Кіріспе

Психиатриялық мінез-құлық синдромы

кататониялық күй

Кататонияның бірнеше түрі бар: қимылсыз кататония, қозғыш кататония, қатерлі кататония және маниялық психоз. Кататонияны дер кезінде танып, емдемесе, жағдай нашарлап, тіпті өлімге соқтыруы мүмкін. Бензодиазепиндермен немесе ЭЖТ (электроконвульсивті терапия) арқылы емдеу кататонияның басылуына (ремиссиясына) әкелуі мүмкін.

Белгілері мен симптомдары

Кататонияның көрініс беру белгілері әртүрлі болуы мүмкін, олар көзге түспейтін немесе айқын байқалатын болуы мүмкін, ал симптомдар сағаттар, күндер немесе апталар бойында дамуы мүмкін. Кататонияның ең көп кездесетін белгілері – қимылсыздық, үнсіздік, тамақтан бас тарту, көздерімен тік қарау, негативизм, дене қалыптары (қаттылық), қатаю, балауыз тәрізді икемділік/каталепсия, стереотиптік (мақсатсыз, қайталама қозғалыстар), эхолалия немесе эхопраксия, сөздерді қайталау (мағынасыз фразаларды қайталау). Кататониямен келген науқастардың айналасындағы оқиғалардан хабарсыз деп есептемеу керек, себебі кейбір науқастар кататониялық күйлерін және өз әрекеттерін толық еске түсіре алады.

Ішкі түрлері

Шығып кеткен кататония: Кататонияның бұл түрі сыртқы күштерге реакцияның төмендеуімен, қимылсыздықпен немесе қимылдардың шектелуімен, сөйлемеумен, көздерінің босқа қадалуымен, ерекше позалармен және негативизммен сипатталады. Науқастар сағаттап бір позда отырып не тұрып қалуы мүмкін, кейде ерекше позаларды ұстап, дене мүшелерін қозғалтуға қарсылық көрсетуі мүмкін. Кататониялық қозғырлылық психиатриядағы ең қауіпті психикалық күйлердің бірі ретінде жиі айтылады. Қатерлі кататония: Қатерлі кататония – бірнеше күн ішінде тез дами алатын, өмірге қауіпті жағдай. Ол қызбамен, қан қысымының, жүрек соғу жиілігінің, тыныс алу жиілігінің бұзылуларымен, тершеңдікпен (диафорез) және сананың шатасуымен (делирий) сипатталады. Жеке тұрғыдан, мерзімді кататония термині қазіргі әдебиетте жедел кататонияның (қозғырлы немесе тежелген түрі) қайталама фазаларын, эпизодтар арасында толық жазылумен сипаттау үшін кейде қолданылады, бұл Вернике-Клейст-Леонард мектебіндегі «қимыл психозының» сипаттамасына ұқсас. Жүйелік немесе жүйелі кататониялар Вернике-Клейст-Леонард мектебінде ғана анықталады. Бұл – ерік-жігер мен психомоторлық қызметтің ерекше бұзылуларымен сипатталатын созылмалы прогрессивті жағдайлар, олар атқару және бейімделу функцияларының, сондай-ақ қарым-қатынас қабілетінің күрт төмендеуіне әкеледі. Олар шизофренияның түрлері саналады, бірақ басқа шизофрениялық жағдайлардан ерекшеленеді.

Асқынулар

Пациенттер кататониялық күйде болудың салдарынан бірнеше асқынуларға тап болуы мүмкін. Бұл асқынулардың сипаты пациенттегі кататония түріне байланысты болады. Мысалы, кері тартылған кататониясы бар пациенттер тамақ ішуден бас тартуы мүмкін, бұл өз кезегінде нашар тамақтану мен дегидратацияға әкеледі. Психодинамикалық теоретиктер кататонияны жауапкершіліктің құрылысқа бұзу тудыруы мүмкін салдарынан қорғану ретінде қарастырады, ал бұл аурудың белсенді еместігі жеңілдік береді. Кататония көптеген медициналық ауруларда кездеседі, оның ішінде инфекцияларда (мысалы, энцефалит), аутоиммундық ауруларда, менингитте, ошақты неврологиялық зақымдануларда (соның ішінде инсульт), алкогольді қабылдауды тоқтатуда, бензодиазепин қабылдауды күрт немесе тым жылдам тоқтатуда, ми-қан тамырлары ауруларында, ісіктерде, бас жарақаттарында және кейбір метаболикалық жағдайларда (гомоцистинурия, диабетикалық кетоацидоз, бауыр энцефалопатиясы және гиперкальциемия). Неврологиялық зерттеулер бірнеше жолдарды анықтады; алайда, бұл нәтижелер аурудың себебі ме, әлде салдары ма, әлі белгісіз. Кататонияға ГАМК, глутамат сигналдауы, серотонин және дофамин трансмиссиясының бұзылыстары себеп болуы мүмкін деп саналады. Сонымен қатар, базальді ганглияларды қыртыс пен таламуспен байланыстыратын жолдар кататонияның дамуына қатысады деген гипотеза бар.

Бағалау/Физикалық

Кататония көбінесе назардан тыс қалады және дұрыс диагнозы қойылмайды. Ең көп қолданылатын шкала – Буш-Франсис кататонияны бағалау шкаласы (BFCRS) (сыртқы сілтеме төменде берілген). Шкала 23 тармақтан тұрады, алғашқы 14 тармақ скринингтік құрал ретінде қолданылады. Егер 14 тармақтың 2-сі оң нәтиже көрсетсе, одан әрі бағалау және қалған 9 тармақты толықтыру қажет. Диагнозды лоразепам сынағы немесе зольпидем сынағы растауы мүмкін. Бұрын тиімділігі дәлелденген барбитураттар қазір психиатрияда кеңінен қолданылмайды, сондықтан бензодиазепиндер немесе ЭКТ (электроконвульсивті терапия) таңдалынып алынады.

Дифференциалдық диагностика

Кататонияның дифференциалдық диагнозы кең, себебі кататонияның белгілері мен симптомдары басқа жағдайлармен елеулі дәрежеде үйлесуі мүмкін. Сондықтан, мұқият және толыққанды анамнез алу, дәрілік препараттарды қарау және физикалық тексеру кататонияны диагностикалау және басқа жағдайлардан ажырату үшін маңызды. Сонымен қатар, кейбір жағдайлардың өзі кататонияға алып келуі мүмкін. Дифференциалдық диагноз келесідей:

Нейролептикалық қатерлі синдром (НҚС) және кататония – екеуі де өмірге қауіпті жағдайлар, олардың көптеген сипаттамалары ортақ, соның ішінде қызба, аутономдық тұрақсыздық, қатаю және делирий. Екі аурудың да зертханалық көрсеткіштерінде сарысудағы темірдің төмендеуі, креатинкиназаның жоғарылауы және ақ қан клеткаларының санының артуы диагнозды қиындатады. Қатерлі кататонияның белгілері (позиция, импульсивтілік және т.б.) НҚС-де болмайды, ал зертханалық нәтижелер қатерлі кататонияда НҚС-дегідей тұрақты болмайды. Кейбір сарапшылар НҚС-ті антипсихотикаларға байланысты, әсіресе бірінші буын антипсихотикаларға байланысты туындайтын жағдай деп санайды. Сондықтан, антипсихотикаларды тоқтату және бензодиазепиндерді қолдану осы жағдайды емдеуге көмектеседі, сондай-ақ кататонияда да тиімді.

NMDA рецепторларына қарсы энцефалит – нейропсихиатриялық белгілерімен және IgG антиденелерінің болуымен сипатталатын аутоиммундық ауру. NMDA-R энцефалиттің көрінісі 5 фазаға бөлінеді: продромальды фаза, психоздық фаза, жауапсыз фаза, гиперкинетикалық фаза және қалпына келтіру фазасы. Психоздық фаза үнсіздік, моторлық белсенділіктің төмендеуі және кататониямен сипатталатын жауапсыз фазаға прогрессиялайды.

Зыянды гипертермия және қатерлі кататонияның ортақ белгілері – аутономдық тұрақсыздық, гипертермия және қатаю. Алайда, зыянды гипертермия – бұл қаңқа бұлшық еттерінің тұқым қуалайтын бұзылысы, ол пациенттерді галогенделген анестетиктерге және/немесе сукцинилхолин сияқты деполяризациялайтын бұлшықеттерді босантатушы препараттарға сезімтал етеді. Зыянды гипертермия көбінесе операция кезінде немесе операциядан кейінгі кезеңде пайда болады. Зыянды гипертермияның басқа белгілері мен симптомдарына метаболикалық және тыныс алу ацидозы, гиперкалемия және жүрек аритмиялары жатады.

Акинетикалық мутизм – бұл мақсатқа бағытталған мінез-құлық пен мотивацияның төмендеуімен сипатталатын неврологиялық бұзылыс; алайда, науқастың санасының деңгейі сақталған. Науқастар апатиямен көрінуі мүмкін және ауырсыну, аштық немесе шөлге бейжай қарайды. Акинетикалық мутизм мидың әртүрлі аймақтарындағы құрылымдық зақымданумен байланысты. Акинетикалық мутизм мен кататония қозғалмаушылық, үнсіздік және балауыз тәрізді икемділікпен көрініс табуы мүмкін. Екі аурудың арасындағы айырмашылық – акинетикалық мутизмде эхолалия, эхопраксия немесе позиция байқалмайды. Сонымен қатар, ол кататония сияқты бензодиазепиндерге жауап бермейді.

Элективті мутизм – көбінесе мазасыздық тудыратын этиологиясы бар, бірақ сонымен қатар жеке тұлғалық бұзылулармен байланысты. Бұл бұзылыспен ауыратын науқастар кейбір адамдармен сөйлей алмайды, бірақ басқалармен сөйлейді. Сондай-ақ, олар белгілі бір жағдайларда сөйлеуден бас тартады; мысалы, мектепте сөйлемейтін, бірақ үйде сөйлейтін бала. Бұл бұзылыс кататониядан басқа белгілер мен симптомдардың болмауымен ерекшеленеді.

Конвульсиясыз эпистатус – бұл тоникалық-клоникалық қозғалыстарсыз жүретін ұстамалық белсенділік. Ол кататонияға ұқсас, ұйқышылықпен көрініс беруі мүмкін, және екеуі де бензодиазепиндерге жауап береді. Конвульсиясыз эпистатус электроэнцефалограммада (ЭЭГ) байқалатын ұстамалық белсенділіктің болуымен диагностикаланады. Кататонияның керісінше, қалыпты ЭЭГ немесе диффузиялық баяулаумен байланысты.

Делирий – ауырған адамның санасы мен қабылдауының өзгеруімен сипатталатын жағдай. Оның гипоактивті, гиперактивті немесе аралас түрлері бар. Гиперактивті делириймен ауыратын адамдар қозған кататониямен ауыратын адамдар сияқты белгілерді көрсетеді және тынышсыздық, қобалжу және агрессия белгілері байқалады. Гипоактивті делириймен ауыратын адамдар кататонияға ұқсас, тыныш және үнсіз болады. Алайда, кататония дене позициясы мен қатаю және бензодиазепиндерге оң жауап беру сияқты басқа да ерекшеліктерді қамтиды.

Локстеу синдромы бар науқастар қозғалмайды және үнсіз болады; алайда, кататониясы бар, қарым-қатынас жасауға ынтасы жоқ науқастардан айырмашылығы, локстеу синдромы бар науқастар көз қозғалыстары мен қабақ шығу арқылы қарым-қатынас жасауға тырысады. Сонымен қатар, локстеу синдромы ми сабасының зақымдануынан туындайды.

Қатаң адам синдромы және кататония қатаю, аутономдық тұрақсыздық және бензодиазепиндерге оң жауап беру сияқты ұқсас белгілерге ие. Алайда, қатаң адам синдромы глутамат декарбоксилазасына қарсы антиденелермен (анти-GAD) байланысты болуы мүмкін, ал мутизм және позиция сияқты басқа кататониялық белгілер синдромның бөлігі емес.

Емделмеген Паркинсон ауруының соңғы сатысы қозғалмаушылық, қатаю және сөйлеу қиындықтары сияқты белгілерімен кешіккен кататонияға ұқсас көрініс беруі мүмкін. Диагнозды қиындататын фактор – Паркинсон ауруымен ауыратын көптеген науқастарда мажорлық депрессивті бұзылыс болуы мүмкін, бұл кататонияның себебі болуы мүмкін. Паркинсон ауруын кататониядан леводопаға оң жауап беру арқылы ажыратуға болады. Кататонияның керісінше, бензодиазепиндерге оң жауап береді.

Антипсихотикалық препараттардың экстрапирамидалық әсерлері, әсіресе дистония және акатизия, психиатриялық жағдайда кататониялық симптомдардан ажырату қиын, немесе оларды шатастыруы мүмкін. Экстрапирамидалық моторлық бұзылыстар әдетте негативизм сияқты әлеуметтік симптомдарды қамтымайды, ал қозған кататониясы бар адамдарда акатизияда байқалатын физикалық ауыртпалықты сезіну болмайды.

Аутизм спектрі бұзылыстары бар адамдардағы кейбір стимминг мінез-құлықтары мен стресс реакциялары кататонияға ұқсас көрініс беруі мүмкін. Аутизм спектрі бұзылыстарындағы созылмалы кататония бұрыннан бар аутистик симптомдардың фонындағы адаптивті дағдылардың нашарлауымен сипатталады, оны оңай түсіндіруге болмайды. Жедел кататония әдетте аутистик симптомдардан анық ажыратылады.

Мәжбүрлі баяулық – даулы диагноз, көріністері күрделі, бірақ жиі кездесетін обсессивті-компульсивті бұзылыстың ауыр түрлерінен кататонияға дейін жетеді.

Даун синдромының дезинтегративті бұзылысы (немесе Даун синдромының регрессиялық бұзылысы, ДСДД/ДСРД) – Даун синдромы бар адамдарда, әдетте жасөспін немесе ересек жаста пайда болатын бұрынғы қабылданған адаптивті, когнитивті және әлеуметтік функциялардың жоғалуымен сипатталатын созылмалы жағдай. Клиникалық картина әртүрлі болуы мүмкін, бірақ көбінесе кататониялық белгілерді қамтиды, сондықтан 1946 жылы алғашқы есептерде оны «кататониялық психоз» деп атады. ДСДД фенотиптік тұрғыдан мәжбүрлі баяулықпен (жоғарыда қараңыз) және ASD-де болатын кататонияға ұқсас регрессиямен үйлеседі.

Емдеу

Кататонияның алғашқы емделуі – синдромға себеп болуы мүмкін дәрілерді тоқтату болып табылады. Кататониямен ауыратын көптеген науқастар алғашқы 15–30 минут ішінде емге айқын жауап береді. Егер бірінші дозадан кейін өзгеріс байқалмаса, екінші доза беріледі және науқас қайтадан қаралады. Егер науқас лоразепамға жақсы жауап берсе, лоразепам кататония толығымен басылғанша белгілі интервалмен тағайындалады. ЭКТ әдетте екі аптаға дейін созылатын бірнеше сеанстар түрінде жүргізіледі және лоразепам тиімсіз болған жағдайларда көбінесе сәтті нәтиже береді. Психозбен бірге жүретін жағдайларда антипсихотиктер кейде қолданылады, бірақ оларды сақтықпен пайдалану керек, себебі олар кататонияны күшейте алады және нейролептикалық қатерлі синдромның қаупін тудырады – бұл қауіпті жағдай кататонияны имитациялай алады және антипсихотикті дереу тоқтатуды талап етеді.

Болжам

Психиатриялық науқастардың 25 пайызы кататониямен өмір бойы бірнеше рет кездеседі. Кататония көбінесе назардан тыс қалады, ал оның белгілері басқа аурулармен (мысалы, шизофренияның теріс симптомдарымен) шатастырылуы мүмкін, бұл оның таралуын дұрыс бағаламауға алып келеді. Зерттеулерге сәйкес, кататония жедел психиатриялық аурулары бар науқастардың 10%-ында, ал стационарлық психиатриялық көмек көрсетілетін жағдайда 9-30%-ында кездеседі. Бұл жағдай еркектер мен әйелдерде шамамен бірдей сипатта болады.

Тарих

Психиатрия тарихында сенусіздік және кататонияға ұқсас күйлердің көптеп кездесетіні туралы хабарлар жиі айтылады. 19 ғасырдың ортасынан бастап, ақыл-естің бұзылуымен қатар жүретін қозғалыс бұзылыстарына қызығушылық күшейді, бұл 1874 жылы Карл Людвиг Кальбаумның «Кататония немесе кернеулі психоз» атты еңбегін жариялаумен аяқталды.