Ақ теңіз – Балтық каналы — Мақалалармен ағылшынша

Кіріспе

Беломорский Балтийский канал (Беломо́рско Балти́йский кана́л), көбінесе Беломорканал (Беломорканал) деп қысқартылатын, Ресейдегі кеме жүзететін канал, 1933 жылғы 2 тамызда ашылған. Ол Солтүстік Мұзды мұхитындағы Ақ теңізді, Балтық теңізімен байланысқан Онега көлімен қосады. 1961 жылға дейін ол бастапқы атауымен – Сталиндік Беломорский Балтийский каналы (Belomorsko Baltiyskiy Kanal imeni Stalina) деп аталды. Канал ГУЛАГ-тағы тұтқындардың күштеп жұмыс істеуі арқылы салынған. 126 000 жұмысшы күшімен құрылыс басталғанда, ресми деректер бойынша 12 000 мен 25 000 аралығында жұмысшы қаза тапты, ал Энн Эпплбаумның бағалауынша 25 000 адам көз жұмды. Канал бастапқыда терең болуы жоспарланған, бірақ Сталиннің бірінші бесжылдық жоспарының бағасы мен уақыт шектеулері салдарынан каналдың суының тереңдігі шектелді.

Су жолдары

Су жолының жалпы ұзындығы – , оның ішінде адам жасаған бөлігі – . Ағысы Онега көлінен Солтүстік мұзды теңізге қарай бағытталған, барлық навигациялық белгілер осы бағытқа сәйкес орнатылған. Онега көліне кіргеннен кейін кемелер оңтүстік-батыс жағалаудан Свир өзені (және оның екі шлюзі) арқылы Ладога көліне өтіп, содан кейін Нева өзенімен Санкт-Петербургке және Балтық теңізіне қарай жүзе алады. Балама ретінде, Онега көлінен кемелер шығысқа қарай Волга-Балтық су жолына да жүзіп шыға алады.

Бағыт

Каналы Онега көлінің Повенец шығанағындағы Повенец кентінің жанында басталады. Повенецтен кейін "Повенецтің баспалдағы" деп аталатын жеті шлюз тікелей біріктірілген. Бұл шлюздер – каналдың оңтүстік бөлігі. 103 метр биіктіктегі каналдың жоғарғы тоғаны 7-ші және 8-ші шлюздер арасында созылып жатыр. Солтүстік бөлігінде 8-ден 19-ға дейін нөмірленген он екі шлюз орналасқан. Солтүстік бөліктің бағыты бес ірі көл арқылы өтеді: 8-ші және 9-шы шлюздер арасындағы Маткозеро көлі, 9-шы және 10-шы шлюздер арасындағы Выгозеро көлі, 10-шы және 11-ші шлюздер арасындағы Палагорка көлі, 11-ші және 12-ші шлюздер арасындағы Войцкое көлі және 13-ші және 14-ші шлюздер арасындағы Маткожна көлі. Канал Беломорск қаласында Ақ теңіздің Сорока шығанағына құяды. Канал бойында Повенец, Сегежа, Надвоицы, Сосновец және Беломорск кенттері орналасқан.

Кеме қатынасы шарттары

Қалқаның ең кішкентай өлшемдері – ені … және ұзындығы … болып табылады. Қайық жүзе алатын арнаның ені … және тереңдігі …, қисықтық радиусы … шамасында. Барлық жасанды бөліктерде жылдамдық …-қа дейін шектелген. Көріну қашықтығы төмен болған жағдайда (бір километрден кем) кеме жүру тоқтатылады. 2008-2010 жылдарғы кеме жүру маусымдарында канал шлюздары 20 мамырдан 15-30 қазанға дейін жұмыс істеуге жоспарланған, бұл жылына 148-163 кеме жүру күнін құрайды.

Профиль

Төмендегі сурет Ақ теңіз – Балтық каналының профилін көрсетеді. Көлденең ось – каналдың ұзындығы. Тік ось – канал бөлімдерінің орташа теңіз деңгейінен биіктігі.

Құрылыс

Кеңес Одағы каналды бірінші бесжылдық жоспардың табысының үлгісі ретінде көрсетті. Оның құрылысы жоспарланған мерзімнен төрт ай ертерек аяқталды, алайда канал тереңдігі жоспарланған мақсатқа жетпей, тым жай болды. 1931 және 1933 жылдар аралығында жиырма айдың ішінде салынған бұл канал, дерлік толығымен қол еңбегімен тұрғызылды. Канал – Кеңес Одағында мәжбүрлі еңбекке тартылғандармен салынған алғашқы ірі жоба. BBLAG, BBK лагерлерінің басқармасы, құрылысты басқарып, шамамен 100 000 сотталғаннан тұратын жұмыс күшін ұсынды, бұл орасан зор қазаларға әкеп соқты. Түрме лагерьлері әдетте жасырын ұсталатын болса да, Ақ теңіз каналы сотталғандардың пайдалы еңбек арқылы "өздерін қайта жаңартуының" (советтік "перековка" тұжырымы, қайта жасақтау немесе оңалту) үгіт-насихаттық көрмесіне айналды. Маршалл Берман былай деді: "Канал – жарияланымның жемісі болды; бірақ егер халыққа тарату кампаниясына жұмсалған күтімнің жартысы жұмыстың өзіне арналғанда, құрбандар көп емес, ал даму көбірек болар еді".

Жұмыс шарттары

Кеңес үкіметі бұл жобаны ГУЛАГ-тың тиімділігінің дәлелі ретінде көрсетті. Саяси тұтқындарды, яғни "сынып жауларын" "түзету еңбегі" арқылы "қайта тәрбиелеуге" тырысқандықтан, ББК лагеріндегі жұмыс жағдайы қатыгез болды. Тұтқындарға үлкен құрылыс жобасын жүзеге асыру үшін тек қарапайым қол құралдары ғана берілді. Өлім-жітім көрсеткіші шамамен 8,7% құрады, ал аурулар мен мүгедектердің саны одан да көп болды. Жұмыс күші 25-30 адамнан тұратын бригадаларға бөлінді, олар 250-300 адамнан құралған топтарды (фалангаларды) құрады. Еңбек нормалары белгіленді, мысалы, бригада күніне қолмен қазылған тастың белгілі бір көлемін қазу керек болды. Тұтқындарды ынталандырудың кең ауқымды жүйесі жұмыс істеді. Квотадан асырып орындаған тұтқындардың азық-түлік мөлшері арттырылды. Норманы орындаған және одан асып түскендерге (жер жұмыстары үшін күніне 2,5 м³ дейін) нан мөлшері ұлғайтылды (1200 г-ға дейін), қосымша тағам (мысалы, 75 граммдық капуста немесе картоп пісірмесі) және ақшалай сыйлық берілді. Моральдық ынталандырулар да қолданылды: бригадаға немесе фалангаға Қызыл Ту табыс ету, алғыс білдіру, куәліктер беру, үздік жұмысшылардың есімдерін құрмет тақтасына жазу, сондай-ақ 5 күн жұмыс істегені үшін 3 күн есептеу, ал үздік жұмысшылар үшін – "екі күннің орнына бір күн" санау. Кейде бұл топтар норманы орындауда бір-бірімен жарыстырылып, жеңімпаздарға жаза мерзімін қысқарту, азық-түлік және ақшалай сыйлықтар уәде етілді. Сәтті құрылыс аяқталғаннан кейін, 12 484 тұтқын сыйлық ретінде босатылды, ал 59 516 тұтқынның мерзімі қысқартылды. Ресми мәліметтерге сәйкес, құрылыс кезінде 12 300 жұмысшы қаза тапты, оның ішінде 1931 жылы 1438 адам (жұмысшылардың 2,24%), 1932 жылы 2010 адам (2,03%), 1933 жылы 8870 адам (10,56%). Бұл елдегі ашаршылыққа байланысты жабдықтаудың азаюымен және құрылысты аяқтауға асығумен байланысты болды.

Канал және орыс жазушылары

1933 жылдың тамызында Балтық каналына жасалған мұқият дайындалған сапар, Максим Горький, Алексей Николаевич Толстой, Виктор Шкловский және Михаил Зощенко сияқты 120 ресейлік жазушы мен суретшілер тобынан – «Жазушылар бригадасы» деп аталатын топтан бұл қатыгездіктің ең жаман жақтарын жасырған болуы мүмкін. Олар 1934 жылдың соңында жарық көрген, жобаны мақтап, 600 беттен тұратын «И. В. Сталин атындағы Ақ теңіз – Балтық теңіз каналы» (Беломорско-Балтийский канал имени Сталина) атты еңбекті жинақтады. Шкловский бұл топпен емес, жеке барып сапарлады. Горький 1929 жылы Соловецк аралдарындағы еңбек лагеріне барып, осы туралы «Біздің жетістіктеріміз» кеңестік журналында жазған болатын. Ол Ақ теңізге сапарды ұйымдастырды, бірақ өзі қатыспады. Ақ теңіз сапарында «Конвикт» (1936) комедиясының сценарийін жазған Николай Погодин да болды, бұл комедия «БелтБелтЛаг» еңбек лагері туралы айтады. Сапарға барған жазушылардың кем дегенде бірі лагерьдегі өмірдің қатыгездігін білген болуы мүмкін. Шындығында, олардың бірі, Сергей Алымов, лагерьде тұтқын болып, «Перековка» («Қайта құру») лагерь газетінің редакторы болды. Сол сияқты, Александр Авдинконың Беломор туралы естеліктерінде ОГПУ басшысы Семен Фирин мен князь Мирский арасындағы әңгімелер бар, олар жазушылардың кем дегенде бірі оның нағыз мәнісін білгенін көрсетеді.

1930 жылдары

Канал аяқталғаннан кейін және кеме қатынасы үшін ашылғаннан кейін, Белбальтаг (Ақ теңіз-Балтық лагері) 1933 жылғы 17 тамыздағы Халық Комиссарлары Кеңесінің бұйрығымен, әлі де НКВД жүйесінде болатын Ақ теңіз-Балтық комбинатына (Балтийско-Беломорский Комбинат [ББК]) қайта ұйымдастырылды. Комбинаттың міндеті – каналды пайдалану және іргелес аймақтардың экономикалық дамуын басқару болды, соның ішінде 2,8 миллион гектар орман жері және канал бойында салынған өнеркәсіптік нысандар да осы міндетке кірді. Комбинаттың жұмыс күшінің басым бөлігі 75–85 000 Белбальтаг тұтқындарынан құралды. Бұдан өзге, Комбинат құрамына 30 000-ға жуық тұрғыны бар 21 "арнайы елді мекен" (спецпоселок) кірді, олардың көпшілігі КСРО-ның жылы аймақтарынан Карелияға көшірілген жер аударылған шаруа отбасылары еді. Сотталғандар мен "арнайы қоныстанғандардан" басқа, Комбинатта шамамен 4 500 ерікті жұмыскер және жартылай әскери күзет күштері де жұмыс істеді. Барлығы, Комбинаттың жұмыскерлері Карелия Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасының халқының шамамен 25 пайызын құрады.

Екінші дүниежүзілік соғыста

1939-1940 жылдардағы Қысқы соғыс кезінде, КСРО Финляндияға шабуыл жасаған кезде, Ақ теңіз–Балтық каналы маңында ешқандай әрекет болған жоқ. 1941 жылы Германияның КСРО-ға толыққанды басып кіруімен, оны Финляндияның жалғасу соғысында қолдауымен, канал жолы майдан шебіне айналды. 1941 жылдың 23 маусымында, неміс басқыншылығынан кейінгі күні 16 фин диверсанты екі неміс Heinkel He 115 гидроұшағымен Оулуярвиден каналға жеткізілді. Диверсанттар неміс майоры Шаллер жалдаған фин еріктілері болды, олар неміс киімдері мен қаруларымен жабдықталған, өйткені фин штабы операцияға жауапкершілік алғысы келмеді. Диверсанттар каналдың шлюздерін жарытуға тиіс болды, бірақ күшейтілген қауіпсіздік шараларына байланысты оларға сәттілік соқпады. 28 маусымда фин әуе күштері каналды алғаш рет бомбалады, нысанада No. 6, 7, 8 және 9 шлюздер болды, ал ертесі күні фин әскерлері фин-КСРО шекарасы бойымен ілгеріледі. Повенец шлюз сатысын бомбалау нәтижесінде каналдағы кемелердің қозғалысы тек 28 маусымнан 6 тамызға дейін, содан кейін 1941 жылдың 13-24 тамызына дейін тоқтатылды. 28 тамызда 1941 жылғы кезеңнің бесінші және соңғы бомбалау шабуылы No. 7 шлюзге жасалды, бірақ ол ешқандай зақым келтірмеді. Тамыз айында ББК басшылығы мен 800-ге жуық канал қызметкерінің көпшілігі Медвежьегорскіден Беломорскідегі No. 19 шлюзге көшірілді, ал өз бекеттерінде 80 адам қалды. Қараша айында Повенец каналы жұмысшылары мен тұрғындарының отбасыларын эвакуациялаған жолаушылар кемелерінің керуені, бірге жабдықтарымен Вигозеро көлінің мұзында қатып қалды. 12-13 қараша түнінде тағы бір қайық керуаны Мегостров аралының жанында Заонежский шығанағында мұздап қалды, кейін оны фин әскерлері басып алды. 5 желтоқсанда фин әскерлері Медвежьегорскіге кірді. 6 желтоқсанда, 37°C аяз болғанда, фин әскерлері ББК-ның оңтүстік кіреберісі Повенецті басып алды. Сол күні совет әскерлері канал құрылыстарын бұзуға кірісті. No. 1 шлюз бірінші болып жарылды. 8 желтоқсан таңында No. 1-ден 6-ға дейінгі шлюздер мен No. 4 және 20 бөгеттер бұзылды. Сонымен қатар, Повенец шлюз сатысының (No. 1-ден 7-ге дейін) маңында қызу шайқас болды. Финдер каналдан өтіп, шығыстағы Габселга ауылын басып алды, бірақ бірнеше күндік шайқастан кейін олар каналдың батыс жағына қайтарылды. Совет саперлері 11 желтоқсанда, Қызыл Армия шегінгеннен кейін No. 7 шлюзді жарытты. Повенец сатысының шлюздері жойылғаннан кейін, су жинау алабындағы көлдерден су Повенец ауылы арқылы Онега көліне еркін ағып, су тасқынынан ауыл дерлік толығымен қирады. ББК жолы фин әскерлерін каналдың батыс жағалауында, совет әскерлерін оның шығыс жағалауында бөліп тұратын майдан шебіне айналды. Екі әскер де осы позицияларды 1944 жылдың маусымына дейін ұстап тұрды.

There was no action near the White Sea–Baltic Canal during the Winter War of 1939–1940, when the USSR invaded Finland. With Germany's full scale invasion of the USSR in 1941, supported by Finland in the Continuation War, the canal route became the front line. On June 23, 1941, the day after the German invasion, 16 Finnish commandos were ferried to the canal by two German Heinkel He 115 seaplanes from Oulujärvi. The commandos were Finnish volunteers recruited by the German Major Schaller, and were equipped with German uniforms and weapons, as the Finnish General Staff wanted no responsibility for the operation. The commandos were to blow up the canal locks, but they failed due to heightened security. On June 28, the canal was bombed for the first time by the Finnish Air Force, targeting Locks No. 6, 7, 8, and 9, followed the next day by Finnish troops advancing along the Finland USSR border. The air bombings of the Povenets lock ladder succeeded in interrupting boat traffic on the canal only from June 28 to August 6, and then again from 13 to 24 August 1941. On August 28, the fifth and final bombing raid of the 1941 navigation season took place against Lock No. 7, but it did no damage. In August, the management of the BBK and most of the 800 canal staff were evacuated from Medvezhyegorsk to Lock No. 19 in Belomorsk, with only 80 left at their stations. In November, a caravan of passenger vessels evacuating families of Povenets canal workers and residents, along with equipment, froze into the ice of Lake Vygozero. On the night of November 12/13, another boat caravan froze in Zaonezhsky Bay near Megostrov Island, and was later captured by Finnish troops. On December 5, Finnish troops entered Medvezhyegorsk. On December 6 in a 37 °C frost, Finnish troops captured Povenets, the southern entrance to the BBK. On the same day, Soviet troops started demolishing canal structures. Lock No. 1 was the first to be blown up. By the morning of December 8, Locks No 1 to 6, and dams No. 4 and 20 had all been demolished. At the same time, heavy fighting took place near the Povenets Lock Ladder (Locks No. 1 to 7). The Finns crossed the canal and captured Gabselga village to the east, but after a few days of fighting they were pushed back to the canal's western side. Soviet sappers blew up Lock No. 7 on December 11 after the Red Army had retreated. Once the locks of the Povenets Ladder had been destroyed, water from the watershed lakes poured freely into Lake Onega through Povenets village, which was nearly completely destroyed by the flood. The route of the BBK had become the front line, separating the Finnish troops on the canal's western bank from the Soviet forces on its eastern bank. The opposing armies held these positions until June 1944.

Соғыстан кейінгі жылдар

1944 жылдың қыркүйегінде Финляндия соғыстан шыққаннан кейін, каналға келтірілген зақым, оның ішінде оңтүстік бөлігінің толықтай қирауы, Повенец қаласының және маяктар мен басқа да құрылыстардың зақымдануы жөнделді. Қайта құру 1946 жылдың шілдесіне дейін аяқталды, ал канал арқылы қатынай бастау 1946 жылдың 28 шілдесінде жаңартылды. 1950 жылдың 2 ақпанында РСФСР Министрлер Кеңесі ББК құрылыстарын күрделі жөндеуден өткізу және қайта жаңарту туралы бұйрық шығарды, сондай-ақ канал құрылыстары мен машиналарын кезең-кезеңімен электрлендіруді жүзеге асырды. 1953 жылы шлюздер қызметкерлері электриктерді жұмысқа алды; 1957 жылы солтүстік беткейдегі шлюздердің электрлендірілуі аяқталды; ал 1959 жылы барлық жағалау және судағы навигациялық шамдар электр қуатына көшірілді. 1964 жылы жаңа Волга-Балтық су жолы пайдалануға берілгеннен кейін ББК-ның ұлттық экономикадағы маңызы зор артты. Каналдың өткізу қабілеті және жылдық жүк көлемі бірнеше есеге өсті. 1970 жылдары тағы бір жаңарту жүргізілді. Қайта жаңарту барысында кеме жүзер жолдың кепілдік берілген тереңдігі 4 метрге дейін арттырылды, және канал Еуропалық Ресейдің бірыңғай терең су жүйесінің құрамына енді.

Каналды пайдалану

1933 жылы алғашқы кеме қатынасы кезінде канал арқылы 1,143 миллион тонна жүк және 27 000 жолаушы тасымалданды. 1940 жылы көлік көлемі шамамен 1 миллион тоннаны құрады, бұл қуатының 44% болды.

Канал Ресейдің өнеркәсіптік орталықтарынан Ақ теңізге ауыр және көлемді жүктерді, содан кейін теңіз кемелерімен Сібірдің солтүстік портына жеткізуге мүмкіндік береді. Мысалы, 2007 жылдың жазында «Роснефть» компаниясының Сібірдегі Ванкор мұнай кен орны үшін арналған ірі жабдық «Амур 1516» кемесімен Ока өзеніндегі Дзержинск қаласынан, Волга-Балтық су жолы және Ақ теңіз каналы арқылы Архангельск қаласына жеткізілді, ал одан мұхиттық SA 15 классындағы Арктикалық жүк кемесі «Капитан Данилькин» Енисей өзеніндегі Дудинкаға жеткізілді. 2011 жылы Саяно-Шушенская су электр стансасы үшін ауыр жабдық Санкт-Петербургтен канал, Арктика теңізі және Енисей өзені арқылы тасымалданды.

Су электр станциялары

Канал жүйесі бес гидроэлектр станциясын қамтиды, олардың жалпы қуаты 240 МВт құрайды.