Кіріспе

Трансұлттық операцияларды көшіру – бір компанияны қамтитын бизнес-процесс.

Оффшоринг – бұл бизнес-процестің бір елден екінші елге көшірілуі, әдетте өндірістік процестер сияқты операциялық процестер немесе есеп айырысу сияқты қолдау процестері. Бұл әдетте компанияның бизнесіне қатысты, бірақ мемлекеттік органдар да оффшорингті қолдануы мүмкін. Соңғы уақытта техникалық және әкімшілік қызметтер де оффшоринг арқылы жүзеге асырылуда. Оффшоринг бизнес-процеске жауапты болу үшін басқа компанияны тартуды білдірмейді және оған кедергі келтірмейді. Сондықтан оффшорингті аутсорсингпен шатастыруға болмайды, себебі аутсорсинг – бір компанияның екінші компанияға сенуі. Іс жүзінде бұл түсініктер өзара байланысты болуы мүмкін, мысалы, оффшорлық аутсорсинг, және жеке немесе бірлесіп, ішінара немесе толыққанды кері қайтаруға ұшырауы мүмкін, бұл решор, иншоринг және инсорсинг сияқты терминдермен сипатталады. Ішкі оффшоринг – оффшорлық жұмыс ішкі (қамалды) жеткізу моделі арқылы орындалған кезде. Еншілес компаниялардан немесе өте жақын байланысты жеткізушілерден импортталған қызметтер кіреді, ал жартылай дайын автомобильдер немесе компьютерлер сияқты аралық тауарлар кірмейді.

Мотивация

Төменгі құн және жоғары пайдалылық көбінесе офшорингтің себебі болады. Экономистер мұны еңбек арбитражы деп атайды. Жақында офшорингке ынталандырулар шетелдегі білікті кадрларға қол жеткізуді, әсіресе техникалық мамандықтарда, және өнімді нарыққа шығару уақытын қысқартуды да қамтиды. Жұмыссыздарға төленетін жәрдемақының артуымен байланысты шығындарды жоғары құнды елдегі үкімет (салық төлеушілер) немесе офшоринг жасаған компания көтеруі мүмкін. Еуропа АҚШ-қа қарағанда офшорингке аз бейімделді, себебі корпорацияларға қосымша шығын салған саясат пен мәдени кедергілерге тап болды.

Мәдениет

Кәсіпорынмен мәдени үйлесімділікке көбінесе жақын орналасқан жерлерден қызмет алу арқылы оңай қол жеткізіледі, себебі кәсіпорны орналасқан және қызметтер субподрядқа берілген елдердің мәдениеттерінде ұқсастықтар болады, мысалы, сол мәдениетте қолданылатын тілді білу деңгейі.

Байланыс

Уақыт белдеулерінің шектеулері байланысты қиындатуы мүмкін; жақын орналасқан жерден қызмет алу немесе жақын елдерге тапсыру осы мәселенің шешімі болып табылады. Ағылшын тілін білу – Nearshore және IT қызметтерінің базасы. Университеттер, индустрия және үкімет арасындағы ынтымақтастық нәтижесінде жақсарулар біртіндеп орын алып келеді. Географиялық жақындық жеке кездесулерді үнемі немесе қажет болған жағдайда жеңілдетеді.

Өндірісті оффшорға көшіру

Өндірісті офшорға көшіру, сондай-ақ физикалық қайта құру деп аталады, бұл қалыптасқан өнімдердің физикалық өндіріс процестерін шетелге, әдетте төмен құнға немесе нормативтік шектеулері аз елдерге көшіруді білдіреді. Физикалық қайта құру Солтүстік Америка еркін сауда аймағы (NAFTA) шеңберінде өндірушілерге өндіріс орындарын АҚШ-тан Мексикаға жылжыту оңай болған кезде пайда болды. Кейін бұл тенденция Қытайға қарай бұрылды, ол өте төмен жалақы ставкалары, жұмысшылардың құқықтарын қорғайтын заңдардың аздығы, АҚШ долларына бекітілген валюта (қазіргі уақытта бірнеше экономикаға бекітілген), арзан несиелер, жер және жаңа компаниялар үшін зауыттар, экологиялық ережелердің аз болуы және миллионнан астам жұмысшысы бар қалалардағы бір түрлі өнімді өндіруге бағытталған үлкен экономикалық артықшылықтар ұсынды. Дегенмен, көптеген компаниялар зияткерлік меншік құқықтарын тиісінше қорғамауы себепті, жоғары құн қосылған және инновациялық өнімдердің өндірісін Қытайға көшіруге құлшынбайды.

ІТ-қызметтерді офшорлау

Шетелге жұмыс берудің өсуі 1990 жылдардың соңында телекоммуникация және интернеттің кеңінен таралуына байланысты, соның нәтижесінде сенімді және қолжетімді коммуникациялық инфрақұрылым пайда болды. Жұмыс орындарының көп бөлігі компанияларға сырттан, оффшорлық аутсорсинг арқылы берілді.

Қайта орналастыру

Решоринг, сондай-ақ оншоринг, бэкшоринг немесе иншоринг деп аталады, бұл офшорингті кері қайтару, яғни бұрын офшорға жіберілген бизнес процесті бастапқы елге қайтару. Ланкастер университетінің әлеуметтану профессоры Джон Ури табыстың жасырылуы, салықтан қашу және еңбек, қаржы, ойын-сауық, қалдықтар, энергия және қауіпсіздік саласындағы заңнаманы сақтамау демократиялық үкіметтер мен қарапайым азаматтар үшін елеулі мәселеге айналуы мүмкін дейді. Бұл әрекеттер оларға зиян келтіруі мүмкін, себебі офшорлық қызметтер ережеленбеген. Сонымен қатар, тасымалдау құнының өсуі өндірісті тұтыну орталығына жақын орналастыруды экономикалық жағынан тиімді етуі мүмкін, әсіресе аддитивті өндіріс сияқты жаңа технологиялар дамыған сайын. Дүниежүзілік банктың 2019 жылғы «Жұмыс күшінің болашағы» атты даму есебі компанияларды өндірісті қайтаруға және еңбектің рөлін азайтуға итермелейтін автоматтандыру мүмкіндіктерін қарастырады және үкіметтердің қалай әрекет етуі керектігі туралы ұсыныстар береді. Осыған ұқсас үрдіс роботтық процестерді автоматтандыру (RPA) немесе жасанды интеллект негізіндегі RPA 2.0 (RPAAI) саласында байқалады, онда технологияның дамуына байланысты қайталанатын ортақ қызметтерді төмен құнды елдерге ауыстыру қажеттілігі азаяды. Мелани Рохас және авторлар тобы 2022 жылғы Deloitte есебінде решоринг пен френдшорингтің үйлесімін – «басқа елдермен және сенімді жеткізушілермен жұмыс істеуді» қолдауды бизнес практикасы және жеткізу тізбегінің тұрақтылығын арттыруға бағытталған саяси бастама ретінде мақұлдады.

Баратын жерлері

2001 жылы Дүниежүзілік сауда ұйымына (ДСҰ) қосылғаннан кейін Қытай Халық Республикасы өндірісті офшорға берудің маңызды орталығына айналды. Әлемдік бағдарламалық жасақтаманы әзірлеу және жаһандық ақпараттық жүйелерді құру бөлігінде бағдарламалық жасақтама индустриясы да назар аударатын сала болды. Телекоммуникациядағы техникалық прогресс қызмет көрсету саудасының мүмкіндіктерін кеңейткеннен кейін, Үндістан мұндай офшорға беру үшін танымал орталыққа айналды, бірақ бүгінде әлемнің көптеген аймақтары офшорлық орталықтар ретінде дамып келеді.

Америка Құрама Штаттары

1980 жылдан бері американдық компаниялар өндірісті төмен құн елдеріне, мысалы, Үндістан, Қытай, Малайзия, Пәкістан және Вьетнамға "офшоринг" арқылы көшіріп, сондай-ақ аутсорсингке тапсырып келеді.

Үкіметтің жауабы

Президент Обаманың 2011 жылғы SelectUSA бағдарламасы – АҚШ штаттарымен бірлесіп, АҚШ-қа инвестиция тартуды қолдау және жеңілдету мақсатындағы алғашқы федералдық бағдарлама болды. Бұл бағдарлама мен веб-сайт компанияларға федералдық, штаттық және жергілікті деңгейде қолжетімді ресурстармен байланысуға көмектеседі. 2012 жылдың қаңтар айында президент Обама Ақ үйінде өткен «Америкалық жұмыс орындарын қайтару» форумында «Америкаға инвестиция салыңыз» деп үндеу жасады.

Жетістік оқиғалары

3D-баспа технологияларының дамуы өндірушілерді тұтынушыларына жақындатты. Бірнеше компанияның өте сәтті оқиғалары болды. Көп жағдайда жүздеген, тіпті мыңдаған жұмыс орындары ашылды немесе қайта жаңартылды. Мысалы, Starbucks компаниясы 2012 жылы Огайо штатының Шығыс Ливерпуль қаласындағы American Mug and Stein компаниясын банкроттықтан сақтап қалды.

Жетіспеушіліктен аулақ болу

Кейбір решорингтер сәтті болмады. Otis Elevators компаниясының решоринг әрекеті жақсы нәтиже бермеді. Otis компаниясы жаңа орналасқан жердің салдарына толыққанды ескермегенін және бірден көп мәселені шешуге тырысқанын, соның ішінде жеткізу тізбегін басқаруға арналған бағдарламалық жасақтаманы енгізуге тырысқанын айтады. Мұндай решоринг сценарийі жиі кездеседі. Өндірісті АҚШ-қа қайтару оңай шаруа емес, компаниялар решорингтің қымбаттығы мен мүмкіндігін анықтау үшін көптеген факторларды қарастырып, талдау жүргізуі керек. Кейбір компаниялар решорингті өздерінің ішкі қызметкерлерімен жүзеге асырады. Бірақ решоринг жобалары күрделі және инженерлік, маркетинг, өндіріс, қаржы және сатып алу салаларын қамтиды. Сонымен қатар, жылжымайтын мүлік мәселелері, мемлекеттік жеңілдетулер және қоғаммен байланыс жасауды қажет ететін оқу талаптары да бар. Мұндай жобаларға көмектесу үшін компаниялар көбінесе решорингке мамандандырылған кеңесшілерге жүгінеді.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда компаниялар отандық колл-орталықтарды қайта ашуды ерекше сату артықшылығы ретінде пайдаланды. 2014 жылы RSA Insurance Group колл-орталықтарды қайтадан Ұлыбританияға көшіруді аяқтады. Үндістандағы колл-орталық индустриясы операцияларды елге қайтару салдарынан қиындыққа тап болды, себебі British Telecom, Santander UK және Aviva сияқты компаниялар экономиканы жақсарту және клиенттердің қанағаттануын арттыру мақсатында өз қызметтерін Ұлыбританияға қайта көшіретіндерін жариялады.

ҒЗТ-ны офшорлау

Өнімді жобалау, зерттеу және дамыту (ҒЗЖ) процесін сыртқа шығару салыстырмалы түрде қиын, себебі ҒЗЖ өнімдерді жақсарту және жаңа үлгілік жобаларды жасау үшін арзан еңбек күшімен байланысты емес, жоғары біліктілік талап етеді.

Зияткерлік меншік құқығын беру

Шетелге жұмыс ауыстыру мен патенттік жүйенің күші арасында байланыс бар. Патенттік жүйесі күшті компаниялар жұмысты шетелге ауыстырудан қорқа алмайды, себебі олардың жұмысы олардың меншігінде қалады. Керісінше, патенттік жүйесі әлсіз елдердегі компаниялар шетелдік жеткізушілер мен жұмыскерлерден зияткерлік меншікті ұрлаудан қауіптеніп, сондықтан шетелге жұмыс ауыстыруға көбірек тартыншақтық танытады. Шетелге жұмыс ауыстыру көбінесе құнды ақпаратты шетелдегі орынға беру арқылы мүмкін болады. Мұндай ақпарат пен оқыту қашықтан жұмыс істейтін қызметкерлерге бұрынғы ішкі қызметкерлер жасағандай құнды нәтижелер шығаруға мүмкіндік береді. Егер мұндай беруге құпия құжаттар мен коммерциялық құпиялар сияқты қорғалған материалдар кірсе, онда зияткерлік меншік берілген немесе экспортталған болып есептеледі. Мұндай экспортты құжаттау және бағалау қиынға түседі, бірақ оны қарастыру қажет, себебі ол реттелуі немесе салық салынуы мүмкін элементтерді қамтиды.

Талқылау

Шетелдік еншілес компанияларға офшорға жұмыс беру экономистер арасында қызу пікірталас тудырған даулы мәселе. Жұмыс орындары жұмыс істейтін елге көшеді, ал тауарлар мен қызметтердің құны бастапқы елде төмендейді. Екінші жағынан, дамыған елдерде жұмыс орындарының жоғалуы және жалақының төмендеуі наразылық тудырды. Төмен жалақылы елдермен еркін сауда көптеген қызметкерлер үшін жеңіс-жеңіліс жағдайына әкеледі, олардың жұмысы офшорға кетіп немесе жалақысы тоқтап қалады. Үкіметтер мен олардың орталық банктерінің валюта манипуляциясы еңбек құнындағы айырмашылықтарға себеп болады. 2002 жылдың 1 мамырында экономист және бұрынғы елші Эрнест Х. Прейг Сенаттың Банктік, Тұрғын үй және Қалалық істер жөніндегі комитеті алдында куәлік берді. Мысалы, Қытай өзінің валютасын долларға қатысты номиналдық құнмен бекітеді, бұл Халықаралық валюта қорының келісімшартының IV бабын бұзу болып табылады, онда ешбір ел валютасын нарықта басымдық алу үшін манипуляциялауға құқылы емес делінген.

Дау-жанжалдың көзі

Офшорлық аутсорсинг, аутсорсинг және оффшорлық аутсорсинг мәселелері бойынша қарама-қарсы тараптар – үкіметтік араласу мен протекционизмді қолдайтындар мен еркін сауданы жақтаушылар. АҚШ жұмыскерлерінің бұрынғы жұмыс орындары жоғалды, тіпті Бразилия және Түркия сияқты дамымаған елдер гүлденіп келеді. Еркін сауданы қолдаушылар экономиканың жалпы алғанда еңбек күшін офшорға көшіруден пайда көретінін айтады, бірақ осыдан зардап шеккендерге нақты пайда бола ма, жоқ па, әлі белгісіз. Кейбір елдердегі жалақылар өсіп жатыр. АҚШ Еңбек статистикасы бюросының зерттеуі 2002 жылдан кейінгі жеті жылда қытайлық жалақылар үш есеге жуық өскенін көрсетті. Зерттеулер бұл жалақының өсуі офшорды басқа елдерге қайта бағыттауға мүмкіндік беретінін ұсынады. Саудамен байланысты жұмыссыздықтарды азайту үшін білім беру мен оқыту деңгейін арттыру ұсынылып келеді, бірақ бұл енді жоғары жалақылы елдердің салыстырмалы артықшылығы емес, себебі төмен жалақылы елдерде білім беруге жұмсалатын қаражат аз.

Өндіріс мобильділігінің факторларының әсері

Классикалық экономика бойынша өндірістің үш факторы – жер, еңбек және капитал. Оффшоринг еңбек пен капиталдың мобильділігіне зор тәуелді; жердің мобильдік әлеуеті аз немесе мүлдем жоқ. Микроэкономикада айналымдық капитал оффшорингтің бастапқы шығындарын қаржыландырады. Егер мемлекет корпорацияның айналымдық капиталын қалай жұмсайтынын қатаң реттесе, ол өзінің операцияларын оффшорға шығара алмайды. Осы себепті макроэкономика оффшорингтің табысқа жетуі үшін еркін болуы керек. Компьютерлер мен Интернет қызмет көрсету саласындағы жұмысты электронды түрде жылжытуға мүмкіндік берді. Оффшорингтің отандық жұмыскерлерге әкелетін пайдасы туралы көптеген теориялар, олар тіпті төмен жалақыға келісу арқылы немесе жаңа сала бойынша қайта оқыту арқылы жаңа жұмыс орындарын таба алады деп санайды. Шетелдік жұмыскерлер жұмыс оларға ауысқан кезде жаңа жұмыс орындары мен жоғары жалақыдан пайда көреді. Еңбек зерттеушілері әлемдік еңбек арбитражы жұмыскерлердің қанаушылығымен, жұмыс жағдайларының нашарлауымен және жұмыс орнының тұрақсыздығымен байланысты әдепсіз тәжірибелерге алып келеді деп мәлімдейді.

Тарих

Дамыған елдерде өндіріс орындарын елден шығару 1960 жылдарға дейін, ал білім қызметтерін офшорға көшіру 1970 жылдарға дейін басталды және одан бері жалғасып келеді. Бұл, ең алдымен, дамыған елдерден дамушы елдерге зауыттарды көшіру арқылы сипатталды. Офшорға көшіру және зауыттарды жабу дамыған елдерде индустриалды қоғамнан пост-индустриалды қызмет көрсету қоғамына қалыпты құрылымдық өзгерістерге әкелді. 20 ғасырда көлік және байланыс құралдарының бағасының төмендеуі, сондай-ақ жалақы деңгейіндегі үлкен айырмашылықтар көптеген компаниялар үшін бай елдерден кем бай елдерге офшорлық операцияларды жүргізуді қаржылық тұрғыдан мүмкін етті. Сонымен қатар, Интернеттің, әсіресе оптикалық талшықтың континенттер аралық ұзақ қашықтықтағы сыйымдылығының және Әлемдік желінің өсуі көптеген ақпараттық жұмыстардың "тасымалдау" шығындарын дерлік нөлге дейін төмендетті.

Интернет әсері

Компаниялар, олардың мөлшеріне қарамастан, әлемдік еңбек ресурстарына қолжетімділіктен үлкен пайда көреді. Осының нәтижесінде, компаниялар өнім сапасының қауіпсіздігін жоғалтпай, шетелдегі ресурстарды пайдалануға мүмкіндік беретін, мысалы, қашықтықтан жұмыспен қамтамасыз ету сияқты жаңа бизнес-моделдер пайда болды. Қол орталықтары, компьютерлік бағдарламалау, рентген және магниттік-резонанстық бейнелеу сияқты медициналық деректерді оқу, медициналық транскрипция, табыс салығын толтыру және жылжымайтын мүлік құжаттарын іздеу сияқты жұмыстардың жаңа түрлері оффшорға берілуде.

Ирландия

1990 жылдарға дейін Ирландия Еуроодақтың ең кедей елдерінің бірі болды. Ирландиядағы салыстырмалы түрде төмен корпоративтік салық ставкаларының арқасында, АҚШ компаниялары бағдарламалық қамтамасы, электроника және фармацевтика салаларындағы зияткерлік меншікті экспорттау мақсатымен Ирландияға ауыстыра бастады. Бұл жоғары технологиялық "гүлденуге" ықпал етті, нәтижесінде Ирландия Еуроодақтың ең бай елдерінің біріне айналды.

НАФТА

1994 жылы Солтүстік Америка еркін сауда келісімі (НАФТА) күшіне енді, және ол физикалық құрылымды қайта жаңарту жылдамдығын арттырды. Еркін сауда аймақтарын құру жоспары (мысалы, Америка еркін сауда аймағы) әлі күнге дейін толыққанды іске аспады. 2005 жылы білікті еңбек, сондай-ақ білімді еңбек деп те аталатын, АҚШ-тан айтарлықтай көбейді, бұл жұмыс орындарының қысқаруына қатысты алаңдаушылықты күшейтті.