрер оның 75 жылдық мерекесінде құрмет көрсетті.

Hedin's conservative and pro German views eventually translated into sympathy for the Third Reich, and this would draw him into increasing controversy towards the end of his life. Adolf Hitler had been an early admirer of Hedin, who was in turn impressed with Hitler's nationalism. He saw the German leader's rise to power as a revival of German fortunes, and welcomed its challenge against Soviet Communism. He was not an entirely uncritical supporter of the Nazis, however. His own views were shaped by traditionalist, Christian and conservative values, while National Socialism was in part a modern revolutionary populist movement. Hedin objected to some aspects of National Socialist rule, and occasionally attempted to convince the German government to relent in its anti religious and anti Semitic campaigns. Hedin met Adolf Hitler and other leading Nazi Party leaders repeatedly and was in regular correspondence with them. The politely worded correspondence usually concerned scheduling matters, birthday congratulations, Hedin's planned or completed publications, and requests by Hedin for pardons for people condemned to death, and for mercy, release and permission to leave the country for people interned in prisons or concentration camps. In correspondence with Joseph Goebbels and Hans Dräger, Hedin was able to achieve the printing of the Daily Watchwords year after year. Hedin directly interviewed Hitler in October 1939, one month after the invasion of Poland, where Hitler claimed that there could be peace if the United Kingdom and France recognized the German occupation of Czechoslovakia. On 29 October 1942, Hitler read Hedin's book entitled, America in the Battle of the Continents. In the book Hedin promoted the view that President Franklin D. Roosevelt was responsible for the outbreak of war in 1939 and that Hitler had done everything in his power to prevent war. Moreover, Hedin argued that the origins of the Second World War lay not in German belligerence but in the Treaty of Versailles. They asked him to present an address on Sport as a Teacher at the 1936 Summer Olympics in Berlin's Olympic Stadium. They made him an honorary member of the German Swedish Union Berlin (link=no) In 1938, they presented him with the City of Berlin's Badge of Honor (link=no). For his 75th birthday on 19 February 1940 they awarded him the Order of the German Eagle; shortly before that date it had been presented to Henry Ford and Charles Lindbergh. On New Year's Day 1943 they released the Oslo professor of philology and university rector Didrik Arup Seip from the Sachsenhausen concentration camp at Hedin's request to obtain Hedin's agreement to accept additional honors during the 470th anniversary of Munich University. On 15 January 1943, he received the Gold Medal of the Bavarian Academy of Sciences (Goldmedaille der Bayerischen Akademie der Wissenschaften). On 16 January 1943 he received an honorary doctorate from the faculty of natural sciences of Munich University. On the same day, the Nazis founded in his absence the Sven Hedin Institute for Inner Asian Research located at Mittersill Castle, which was supposed to serve the long term advancement of the scientific legacy of Hedin and Wilhelm Filchner as Asian experts. However, it was instead misused by Heinrich Himmler as an institute of the Research Association for German Genealogical Inheritance (Forschungsgemeinschaft Deutsches Ahnenerbe e. V.). On 21 January 1943, he was requested to sign the Golden Book of the city of Munich. Hedin supported the Nazis in his journalistic activities. After the collapse of Nazi Germany, he did not regret his collaboration with the Nazis because this cooperation had made it possible to rescue numerous Nazi victims from execution, or death in extermination camps. Senior Jewish German archeologist Werner Scheimberg, sent in the expedition by the Thule Society, "had been one of the companions of the Swedish explorer Sven Hedin on his excursions in the East, with archaeological and to some extent esoteric purposes". Hedin was trying to discover the mythological place of Agartha and reproached the Polish explorer and visiting professor Antoni Ossendowski for having been gone where the Swedish explorer wasn't able to come, and thus was personally invited by Adolf Hitler in Berlin and honoured by the Führer during his 75th birthday feast.

Депортацияланған яһудилер үшін жасалған әрекеттер

Ол өзінің "Германия және әлемдік бейбітшілік" кітабынан ұлттық социализмді сынауын алып тастаудан бас тартқаннан кейін, нацистер 1938 жылы Хединнің еврей досы Альфред Филиппсон мен оның отбасының паспорттарын тәркіледі, олардың Америкаға көшіп кетуіне кедергі келтіру және оларды Германияда Хединмен келіссөздер жүргізу үшін кепіл ретінде ұстап тұру үшін. Нәтижесінде Хедин өзінің "Елу жыл Германия" кітабында нацистік Германия туралы жағымды пікір білдірді, өзінің санасына қарсы Рейхтің Халықты ағарту және насихаттау министрлігінің цензурасына бағынды және кітапты Германияда жариялады. 1942 жылдың 8 маусымында нацистер Альфред Филиппсон мен оның отбасын Терезиенштадт концлагеріне депортациялап, Хединге қысымды күшейтті. Осылайша олар Хединді өзінің санасына қарсы, Халықты ағарту және насихаттау министрлігімен және басқа да мемлекеттік органдармен бірлесіп "Континенттер арасындағы Америка" кітабын жазуға және оны 1942 жылы Германияда басып шығаруға мәжбүрлеу мақсатына жетті. Ал нацистер Альфред Филиппсонды "Ерекше маңызды" деп жариялап, оның отбасына аман қалуға мүмкіндік беретін жеңілдіктер берді. Хедин Альфред Филиппсонмен ұзақ уақыт хат алмасып, оған Терезиенштадт концлагеріне азық-түлік жәрдемдерін үнемі жіберіп тұрды. 1946 жылдың 29 мамырында Альфред Филиппсон оған (аударма, қысқартылған цитата): "Құрметті Хедин! Енді шетелге хат жіберуге рұқсат болғандықтан, сізге жазу мүмкіндігім бар. Біз құтқарушымызды терең алғырлықпен еске аламыз, ол біздің үш жылдық қорқынышты кезеңнен аман қалуымызға жауапты, менің жасымда Терезиенштадт концлагеріндегі аштық пен тұтқындық – нағыз керемет. Сіз білгендей, біз, азат болған аз ғана адамдар, жойылмаймыз деп жоспарланған күнінен бірнеше күн бұрын ғана босатылдық. Мен, әйелім және қызым 1945 жылдың 9-10 шілдесінде Бонн қаласынан автобуспен, жартысы қираған туған қаламызға жеттік." Хедин 1946 жылдың 19 шілдесінде былай деп жауап берді (аударма, қысқартылған цитата): "Біздің күш-жігеріміз бекер кетпегенін білу қызық. Осы қиын жылдары Польшаға депортацияланған жүзден астам бақытсыз адамдарды құтқаруға тырыстық, бірақ көбінесе сәттілік болмады. Алайда біз бірнеше норвегиялықтарға көмектесе алдық. Стокгольмдегі үйім ақпараттық және көмек көрсету орталығына айналды, және Германия елшілігіндегі баспасөз атташесі доктор Пол Грасман маған керемет қолдау көрсетті. Ол да осы гуманитарлық жұмысты ілгерілету үшін бар күшін жұмсады. Бірақ сіздің жағдайыңыздан гөрі бақытты жағдай жоқ, құрметті досым! Сіздер Боннға оралғаныңызға қанша қуаныштымын!" Хедин құтқаруға тырысқан жүзден астам еврейлердің есімдері мен тағдыры әлі зерттелмеген.

After he refused to remove his criticism of National Socialism from his book Deutschland und der Weltfrieden, the Nazis confiscated the passports of Hedin's Jewish friend Alfred Philippson and his family in 1938 to prevent their intended departure to American exile and retain them in Germany as a bargaining chip when dealing with Hedin. The consequence was that Hedin expressed himself more favorably about Nazi Germany in his book Fünfzig Jahre Deutschland, subjugated himself against his conscience to the censorship of the Reich Ministry of Public Enlightenment and Propaganda, and published the book in Germany. On 8 June 1942, the Nazis increased the pressure on Hedin by deporting Alfred Philippson and his family to the Theresienstadt concentration camp. By doing so, they accomplished their goal of forcing Hedin against his conscience to write his book Amerika im Kampf der Kontinente in collaboration with the Ministry of Public Enlightenment and Propaganda and other government agencies and to publish it in Germany in 1942. In return, the Nazis classified Alfred Philippson as "A prominent" and granted his family privileges which enabled them to survive. For a long time Hedin was in correspondence with Alfred Philippson and regularly sent food parcels to him in Theresienstadt concentration camp. On 29 May 1946, Alfred Philippson wrote to him (translation, abbreviated quotation): My dear Hedin! Now that letters can be sent abroad I have the opportunity to write to you We frequently think with deep gratitude of our rescuer, who alone is responsible for our being able to survive the horrible period of three years of incarceration and hunger in Theresienstadt concentration camp, at my age a veritable wonder. You will have learned that we few survivors were finally liberated just a few days before our intended gassing. We, my wife, daughter and I, were then brought on 9–10 July 1945 in a bus of the city of Bonn here to our home town, almost half of which is now destroyed
Hedin responded on 19 July 1946 (translation, abbreviated quotation): It was wonderful to find out that our efforts were not in vain. In these difficult years we attempted to rescue over one hundred other unfortunate people who had been deported to Poland, but in most cases without success. We were however able to help a few Norwegians. My home in Stockholm was turned into something like an information and assistance office, and I was excellently supported by Dr. Paul Grassmann, press attaché in the German embassy in Stockholm. He too undertook everything possible to further this humanitarian work. But almost no case was as fortunate as yours, dear friend! And how wonderful, that you are back in Bonn
The names and fates of the over one hundred deported Jews whom Hedin tried to save have not yet been researched.

Депортацияланған норвегиялықтардың мүддесі үшін жасалатын әрекеттер

Хедин норвегиялық жазушы Арнульф Оверланд пен Осло филология профессоры және университет директоры Дидрик Аруп Сейпті қолдады, олар Заксенхаузен концлагерінде тұтқындалған болатын. Ол Дидрик Аруп Сейпті босатуға қол жеткізді, бірақ Арнульф Оверланды босатуға жасаған тырабы сәтсіз аяқталды. Дегенмен, Арнульф Оверланд концлагерден аман қалды.

Норвегиялық белсенділердің мүддесі үшін күш салу

1941 жылғы 24 ақпанда Германияның жоғарғы әскери сотының (Reichskriegsgericht) үшінші сенаты Сигурд Якобсен, Гуннар Хельсен, Хельге Борсет, Зигмунд Броммеланд, Питер Андрее Хелмервик, Зигмунд Расмуссен, Гуннар Карлсен, Кнуд Гьерстад, Кристиан Офтадал және Фритиоф Лунд – он норвегиялықты тыңшылық жасады деген айыппен өлім жазасына кесті. Хеддин генерал-полковник Николаус фон Фалькенхорст арқылы Адольф Гитлерге олардың кешірілуі үшін сәтті шара қолданды. 1941 жылғы 17 маусымда Адольф Гитлер олардың өлім жазасын он жылға мәжбүрлі еңбекке ауыстырды. Сол айыппен мәжбүрлі еңбекке сотталған норвегиялық Карл В. Мюллер, Кнуд Нэрум, Педер Фагерланд, Оттар Райан, Тор Геррард Ридланд, Ханс Бернхард Рисангер және Арне Сорвагтың жаза мерзімі Хеддиннің өтініші бойынша қысқартылды. Өкінішке орай, Ханс Бернхард Рисангер босатылуға бірнеше күн қалғанда түрмеде қайтыс болды. Фалькенхорст 1946 жылғы 2 тамызда британдық-норвегиялық әскери трибуналының бірлескен шешімімен «Freshman» операциясы кезінде британдық соғыс тұтқындарын жазалап өлтіргені үшін ату жазасына кесілді. Хеддин 1946 жылғы 4 желтоқсанда оның қорғанында сөйлегенде, Фалькенхорсттың да өлім жазасына кесілген он норвегиялықты кешіруге тырысқанын айтты. Фалькенхорстқа тағайындалған өлім жазасы 20 жылдық түрме жазасына ауыстырылды. Ол 1953 жылғы 13 шілдеде Верл түрмесінен мерзімінен бұрын босатылды.

Марапаттар

Өзінің көрнекті қызметтерінің арқасында 1902 жылы король Оскар II Хединді дворяндыққа көтерді, бұл швед азаматының дворяндық құқығын алған соңғы жағдайы болды. Оскар II Хедин есіміне Швециядағы дворяндықтың екі кең таралған предикатының бірін – «af» немесе «von» – қосуды ұсынды, бірақ Хедин патшаға жазған жауабында одан бас тартты. Швецияда көптеген дворян отбасыларында дворяндық атағын пайдаланбау қалыпты жағдай еді. Хединнің гербі, шамамен екі мың дворян отбасысының гербтерімен бірге, Стокгольмнің ішкі қаласы Gamla Stan-дағы Riddarhuset – швед дворяндарының жиналыс үйінің – Үлкен залының қабырғасында орналасқан. 1905 жылы Хедин Швед Корольдік Ғылым академиясының, ал 1909 жылы Швед Корольдік Соғыс Ғылым академиясының мүшесі болып қабылданды. 1913 жылдан 1952 жылға дейін ол Швед академиясының сайланған мүшесі ретінде 18 орынның алтыншысын иеленді. Осы лауазымда ол Нобель сыйлығының лауреаттарын іріктеуде дауыс беру құқығына ие болды. Ол көптеген швед және шетелдік ғылыми қоғамдар мен институттардың құрметті мүшесі болды, олар оны 40 алтын медальмен марапаттады; осы медальдардың 27-сі Стокгольмдегі Корольдік монета кабинетіндегі көрме стендінде қарауға болады. Ол Оксфорд (1909), Кембридж (1909), Гейдельберг (1928), Уппсала (1935), Мюнхен (1943) университеттерінен және Берлиндегі Handelshochschule (1931) (барлығы докторлық диссертация қорғаған) құрметті докторлық дәрежесін алды, сондай-ақ Бреслау университетінен (1915, заң ғылымдарының докторы) және Росток университетінен (1919, медицина ғылымдарының докторы) құрметті докторлық дәрежесін алды. Көптеген елдер оған медальдар табыс етті. Швецияда ол «Солтүстік жұлдызы» (KNO1kl) корольдік орденінің 1-дәрежелі командирі және «Васа» корольдік орденінің (RVO) рыцарі болды. Гүлді өсімдіктің бір түрі – Gentiana hedini (қазір Comastoma falcatum синонимі), қоңырлар Longitarsus hedini және Coleoptera hedini, көбелек Fumea hedini Caradja, жәндік Dictyna hedini, қапшықты сүтқоректілердің қазба қалдықтары Tsaidamotherium hedini, қазба терапсид (сүтқоректілерге ұқсас бауырымен жорғалаушы) Lystrosaurus hedini, сондай-ақ әртүрлі елдердің қалаларындағы көшелер мен алаңдар (мысалы, Стокгольмдегі Tessinparken-дегі «Hedinsgatan») оның есімімен аталды. Хединнің экспедицияларында тапқан заттарының тұрақты көрмесі Стокгольм этнографиялық мұражайында орналасқан. Адольф Фредерик шіркеуінде Лисс Эриксонның Свен Хединге арналған ескерткіш тақтасын табуға болады. Тақта 1959 жылы орнатылды. Онда Азия бейнесі бар жер шары және оның үстінде түйе бейнеленген. Онда швед тілінде мына жазу бар: Солтүстік Гренландиядағы Свен Хедин Фирні оның құрметіне аталған.

Because of his outstanding services, Hedin was raised to the untitled nobility by King Oskar II in 1902, the last time any Swede was to receive a charter of nobility. Oskar II suggested that he prefix the name Hedin with one of the two common predicates of nobility in Sweden, "af" or "von", but Hedin abstained from doing so in his written response to the king. In many noble families in Sweden, it was customary to do without the title of nobility. The coat of arms of Hedin, together with those of some two thousand noble families, is to be found on a wall of the Great Hall in Riddarhuset, the assembly house of Swedish nobility in Stockholm's inner city, Gamla Stan. In 1905, Hedin was admitted to membership in the Royal Swedish Academy of Sciences and in 1909 to the Royal Swedish Academy of War Sciences. From 1913 to 1952 he held the sixth of 18 chairs as an elected member of the Swedish Academy. In this position, he had a vote in the selection of Nobel Prize winners. He was an honorary member of numerous Swedish and foreign scientific societies and institutions which honored him with some 40 gold medals; 27 of these medals can be viewed in Stockholm in a display case in the Royal Coin Cabinet. He received honorary doctorates from Oxford (1909), Cambridge (1909), Heidelberg (1928), Uppsala (1935), and Munich (1943) universities and from the Handelshochschule Berlin (1931) (all Dr. phil. h. c.), from Breslau University (1915, Dr. jur. h. c.), and from Rostock University (1919, Dr. med. h. c.). Numerous countries presented him with medals. In Sweden he became a Commander 1st Class of the Royal Order of the North Star (KNO1kl) with a brilliant badge and Knight of the Royal Order of Vasa (RVO). a species of the flowering plant, Gentiana hedini (now a synonym of Comastoma falcatum ); the beetles Longitarsus hedini and Coleoptera hedini; a butterfly, Fumea hedini Caradja; a spider, Dictyna hedini; a fossil hoofed mammal, Tsaidamotherium hedini; a fossil Therapsid (a "mammal like reptile") Lystrosaurus hedini; and streets and squares in the cities of various countries (for example, "Hedinsgatan" at Tessinparken in Stockholm). A permanent exhibition of articles found by Hedin on his expeditions is located in the Stockholm Ethnographic Museum. In the Adolf Frederick church can be found the Sven Hedin memorial plaque by Liss Eriksson. The plaque was installed in 1959. On it, a globe with Asia to the fore can be seen, crowned with a camel. It bears the Swedish epitaph:

The Sven Hedin Firn in North Greenland was named after him.

Бастапқы материал

Хединнің зерттеулеріне арналған кең көлемді дереккөздерді қарастыру, қазіргі уақытта Хединнің тұлғасы мен жетістіктерін әділ бағалау қиын екенін көрсетеді. Көптеген деректер әлі ғылыми тұрғыдан зерттелмеген. Тіпті DFG жобасы «Sven Hedin und die deutsche Geographie» кішігірім таңдаумен және деректерді кездейсоқ қарастырумен шектелді. Хединнің зерттеулеріне қатысты дереккөздер көптеген мұрағаттарда сақталған (оларға бастапқы әдебиет, хаттар, газет мақалалары, некрологтар және екіншілік әдебиет кіреді). Хединнің өзі жариялаған еңбектерінің көлемі шамамен 30 000 бетті құрайды. Онда 2 500-ге жуық суреттер, акварельдер, фильмдер және көптеген фотосуреттер бар. Бұған оның саяхаттары мен экспедицияларының жазбалары бар 25 томдық жинақ және 1930-1952 жылдар аралығында жүргізген күнделіктерінің 145 томдық жинағы қосылады, олардың жалпы көлемі 8 257 бетке жетеді. Хединнің мүлігін сақтаушы «Sven Hedins Stiftelse» қорының кең ауқымды жинағы Стокгольмдегі Этнографиялық мұражайда және Ұлттық мұрағатта орналасқан. Хединнің хаттары Германияның Бонн қаласындағы Сыртқы істер министрлігінің мұрағатында, Кобленцтегі Германия Федералдық мұрағатында, Лейпцигтегі Лейбництік аймақтық география институтында және, ең бастысы, Стокгольмдегі Этнографиялық мұражайда және Ұлттық мұрағатта сақталған. Хединнің мұрасындағы хаттардың көп бөлігі Ұлттық мұрағатта сақталады және зерттеушілер мен жалпы жұртшылыққа қолжетімді. Онда елдер мен жіберушілер бойынша әліпбилік тәртіппен реттелген 50 000-ға жуық хат, сондай-ақ, сұрыпталмаған тағы 30 000-ға жуық хат бар. Ғылыми еңбектері, сондай-ақ, 1895-1952 жылдар аралығындағы Хедин туралы газет мақалаларының жинағы (60 томдық) Этнографиялық мұражайда табылған. Тибет, Моңғолия және Сіньцзяннан табылған заттар, басқа да орындармен қатар, Стокгольмдегі Этнографиялық мұражайда (шамамен 8 000 жеке зат), Уппсала университетінің Геология, минералогия және палеонтология институттарында, Мюнхендегі Бавария мемлекеттік палеонтология және геология жинағының қоймаларында және Пекин қаласындағы Қытай Ұлттық мұражайында сақталған.

A survey of the extensive sources for Hedin research shows that it would be difficult at present to come to a fair assessment of the personality and achievements of Hedin. Most of the source material has not yet been subjected to scientific scrutiny. Even the DFG project Sven Hedin und die deutsche Geographie had to restrict itself to a small selection and a random examination of the source material. The sources for Hedin research are located in numerous archives (and include primary literature, correspondence, newspaper articles, obituaries and secondary literature). Hedin's own publications amount to some 30,000 pages. There are about 2,500 drawings and watercolors, films and many photographs. To this should be added 25 volumes with travel and expedition notes and 145 volumes of the diaries he regularly maintained between 1930 and 1952, totaling 8,257 pages. The extensive holdings of the Hedin Foundation (Sven Hedins Stiftelse), which holds Hedin effects in trust, are to be found in the Ethnographic Museum and in the National Archives in Stockholm. Hedin's correspondence is in the archive of the German Foreign Office in Bonn, in the German Federal Archives in Koblenz, at the Leibniz Institute for Regional Geography in Leipzig, and above all in the Ethnographic Museum and in the National Archives in Stockholm. Most of the correspondence in Hedin's estate is in the National Archives and accessible to researchers and the general public. It includes about 50,000 letters organized alphabetically according to country and sender as well as some 30,000 additional unsorted letters. The scientific effects as well as a collection of newspaper articles about Hedin organized by year (1895–1952) in 60 bound folios can be found in the Ethnographic Museum. The finds from Tibet, Mongolia and Xinjiang are, among other places, in Stockholm in the Ethnographic Museum (some 8,000 individual items), in the Institutes of Geology, Minearology and Paleontology of the Uppsala University, in the depots of the Bavarian State Collection of Paleontology and Geology in Munich, and in the National Museum of China, Beijing.

Хединнің құжаттамасы

Экспедиция кезінде Хедин өзінің жұмысының басты бағыты – далалық зерттеулер екенін түсінді. Ол өзінің керуен жолының ондаған мың шақырымын жоғары ажыратымды топографиялық карталардың егжей-тегжейімен белгілеп, маршруттарды тіркеді және оларды сансыз биіктік өлшемдерімен, ендік және бойлық координаттарымен толықтырды. Сонымен қатар ол өзінің карталарын панорамалық суреттермен үйлестірді. Ол сол кезге дейін зерттелмеген аймақтардың – Памир тауларының, Такла-Макан шөлінің, Тибеттің, Жібек жолының және Гималайдың – алғашқы нақты карталарын жасады. Ғылыми тұрғыдан расталғандай, Гималайдың үздіксіз тау жүйесі екенін мойындаған алғашқы еуропалық осы Хедин болды. Ол Ішкі Азия көлдерін жүйелі түрде зерттеді, көп жылдар бойы мұқият климаттық байқаулар жасады және тас, өсімдік, жануар және ежелгі заттардың кең жинағын құрды. Саяхат барысында ол акварель суреттерін, эскиздерді, суреттерді және фотосуреттерді дайындады, оларды кейіннен өзінің еңбектерінде жариялады. Ең жоғары сапалы фотосуреттер мен карталар түпнұсқа швед басылымдарында кездеседі. Хедин әр экспедициясы үшін ғылыми басылым дайындады. Құжаттаманың көлемі экспедициядан экспедицияға қарай едәуір артты. Оның алғашқы экспедициясы туралы есебі 1900 жылы «Die geographisch wissenschaftlichen Ergebnisse meiner Reisen in Zentralasien 1894–97» (Petermanns Mitteilungen-нің 28-қосымшасы), Гота, 1900 ж. басылып шықты. Екінші экспедиция туралы басылым, «Орталық Азияға саяхаттың ғылыми нәтижелері», алты томдық мәтін және екі атлас томнан тұрды. Үшінші экспедицияның ғылыми басылымы «Оңтүстік Тибет» он екі томды құрады, оның үшеуі атлас болды. Қытай-швед экспедициясының нәтижелері доктор Свен Хединнің жетекшілігімен Қытайдың солтүстік-батыс провинцияларына ғылыми экспедициядан алынған есептер деген атпен жарияланды. Бұл басылым 49 рет қайта басылды. Бұл құжаттама өте жақсы жасалғандықтан, бағасы жоғары болды, сондықтан оны аз ғана кітапханалар мен институттар ғана сатып ала алды. Баспа шығындарының көп бөлігін Хедин өзі көтерді, экспедициялардың шығындары да осылай болды. Ол ғылыми-танымдық кітаптары мен лекцияларынан түскен гонорарларды осы мақсатқа жұмсады. Хедин өзінің құжаттамасын ғылыми бағалауға өзі кіріспеді, оны осы мақсатта басқа ғалымдарға тапсырды. Ол экспедицияларында алған тәжірибелерін көпшілікке танымал ғылым ретінде ұсынып, көптеген лекцияларға, саяхатнамаларға, жастарға арналған кітаптарға және оқиғалар кітаптарына енгізгендіктен, ол көпшілікке кеңінен танылды. Көп ұзамай ол өз заманының ең танымал тұлғаларының біріне айналды. Д. Хенце «Свен Хедин, соңғы зерттеуші» атты Германия музейінде өткен көрме туралы былай деп жазды: Ол ғылымның мамандану дәуіріне көшу кезеңіндегі пионер және жол ашушы болды. Одан да беймәлім аумақтарды осылай кеңінен зерттеп, бейнелеген адам болған жоқ. Оның карталары ғана ерекше туынды. Ал суретші ғалымнан кем түспеді, ол түннің тыныштығында жылдам және көріне бермейтіндей, таңғажайып туындыларды жасады. География ғылымы, кем дегенде Германияда, осы уақытқа дейін оның танымал баяндамаларына ғана назар аударды. Оның ғылыми еңбектеріндегі әлі зерттелмеген құнды қазыналарды Азияның аймақтық географиясына енгізу жұмысы әлі күтіп тұр.

During his expeditions Hedin saw the focus of his work as being in field research. He recorded routes by plotting many thousands of kilometers of his caravan itinerary with the detail of a high resolution topographical map and supplemented them with innumerable altitude measurements and latitude and longitude data. At the same time he combined his field maps with panoramic drawings. He drafted the first precise maps of areas unresearched until that date: the Pamir mountains, the Taklamakan desert, Tibet, the Silk Road and the Himalayas. He was, as far as can be scientifically confirmed, the first European to recognize that the Himalayas were a continuous mountain range. He systematically studied the lakes of inner Asia, made careful climatological observations over many years, and started extensive collections of rocks, plants, animals and antiquities. Underway he prepared watercolor paintings, sketches, drawings and photographs, which he later published in his works. The photographs and maps with the highest quality printing are to be found in the original Swedish publications. Hedin prepared a scientific publication for each of his expeditions. The extent of documentation increased dramatically from expedition to expedition. His research report about the first expedition was published in 1900 as Die geographisch wissenschaftlichen Ergebnisse meiner Reisen in Zentralasien 1894–97 (Supplement 28 to Petermanns Mitteilungen), Gotha 1900. The publication about the second expedition, Scientific Results of a Journey in Central Asia, increased to six text and two atlas volumes. Southern Tibet, the scientific publication on the third expedition, totalled twelve volumes, three of which were atlases. The results of the Sino Swedish Expedition were published under the title of Reports from the scientific expedition to the north western provinces of China under leadership of Dr. Sven Hedin. The sino Swedish expedition. This publication went through 49 editions. This documentation was splendidly produced, which made the price so high that only a few libraries and institutes were able to purchase it. The immense printing costs had to be borne for the most part by Hedin himself, as was also true for the cost of the expeditions. He used the fees and royalties which he received from his popular science books and for his lectures for the purpose. Hedin did not himself subject his documentation to scientific evaluation, but rather handed it over to other scientists for the purpose. Since he shared his experiences during his expeditions as popular science and incorporated them in a large number of lectures, travelogues, books for young people and adventure books, he became known to the general public. He soon became famous as one of the most well recognized personalities of his time. D. Henze wrote the following about an exhibition at the Deutsches Museum entitled Sven Hedin, the last explorer: He was a pioneer and pathfinder in the transitional period to a century of specialized research. No other single person illuminated and represented unknown territories more extensively than he. His maps alone are a unique creation. And the artist did not take second place to the savant, who deep in the night rapidly and apparently without effort rapidly created awe inspiring works. The discipline of geography, at least in Germany, has so far only concerned itself with his popularized reports. The consistent inclusion of the enormous, still unmined treasures in his scientific work are yet to be incorporated in the regional geography of Asia.

Қазіргі кездегі зерттеулер

Хеддиннің мінез-құлқы мен ұлттық социализммен байланысына ғылыми талдау 1990 жылдардың соңы мен 2000 жылдардың басында Бонн университетінде профессор Ханс Бём, дипломдық географ Астрид Мемель және Кристоф Сикер (М.А.) DFG «Свен Хедин және неміс географиясы» жобасы шеңберінде жүргізілді.

Өмірбаяндары

Детлеф Бреннеке: Свен Хедин. Өзі туралы куәліктер мен суреттер. Rowohlt, Рейнбек би Гамбург 1986, 1991. Иоганн Пауль: Өмірлік оқиғаларға толы саяхат – жеті биографиялық эссе. Оның ішінде: Свен Хедин. Соңғы саяхатшы. Wilhelm Köhler Verlag, Minden 1954, 317–378 беттер. Алма Хедин: Менің ағам Свен. Хаттар мен естеліктер бойынша. Brockhaus Verlag, Лейпциг 1925. Эрик Веннерхолм: Свен Хедин 1865–1952. F. A. Brockhaus Verlag, Висбаден 1978. Аксель Одельберг: Нағыз оқиғалар – саяхатшы Свен Хедин туралы. Norstedts, Стокгольм 2008 (швед тіліндегі жаңа өмірбаян, 600 бет).

Хедин және ұлттық социализм

Мемель, Астрид: Свен Хедин және ұлттық-әлеуметтік кеңею саясаты. Геополитик. "Цайтгеист рухындағы шекаралар" жинағы. 1890-1945 жылдар. Айрин Дикман, Питер Крюгер және Юлиус Х. Шоепс редакциясымен, Потсдам, 2000, 189–238 беттер. Даниэльсон, С. К.: Ашыққа шыққан зиялы: Свен Хединнің саяси өмірі – пангерманизмнен ұлттық социализмге дейін. Диссертация, Миннесота, 2005 жыл.