Кіріспе
Музыкалық композиция – вокалдық немесе аспаптық, музыкалық шығарманың құрылымы, немесе жаңа музыкалық шығарма жасау немесе жазу процесі. Жаңа композицияларды жасайтындар композиторлар деп аталады. Көбінесе әндердің композиторларын әнші-күйшілер дейді; әннің сөзін жазатын адам – лирик. Көптеген мәдениеттерде, соның ішінде Батыс классикалық музыкасында, композициялау процесі әдетте музыкалық нотацияны жасауды қамтиды, мысалы, ноталық жазу ("нота"), содан кейін оны композитор немесе басқа музыканттар орындайды. Популярлы және дәстүрлі музыкада ән жазу әннің негізгі жоспарын құруды қамтиды, ол әннің мелодиясын, сөзін және аккордтар тізбегін анықтайды. Классикалық музыкада оркестрлеу (музыканың әртүрлі бөлімдерін, мысалы, әуен, сүйемелдеу, қарсы әуен, бас партиясы және т.б. орындайтын үлкен музыкалық ансамбльдің – оркестрдің аспаптарын таңдау) әдетте композитор жасайды, бірақ мюзиклдерде және поп-музыкада ән авторлары оркестрлеу үшін аранжировщикті жалдауы мүмкін. Кейбір жағдайларда поп немесе дәстүрлі ән жазушылар жазба нотацияны мүлдем қолданбай, әнді ойларында құрастырып, содан кейін ойнайды, әндейді немесе жадынан жазады. Джаз және эстрадалық музыкада ықпалды орындаушылардың маңызды дыбыс жазбалары классикалық музыкадағы жазылған немесе басылған ноталармен тең деңгейде қарастырылады. Музыкалық композиция көбінесе музыкалық нотацияны қолданады және бір авторға ие болғанымен, бұл әрқашан солай бола бермейді. Музыкалық шығармада бірнеше композитор болуы мүмкін, бұл көбінесе топтың барлық мүшелері бірлесіп ән жазғанда немесе мюзиклде бір адам әуенді, екіншісі сөзді, ал үшіншісі әндерді оркестрлегенде кездеседі. Музыкалық шығарма сөздермен, суреттермен немесе, ХХ ғасырдан бастап, әншінің немесе музыканттың музыкалық дыбыстарды қалай жасау керектігін түсіндіретін немесе жазатын компьютерлік бағдарламалармен құрастырылуы мүмкін. Мысалдар: ХХ ғасырдың авангарды музыкасында графикалық нотацияны қолдану, Карлхайнц Штокхаузеннің "Aus den sieben Tagen" сияқты мәтіндік композициялар, музыкалық шығармалар үшін дыбыстарды таңдайтын компьютерлік бағдарламалар. Кездейсоқтық пен мүмкіндікке көп сүйенетін музыка алеаторлық музыка деп аталады және ХХ ғасырда белсенді болған заманауи композиторлармен байланысты, мысалы, Джон Кейдж, Мортон Фельдман және Витольд Лютославский. Кездейсоқтыққа негіделген немесе белгісіз музыканың кеңінен танымал мысалы – желдің соққанда сыңғырлайтын жел шанағының дыбысы. Композицияны зерттеу дәстүрлі түрде Батыс классикалық музыкасының әдістері мен тәжірибесін зерттеуге басымдық берді, бірақ композицияның анықтамасы оған халықтық және дәстүрлі музыка әндері мен аспаптық шығармаларды, сондай-ақ еркін джаз орындаушылары мен африкалық перкуссияшылар, мысалы, Эве барабаншылары сияқты спонтанды түрде орындалатын шығармаларды қосуға жеткілікті кең. 2000-шы жылдарда композиция музыканың барлық аспектісін (гармония, мелодия, форма, ырғақ және тембр) манипуляциялаудан тұрады деп есептеледі, Жан Бенжамин де:
Musical composition can refer to an original piece or work of music, either vocal or instrumental, the structure of a musical piece or to the process of creating or writing a new piece of music. People who create new compositions are called composers. Composers of primarily songs are usually called songwriters; with songs, the person who writes lyrics for a song is the lyricist. In many cultures, including Western classical music, the act of composing typically includes the creation of music notation, such as a sheet music "score", which is then performed by the composer or by other musicians. In popular music and traditional music, songwriting may involve the creation of a basic outline of the song, called the lead sheet, which sets out the melody, lyrics and chord progression. In classical music, orchestration (choosing the instruments of a large music ensemble such as an orchestra which will play the different parts of music, such as the melody, accompaniment, countermelody, bassline and so on) is typically done by the composer, but in musical theatre and in pop music, songwriters may hire an arranger to do the orchestration. In some cases, a pop or traditional songwriter may not use written notation at all and instead compose the song in their mind and then play, sing or record it from memory. In jazz and popular music, notable sound recordings by influential performers are given the weight that written or printed scores play in classical music. Although a musical composition often uses musical notation and has a single author, this is not always the case. A work of music can have multiple composers, which often occurs in popular music when all members of a band collaborate to write a song or in musical theatre, when one person writes the melodies, a second person writes the lyrics and a third person orchestrates the songs. A piece of music can also be composed with words, images or, since the 20th century, with computer programs that explain or notate how the singer or musician should create musical sounds. Examples range from 20th century avant garde music that uses graphic notation, to text compositions such as Karlheinz Stockhausen's Aus den sieben Tagen, to computer programs that select sounds for musical pieces. Music that makes heavy use of randomness and chance is called aleatoric music and is associated with contemporary composers active in the 20th century, such as John Cage, Morton Feldman and Witold Lutosławski. A more commonly known example of chance based, or indeterminate, music is the sound of wind chimes jingling in a breeze. The study of composition has traditionally been dominated by examination of methods and practice of Western classical music, but the definition of composition is broad enough to include the creation of popular music and traditional music songs and instrumental pieces, and to include spontaneously improvised works like those of free jazz performers and African percussionists such as Ewe drummers. In the 2000s, composition is considered to consist of the manipulation of each aspect of music (harmony, melody, form, rhythm and timbre), according to Jean Benjamin de :
Терминология
Дыбыс жазуы ойлап табылғаннан бері классикалық шығарма немесе танымал ән жазба түрінде болуы мүмкін. Егер музыка орындалу алдында жазылса, оны жадтан орындауға болады (концерттердегі аспаптық солистер үшін, опералық қойылымдар мен өнер әндерінің концерттеріндегі әншілер үшін бұл қалыпты жағдай), жазба музыкалық ноталарды оқу арқылы (оркестрлер, концерттік топтар және хорлар сияқты үлкен ансамбльдердегі қалыпты жағдай) немесе екі әдістің біріктірілуі арқылы орындауға болады. Мысалы, оркестрдегі бас виолончельші симфониядағы көптеген сүйемелдеу бөлімдерін оқи алады, ол tutti бөлімдерін ойнап жатқанда, бірақ дирижерді қадағалау үшін жекелей орындалатын бөлімін жаттайды. Композициялар жанрлар мен мәдениеттер арасында кең ауқымда өзгеретін музыкалық элементтердің үлкен әртүрлілігін қамтиды. 1960 жылдан кейінгі танымал музыка жанрлары электрлі және электронды аспаптарды, мысалы, электр гитарасы мен электр бас-гитараны кеңінен пайдаланады. Электрлі және электронды аспаптар заманауи классикалық музыка композицияларында және концерттерде де қолданылады, бірақ халық музыкасына қарағанда азырақ. Мысалы, Барокко дәуіріндегі (1600–1750 жылдар) музыкада тек акустикалық және механикалық аспаптар қолданылды, оларға скрипка, латуль, ағаш үскірік аспаптары, тимпани және клавесин, орган сияқты пернетақталы аспаптар жатты. 2000-ші жылдардағы поп-топ электр гитараны электронды эффекттермен, гитара күшейткіші арқылы, цифрлық синтезаторлық пернетақта мен электронды барабанмен ойнауы мүмкін.
Бөлшегі
Piece – бұл "жалпы, техникалық емес термин, [ол] 17-шы ғасырдан бастап аспаптық шығармаларға қатысты қолданыла бастады, егер олар жеке-жеке алынбаса. 'Piece' және оның баламалары сонаталар мен симфониялар бөлімдерін сирек атау үшін қолданылады. Композиторлар осы терминдердің бәрін [әр түрлі тілдерде] жиі күрделі формаларда [мысалы, Klavierstück] пайдаланған. Дауыстық музыкада бұл термин көбінесе опералық ансамбльдерді білдіреді."
Музыкалық түр ретінде
Композициялық тәсілдер бейнелеу өнерінің формальды элементтерімен сабақтас келеді. Кейде туындының барлық құрылысы бір композициялық әдіспен жасалады, яғни әр бөлігі ерекше, бөлімдер қайталанбайды; басқа формаларға строфикалық, рондо, куплет-хор және тағы да басқалары жатады. Кейбір туындылар белгілі бір ладтың негізінде құрастырылады, онда композициялық тәсіл нақты ладты қолдану деп есептелуі мүмкін. Ал кейбіреулері орындау барысында жасалады (импровизацияны қараңыз), онда түрлі тәсілдер де қолданылуы мүмкін. Кейбіреулері белгілі әндерден, жақсы таныс әндерден алынған. Қолданылатын ноталардың лады, соның ішінде реттік және тоникалық ноталар, тональды музыкалық композицияда маңызды. Сол сияқты, Таяу Шығыс музыкасы, индустани және карнатик жүйелеріндегі Үнді классикалық музыкасы сияқты, нақты ладқа (мақамға) қатаң негізделген композициялар қолданылады, көбінесе импровизациялық контексте.
Компьютерлік әдістер
ХХ және ХХІ ғасырларда технологияның дамуымен қатар, музыка жазудың жаңа әдістері пайда болды. ЭЭГ гарнитуралары музыканттардың ми толқындарын түсіндіріп, музыка жасау үшін де қолданылды. Бұл әдіс Project Mindtunes жобасында мүгедек музыканттарды DJ Fresh-пен, сондай-ақ Лиза Парк және Масаки Батох сияқты артистермен бірлесіп жұмыс істеу үшін пайдаланылды.
Құрастыру аспаптары
Композицияны әртүрлі музыкалық ансамбльдерге бейімдеу міндеті – аранжировка немесе оркестрлеу деп аталады, оны композитор немесе композитордың негізгі композициясына сүйенген аранжировщик жеке-жеке орындай алады. Осы факторларға сәйкес, композиторлар, оркестрлеушілер және аранжировщиктер түпнұсқалық шығарманың аспаптық құрамын анықтауы керек. 2010 жылдары заманауи композиторлар аспаптардың кез келген комбинациясы үшін жаза алады, мысалы, скрипкалар тобынан бастап, стандартты оркестрлерде қолданылатын үрмелі және мыс құбырлы аспаптарға дейін, тіпті синтезаторлар сияқты электрондық аспаптарға дейін. Көптеген таралған топтық құралымдарға толық оркестр үшін музыка (скрипкалар, ағаш үрмелілер, мыс құбырлылар және соққылы аспаптардан тұрады), концерттік оркестр (әдетте оркестрде кездесетінге қарағанда үрмелі, мыс құбырлы және соққылы аспаптардың ірі бөлімдері мен әртүрлілігінен тұрады) немесе камералық ансамбль (аспаптардың аз саны, бірақ кемінде екі) жатады. Композитор тек бір аспап үшін жазуды да таңдай алады, мұндай жағдайда ол соло деп аталады. Сололар аккомпанементсіз болуы мүмкін, мысалы, соло фортепиано немесе соло виолончель үшін жазылған шығармалар сияқты, немесе солоға басқа аспап немесе ансамбль сүйемелдеуі мүмкін. Композиторлар тек аспаптар үшін ғана емес, сонымен қатар дауысқа арналған шығармалар (хорлық шығармалар, кейбір симфониялар, опералар және мюзиклдер) жазуды да шеше алады. Композиторлар соққылы немесе электрондық аспаптар үшін де жаза алады. Басқаша айтқанда, musique concrète сияқты, композитор музыка жасаумен байланысы жоқ көптеген дыбыстармен жұмыс істей алады, мысалы, теріс машиналар, сиреналар және т.б. Элизабет Свадостың «Listening Out Loud» еңбегінде композитор әр аспаптың толық мүмкіндіктерін білуі керек екенін және олар бір-бірімен бәсекелеспей, толықтырып отыруы керек екенін түсіндіреді. Ол өзінің бұрынғы шығармаларының бірінде тубаның пикколомен бірге ойнағанын мысалға келтіреді. Бұл пикколоның дыбысын жауып тастауы мүмкін. Әр аспаптың шығармада болуының себебі болуы керек, ол композитордың шығармада жеткізуге тырысқан мақсатына үлес қосуы тиіс.
Қалыптастыру
Аранжировка – бұрыннан бар материалды пайдаланып, оған түсініктеме беретін композиция, мысалы, мэшаптар мен түрлі заманауи классикалық туындыларда қолданылады.
Интерпретация
Тіпті музыка салыстырмалы түрде дәл нотаға түсірілсе де, мысалы, 1750 жылдардан бастап батыс классикалық музыкасында орындаушы немесе дирижер көптеген шешімдер қабылдауы керек, себебі нотация музыкалық орындаудың барлық аспектілерін толыққанды көрсетпейді. Алдын ала жазылып, нотаға түсірілген музыканы қалай орындау керектігін анықтау процесі "интерпретация" деп аталады. Бір шығарманың әртүрлі орындаушыларының немесе дирижердің интерпретациясы таңдалған темп, ойнау немесе ән айту стилі, мелодияның фразировкасы тұрғысынан кеңінен өзгеше болуы мүмкін. Концертте өзінің музыкасын орындаған композиторлар мен ән жазушылар да басқалардың музыкасын орындағандай, өз шығармаларын интерпретациялайды. Белгілі бір уақытта және белгілі бір жерде қолданылатын стандартты таңдаулар мен техникалар жиынтығы "орындаушылық тәжірибе" деп аталады, ал интерпретация көбінесе орындаушының жеке шешімдерін білдіреді.
Авторлық құқық және құқықтық мәртебе
Авторлық құқық – бұл мемлекеттік монополия, ол шектеулі мерзімге композицияның иесіне – композиторға немесе композитордың жұмыс берушісіне, егер жұмыс жалдамаға алынған болса – композицияға қатысты эксклюзивті құқықтарды береді, мысалы, композицияны және оны қалай орындау керектігін сипаттайтын ноталарды жариялауға эксклюзивті құқық. Авторлық құқық, егер басқа біреу композицияны сол сияқты пайдаланғысы келсе, иесінен лицензия (рұқсат) алуды талап етеді. Кейбір заңнамалық аумақтарда композитор авторлық құқықтың бір бөлігін басқа тарапқа беруге құқылы. Көбінесе, өзі баспа компаниясы ретінде бизнес жүргізбейтін композиторлар авторлық құқықтарын уақытша ресми баспа компанияларына береді, осылайша оларға композитордың туындыларын жариялау және одан әрі лицензиялауды басқаруға лицензия береді. Композитор мен баспагер арасындағы шарттар авторлық құқық емес, шарттар туралы заңмен реттеледі, және әдетте, шығармаға байланысты баспагердің қызметінен түскен пайда композитормен авторлық төлемдер түрінде қалай бөліседі деген келісімді қамтиды. Авторлық құқықтың жалпы қолданылу аясы түрлі халықаралық шарттармен және олардың іске асырылуымен анықталады, олар ұлттық заңдар түрінде көрінеді, ал ортақ құқық жүйесінде – сот практикасы арқылы. Бұл келісімдер мен тиісті заңдар дыбыс жазбаларына және композицияларға қолданылатын құқықтарды ажыратады. Мысалы, Бетховеннің 9-шы симфониясы қоғамдық доменде, бірақ әлемнің көп бөлігінде осы композицияның нақты орындалуларының жазбалары көбінесе авторлық құқықпен қорғалған. Авторлық құқық мақсатында, әннің сөздері және басқа орындалған сөздер композицияның бір бөлігі деп есептеледі, тіпті олардың авторлары мен авторлық құқық иелері лирикалық емес элементтердің авторларынан өзгеше болуы мүмкін. Көптеген заңнамалық аумақтар композицияларды белгілі бір мақсатта пайдалануға міндетті лицензия беруге мүмкіндік береді. Мысалы, авторлық құқық туралы заң дискі шығарушы компанияға композитордың немесе баспагердің композицияларын орындайтын кавер-топтың орындауын жазып, тарату құқығы үшін композитордың немесе баспагердің тиесілі авторлық құқық ұжымына шағын төлем жасауға рұқсат беруі мүмкін. Лицензия "міндетті" болып табылады, себебі авторлық құқық иесі лицензиядан бас тартуға немесе оның шарттарын белгілеуге құқылы емес. Авторлық құқық ұжымдары әдетте композициялардың тікелей орындалуына немесе радио немесе интернет арқылы дыбыс жазбаларын тарату арқылы қоғамдық орындалуына лицензия беруді басқарады.
АҚШ-та
АҚШ-тың алғашқы авторлық құқық заңдары музыкалық шығармаларды қамтымағанмен, олар 1831 жылғы Авторлық құқық туралы заңға қосылды. АҚШ Авторлық құқық кеңсесінің "Музыкалық шығармалар мен дыбыс жазбаларын авторлық құқыққа тіркеу" деген циркулярында музыкалық шығарма мынадайша анықталады: "Музыкалық шығарма – музыкадан және оған қоса берілген сөздерден тұрады, әдетте орындау өнерінің туындысы ретінде тіркеледі. Музыкалық шығарманың авторы, әдетте, композитор, сондай-ақ, бар болған жағдайда, лириктер болып табылады. Музыкалық шығарма нота түрінде (мысалы, ноталар жинағы) немесе дыбыс жазбасы түрінде (мысалы, кассета, винилді пластинка немесе CD) болуы мүмкін. Музыкалық шығарманы дыбыс жазбасы түрінде жіберу, дыбыс жазбасына авторлық құқық талап етіледі дегенді міндетті түрде білдірмейді."
Ұлыбританияда
Авторлық құқық, дизайндар және патенттер заңы 1988 жылғы музыкалық шығарманы «музыкадан тұратын, музыкамен бірге орындалатын, айтылатын немесе көрсетілетін сөздер мен іс-қимылдардан басқа» деп анықтайды.
Үндістанда
Үндістанда 1957 жылғы Авторлық құқық туралы заң түпнұсқа әдеби, драмалық, музыкалық және көркем шығармалар үшін басым болды, 1984 жылғы Авторлық құқық (өзгерістер) заңы енгізілгенге дейін. Өзгертілген заң бойынша, музыкалық шығармаға жаңа анықтама берілді, онда былай делінген: "Музыкалық шығарма – музыкадан тұратын және мұндай шығарманың графикалық нотациясын қамтитын, бірақ музыкамен бірге орындалатын немесе айтылатын сөздерді немесе амалдарды қамтымайтын шығарма".