Кіріспе

Исаның жерленуіне жауапты Киелі кітап тұлғасы – Ариматеялық Жүсіп (Ἰωσὴφ ὁ ἀπὸ Ἀριμαθαίας). Барлық төрт канондық Інжілге сәйкес, ол Исаны айқышқа тартып өлтіргеннен кейін оның жерленуіне жауапкершілікті өз мойнына алған парызшыл болған. Ариматеяның нақты тарихи орны белгісіз, бірақ ол бірнеше қаламен байланыстырылған. Орта ғасырларда оның қатысты көптеген әңгімелер пайда болды.

Евангелиелік оқиғалар

Матай кітабының 27-тарауында ол жай ғана бай адам және Исаның шәкірті ретінде сипатталған, бірақ Марқ кітабының 15-тарауында Ариматеялық Жүсіп «Құдай Патшалығын іздеген, құрметті кеңес мүшесі» екені айтылған. Лұқа 23-тарауында ол «олардың шешімі мен іс-қимылдарына қарсы болған» делінген. Жохан 19-тарауында Исаның өлімі туралы естіген соң, осы құпия шәкірті «Пилаттан Исаның мәйітін алып кетуге рұқсат сұрады, ал Пилат оған рұқсат берді». Жүсіп дереу зығырдан жасалған көрпе сатып алып, Исаның мәйітін айқыштан түсіру үшін Ғолғотаға барды. Онда Жүсіп пен Никодим мәйітті алып, Никодим әкелген дәмді заттармен (мырра және алоэ) зығыр маталармен орады. Лұқа 23:55-56 тараларында «Галилеядан онымен бірге келген әйелдер» дәмді заттар мен майларды дайындағаны айтылған. Шәкірттер дайындалған мәйітті жақын жердегі бақта тастан қазылған үңгірге апарып қойды. Бұл туралы тек Матай кітабында айтылған, бұл Жүсіптің жеке қабірі еді. Көму жұмысы асығыс түрде жүзеге асырылды, «өйткені яһудилердің сенбі күні жақындап қалды».

Құрмет

Иосиф Ариматеялық католик және шығыс православие шіркеулерінде, сондай-ақ кейбір протестанттық дәстүрлерде қасиетті әулие ретінде құрметтеледі. Дәстүрлі рим күнтізбесінде оның мерекесі 17 наурызда белгіленген, бірақ қазір ол «Мартирологиум Романумда» Киелі Никодиммен бірге 31 тамызда тізімделген. Шығыс православие шіркеулері оны Пасханың үшінші жексенбісінде (яғни, Пасхадан кейінгі екінші жексенбіде) және 31 шілдеде еске алады, бұл күнді лютеран шіркеулері де бөліседі. Ол Мирра әкелушілердің қатарында. Орта ғасырларда пайда болған бірқатар аңыз (мүмкін, ерте Жаңа өсиет апокрифтерінің кеңейтілген нұсқалары) осы Иосифті Ұлыбританиямен және Киелі Граальмен байланыстырғанмен, қазіргі уақытта Англия шіркеуінің қысқартылған литургиялық күнтізбесіне енбейді. Алайда, ол 1 тамызда оны еске алатын Епископалдық шіркеу сияқты, Англиялық қауымдастықтың кейбір шіркеулерінің күнтізбесінде бар.

Аңыздардың дамуы

2 ғасырдан бері Жаңа өсиетте айтылғаннан бөлек, Ариматеялық Жүсіптің тұлғасы айналасында көптеген аңыздық деректер жинақталды. Жүсіпті Киелі кітапқа жатпайтын еңбектерде, мысалы, Пилаттың істері мен ортағасырлық Никедим Ілтебісінде де кездестіруге болады. Ириней, Гипполит, Тертуллиан және Евсевий сияқты ерте шіркеу тарихшыларының еңбектерінде де Жүсіп туралы айтылады, олар Киелі кітапта жоқ қосымша мәліметтер келтірген. Франсис Гиго Католик энциклопедиясында: «Апокрифтік "Пилаттың істері" еңбегінде оған қатысты қосымша мәліметтерге сенуге болмайды» деп жазды. Орта ғасырлардағы «Ариматеялық Жүсіптің баяны» атты еңбек тіпті оның өзінен жазылған деп есептеледі, бірақ ол Исаның айыпталған сәттегі қарақшылар туралы Жүсіптен гөрі көбірек мәлімет береді. Ол сонымен қатар ежегі Петір Ілтебісінде де кездеседі. Пуатьелік Гилари (4 ғасыр) аңызды байытты, ал Константинополь патриархы Иоанн Златоуст (397-403 жылдар) Лука 10-да тағайындалған Жетідеген елшілердің бірі екенін алғаш айтты. 12 ғасырдың соңында Жүсіп Артур аңыздарымен байланысты болды, ол Киелі Гральдің бірінші сақтаушысы ретінде суреттелді. Бұл идея алғаш рет Роберт де Боронның «Жүсіп д’Ариматте» романында пайда болды, онда Жүсіп Исадан Гральды алды және оны өзінің ізбасарларымен бірге Ұлыбританияға жіберді. Бұл тақырып Боронның жалғауларында және кейіннен басқалар жазған Артур әдебиеттерінде кеңінен дамытылды. Кейінгі айтылымдарда Ариматеялық Жүсіптің Ұлыбританияға сапар шегіп, аралдардағы алғашқы христиан епископы болғаны айтылады, Гиго бұл талапты аңыз деп сипаттайды.

Никедимнің Ізгі хабары

Пилаттың істері кітабына қосылған "Никодимнің ізгі хабары" деп аталатын кітапта Жүсіп туралы қосымша мәліметтер жазылған. Мысалы, Жосафат Пилаттан Мәсіхтің мәйітін сұрағаннан кейін, Никодимнің көмегімен Мәсіхтің мәйітін дайындап, оны өзінің жаңа салған қабіріне апарып қойды. Никедимнің Ізгі хабарында яһуди ақсақалдары Жүсіпке ашуланып, Мәсіхтің мәйітін қабірге қойғаны үшін былай дейді: 1= Жүсіп те оларға: "Неге сендер Исаның мәйітін сұрап алғандарыма ашуланасыңдар? Оны жаңа қабірімнің ішіне апарып қойдым. Оны ақ бәтес кебінге орап, қабірдің аузына бір тас домалатып қойып қойдым. Ал сендер әділ адамға қарсы жамандық жасадыңдар, себебі Оны айқышқа шегелетіп өлтіргендеріңе өкініп, теріс жолдан қайтпадыңдар. Аудармашы: Александр Уокер. Сонда яһуди басшылары Жүсіпті тұтқындап, түрмеге қамап, есігін бекітіп, күзетші қояды. Жүсіп оларға: "Сендер айқышқа шегелеткен Құдайдың рухани Ұлы мені сендердің қолдарыңнан құтқара алады. Сенің зұлымдықтарыңның бәрі де өз басыңа түседі". Ақсақалдар түрмеге оралғанда , мөр әлі де басылған еді, бірақ Жүсіп олардан кеткен еді. Кейінірек ақсақалдар Жүсіптің Ариматеяға оралғандығын біледі. Ақсақалдар Жүсіпке жүректерінде өзгерістерді сезінді. Олар оның әрекеті туралы онымен сыпайы сөйлесіп, жеті досының көмегімен кешірім хаттарын жіберді. Жүсіп Ариматеядан Иерусалимге барып, ақсақалдармен кездесті. Иса оларға астарлап былай деді: - Сендер демалыс күніне дайындалғанда, сағат он шамасында Мені түрмеге жаптыңдар. Бірде мен түске жақын (яғни түн ортасында) мінажат етіп отырғанда, есігім төрт бұрышынан ашылып, есігімді ашып тұрған бөлмеде жарық болды. Мен жерге құлап, қатты дірілдедім. Бірде біреу мені құлаған жерімнен көтеріп, басыма аяғымнан бастап, үстіме дейін су құйып, иісі керемет иісмай құйып, бет-жүзімді осы сумен сүртті де, сүйді де, маған: "Жүсіп, қорықпа, көзіңді ашып, кімнің сөйлеп тұрғанын көр! Мен Исаны көріп, қатты қорқып кеттім. Оның шынымен елес екенін түсіндім. Мен Оған сиынып, өсиеттерімді жеткіздім. Сонда Ол маған жауап берді. Сонда мен: "Рабби Ілияс сенсің бе?" - деп сұрадым. - Мен Ілияс пайғамбар емеспін, - деп жауап берді. Мен: "Уа, Ием, Сіз кімсіз?" - деп сұрадым. Ол маған: - Мен Пилаттан сенің өлімін талап еткен Исамын. Оның мәйіті ақ бәтес кебінге оралып, бетіме салфеткамен оралып, жаңа қабіріңе қойылды. Содан кейін қабірдің аузын таспен бекітіп, бір үлкен тас домалатып, бекітіп тастадың. Сонда мен: "Уа, Ием, Саған қайда жер қойғанымды көрсетші", - деп сұрадым. Ол мені алып шығып, өлген денесін қойған жерін көрсетті. Оның үстіне киген ақ бәтес пен бетін ораған орамал маған көрінді. Сонда мен оның Иса екенін білдім. Ол қолын созып, мені үйге кіргізіп алды. Есіктер жабық еді, бірақ ол мені төсегімнен алып шығып, "Сен аман боласың!" деп батасын берді. Ол мені сүйіп: " Қырық күн бойы үйіңнен шықпа! Мен бауырларымның қасына барып, оларға Ғалилея аймағына барамын ", - деді. Жозеф Никедимнің Ізгі хабарына сәйкес, яһуди ақсақалдарына, әсіресе бас діни қызметкер Қаяфа мен Ханнаға Исаның өлімнен қайта тірілгенін және көкке көтерілгенін растады, және ол басқалардың Мәсіхтің қайта тірілуінен кейін өлімнен қайта тірілгенін көрсетті (Матай 27:5253). Ол бас діни қызметкер Шимонның екі ұлын нақты атады (осы жолы да Лұқа 2:2535). Ақсақалдар Ханна, Қаяфа, Нікөдем және Жүсіп, сондай-ақ, Пауылдың шәкірті болған Гамалиел де араларында болды.

Ортағасырлық басқа да мәтіндер

Орта ғасырларда Иосифқа деген қызығушылық екі мәселеге байланысты болды: біріншіден, Иосифтің британ христиандығының негізін қалаушы (Римге таралуына дейін) ретінде қарастырылуы, екіншіден, Иосифтің Киелі Гральдің алғашқы қорғаушысы ретіндегі бейнесі.

Ұлыбритания

Орта ғасырларда Ұлыбританияға христиан дінінің кіруі туралы көптеген аңыздар тарады. Дегенмен, ертедегі жазушылар осы іспен Иосифтің қатысын көрсетпейді. Тертуллиан «Адверсус Иудеос» еңбегінде өмірінде Ұлыбританияның Ілгі хабарды қабылдап, мойындағанын, «Испанияның барлық шекаралары, галлдықтардың әртүрлі тайпалары және британиялықтардың мекендері римдіктерге қол жетімсіз болғанмен, Мәсіхке бағынды» деп жазды. Тертуллиан 222 жылға дейін Ілгі хабардың Ұлыбританияға қалай келгенін айтпайды. Алайда, шіркеу тарихшыларының ең ертедегі және толық мәліметтері бар Евсевий Кесарийский «Demonstratio Evangelica» еңбегінде Мәсіхтің шәкірттері туралы былай деп жазды: «кейбіреулер Мұхитты кесіп, Ұлыбритания аралдарына жетті». Пуатьелік Иларий де елшілердің шіркеулер салғанын және Ілгі хабардың Ұлыбританияға тарағанын жазды. Псевдо-Ипполиттің жазбаларында Исаның Лұқа 10-да жіберген жетпіс шәкіртінің тізімі бар, олардың бірі – «Римдіктерге 16:10» кітабында «Ұлыбританияның епископы» деп аталған Аристобул. Ұлыбританияға христиан дінінің келгені туралы осы алғашқы сілтемелердің ешқайсысында Ариматеялық Иосифтің аты аталмайды. Уильям Малмсберидің «De Antiquitate Glastoniensis Ecclesiae» («Гластонбери шіркеуінің көнелігі туралы», шамамен 1125 ж.) еңбегінің түпнұсқасы сақталмаған, ал Ариматеялық Иосифке қатысты оқиғалар кейінгі басылымдарда Гластонбери монахтары «Аббаттықтың беделін арттыру және осылайша паломниктік саудасы мен өркендеуін қамтамасыз ету үшін» көптеген қосымшалар енгізген басылымдарда қамтылған. Оның «Gesta Regum Anglorum» («Англия патшаларының тарихы», 1125 ж. аяқталды) еңбегінде Уильям Малмсбери Гластонбери аббаттығын Папа Элевтердің Ұлыбританияға жіберген уағыздаушылар салғанын жазды, бірақ сондай-ақ былай деп қосты: «Сонымен қатар, белгілі бір жерлерде табылып, мынадай мәліметтерді қамтитын маңызды құжаттар бар: «Гластонбери шіркеуін Христостың шәкірттерінен басқа ешкім салған жоқ»», бірақ бұл жерде Уильям Гластонбериліктер Иосифпен тікелей байланыстырмайды, керісінше, Апостол Филипптің рөліне назар аударады: «Егер Филипп, Апостол, Фрекульфтың екінші кітабының төртінші тарауында айтылғандай, галлдықтарға уағыз айтса, оның бұл жақтан да сөзді таратуы мүмкін». Иосифтің Гластонбери жазбаларында алғаш рет пайда болуын Малмсберидің жылнамасына 1247 жылы қосылған margin note ретінде таңқаларлық дәлдікпен анықтауға болады. 1989 жылы халық аңыздары бойынша ғалым А. У. Смит Ариматеялық Иосифке қатысты аңыздардың жиналуын сын көзбен қарастырды. Уильям Блейктің «Енді ежелгі заманда сол аяқтар» өлеңімен және оның «Иерусалим» әнұраны ретінде кеңінен танымал болған музыкалық күйімен байланысты, аңыз әдетте «кейбір басқа жағынан өте дәстүрлі христиандардың арасында жасырын, бірақ құлшыныспен ұсталатын сенім мақаласы» деп есептеледі және Смит «Исаның Ұлыбританияға жасаған сапары туралы ауызша дәстүрдің жиырмасыншы ғасырдың басында пайда болған деп сенуге негіз жоқ» деп қорытындылады. Сабина Баринг Гулд Корнуоллдағы бір әңгімені айтып берді: «Ариматеялық Иосиф Корнуоллға қайықпен келді, және онымен бірге Исаны әкелді, және соңғысы оған қалайыны қалай алуды және оны вольфрамнан тазартуды үйретті. Бұл аңыз, мүмкін, Анжевин патшалары тұсында еврейлер Корнуолл қалашығын өсіргендіктен пайда болған». Оның ең дамыған нұсқасында, Иосиф, қалайы саудагері, өзінің інісі, жас Исамен бірге Корнуоллға барды. Преподобный К. К. Добсон (1879–1960) Гластонбери аңызының шынайылығын дәлелдеді. Бұл мәселені Шотландия шіркеуінің дін қызметкері Гордон Страхан (1934–2010) және бұрынғы археолог Деннис Прайс жақында талқылады.

Қасиетті Граал

Роберт де Борон Пилат істерінен алынған әңгімелерді кеңейтіп, Иосифке қасиетті Гральді сақтау міндеті жүктелгені туралы аңызды жасады. Боронның «Жозеф д’Аримати» романында Иосиф Пилат істеріндегідей түрмеде отырады, бірақ тұтқында кезінде оны Граль күшпен ұстап тұрады. Бостандыққа шыққаннан кейін ол өзінің ізбасарларын құрады, олар Гральді Ұлыбританияға жеткізеді, бірақ Иосиф өзі бармайды. Иосиф пен Ұлыбритания арасындағы байланыстың бастауы толыққанды анық емес, бірақ кейінгі романдарда, мысалы «Перлесваус» романында, Иосиф Ұлыбританияға саяхаттап, өзімен бірге қасиетті заттарды әкеледі. «Ланселот Гралі» циклында, Роберттен көп нәрсені алған Артур эпопеясының кең ауқымды туындысында, Ұлыбританияның басты қасиетті адамы Иосиф емес, оның ұлы Иосефус болып саналады. Кейінгі авторлар кейде қасиетті Граль туралы әңгімені шындық деп қате немесе әдейі қабылдады. Мұндай әңгімелер 1350 жыл шамасында Гластонбери аббаттығының тарихы туралы жылнама жинаған Джон Гластонберидің еңбегінен шабыт алды. Ол Иосиф Ұлыбританияға келгенде Мәсіхтің қаны мен терлеген суын сақтайтын ыдыстарды әкелгенін жазды (Граль сөзін қолданбай). Бұл оқиға Граль туралы болашақ талаптарға, соның ішінде Аберистуит мұражайында көрсетілген Нантеос кубогына қатысты талаптарға әсер етті. Бұл дәстүр туралы ежелгі немесе орта ғасырлық мәтіндерде ешқандай сілтеме жоқ. Джон Гластонбери король Артурдың Иосифтен тарағанын айтады, Артурдың анасы арқылы келесі қиялға толы шежірені тізімдейді: 1=Хелайус, Иосифтің туысы, Джошусты дүниеге келтірді, Джошуэ Аминадабты дүниеге келтірді, Аминадаб ұлын дүниеге келтірді, ол Йгернамды дүниеге келтірді, одан Рекс Пен Дракон дүниеге келді, ол асыл және әйгілі король Артурды дүниеге келтірді, осыдан король Артур Иосифтің ұрпағы екені анық көрінеді. Иосифтің Ұлыбританияға ерте келгені туралы пікірді орта ғасырдың соңында ағылшын діншілері мен дипломаттары саяси мақсаттар үшін пайдаланды, ал 1493 жылдан 1524 жылға дейін Гластонбери аббаттығының аббаты болған Ричард Бир Иосиф культін аббаттың аңызды дәстүрлерінің ортасына қойды. Ол Гластонбери аббаттығындағы әйелдер капелласын күрделі жөндеуге жауапты болды. 1502 жылы қасиетті кісіге байланысты керемет жазылулар сериясы болды, ал 1520 жылы баспагер Ричард Пинсон «Арматиялық Иосифтің өмірі» кітабын жариялады, онда Гластонбери жидесі алғаш рет айтылды. Иосифтің маңызы ағылшын реформациясымен бірге арта түсті, өйткені оның ерте келгені 597 жылы католицизмге өткенге дейін болды. Жаңа католиктік әлемнен кейінгі заманда Иосиф таза және протестанттық христиандықтың символы болды. 1546 жылы белгілі протестант жазушысы Джон Бейл Иосифтің миссионерлік қызметінің ерте мерзімі британдық христиандықты Римдікінен таза қылғанын мәлімдеді. Бұл идея ағылшын протестанттары арасында, әсіресе королева Елизавета I-нің өзінде танымал болды, ол Рим католик епископтарына Англия шіркеуінің Рим шіркеуінен бұрын пайда болғанын айтқанда Иосифтің Англиядағы миссионерлік жұмысын атады.

Басқа аңыздар

Англияның ең танымал аңыздарының біріне сәйкес, Жүсіп және оның ізбасарлары шаршап-шалдыққан күйде Гластонберидің сыртындағы Уэриолл төбесіне келгенде, ол өз жүріп жүрген таяғын жерге тіреп қойды, ол керемет түрде тамырланып, "Гластонбери тікені" деп аталатын гүлге айналды. Осы аңыздың қалай дамығаны туралы қызықты әңгімені Адам Стоуттың 2020 жылғы маңызды зерттеуінде кездестіруге болады: "Гластонберидің қасиетті тікенегі: Аңыздың тарихы", "Жасыл және жағымды баспа". Ариматеялық Жүсіптің Гластонбериде жерге сілтеген таяғының мифологиялық түйіні, одан жапырақтар мен гүлдер пайда болып, "Гластонбери тікенегіне" айналуы – агиографиядағы кең таралған керемет. Мұндай керемет туралы англосаксон әулиесі Этельдреданың өмірінде де айтылады: 1= Этельдреда Ельге қашқанда, Винтрингхам маңындағы Альфхамда бірнеше күн тоқтады, онда ол шіркеу салды; осы жерге таяққа байланысты керемет оқиға болды. Жолда шаршап, бір күні ол жол жиегінде ұйықтап қалды, ал таяғын басына тіреп қойды. Оянғанда құрғақ таяқтың жапырақ жарып шыққанын көрді; ол күл ағашына айналды, "бұл аймақтағы ең үлкен ағаш"; ал ол демалып өткен орын, кейіннен шіркеу салынған жер, "Этельдредстоу" деп аталды. Орта ғасырлардағы шежірелерге деген қызығушылық Жүсіптің Исамен туыс екені туралы пікірлерді тудырды; атап айтқанда, Марияның немере інісі немесе кейбір шежірелерде Жүсіптің інісі болған деген болжамдар айтылды. Ариматеялық Жүсіптің әулетінің шежіресі және оның шығыстағы одан әрі батырлықтары туралы тарих Ланселот Грааль циклындағы "Святой Грааль Эстоиресі" мен "Святой Грааль Кестесі" және "Перлесваус" шығармаларына материал берді. Тағы бір аңыз, "Flores Historiarum" еңбегінде жазылғандай, Жүсіп – шын мәнінде, Исаның екінші келуіне дейін жер бетінде саяхаттауға міндеттелген Саяхатшы Яһуди.

Ариматея

Лука 23:51 аятында айтылғандай, Ариматея «Иудеяның қаласы» болғанымен, басқаша жазылған деректер жоқ. Ариматея көбінесе Рамле немесе Раматаим-Зофиммен байланыстырылады, онда Дәуіт бірінші Самуил кітабының 19-тарауында Самуилге келген.