Кіріспе
Ерекше тербеліс (ET), сондай-ақ игі тербеліс, отбасылық тербеліс және идиопатиялық тербеліс деп аталады, – белгілі бір бұлшықет топтарының еріксіз, ритмикалық жиырылуы мен босаңсуымен (қозғалыстар немесе дікілдеулер) сипатталатын медициналық жағдай. Бұл қозғалыстар бір немесе бірнеше дене бөлігінде себепсіз пайда болады. Әдетте симметриялы болып келеді және қолдарға, саусақтарға немесе алақандарға әсер етеді, бірақ кейде басқа дене бөліктеріне, мысалы, басқа, дауыс жолдарына да таралуы мүмкін. Ерекше тербеліс, әдетте, қозғалыс кезінде (мақсатты) тербеліс түрінде болады – ол тамақтану, жазу сияқты ерікті қозғалыстар жасағанда күшейеді, немесе бұлшықет тонусы сақталған тұрақты тербеліс түрінде кездеседі. Бұл Паркинсон ауруына тән, қозғалысқа байланыссыз болатын тыныш күйдегі тербелістен ерекшеленеді. Ерекше тербеліс – прогрессивті неврологиялық ауру және ең көп кездесетін қозғалыс бұзылысы. Көбінесе 40 жастан кейін басталады, бірақ кез келген жаста да пайда болуы мүмкін. Себебі белгісіз. Диагнозы тербелістің ерекше үлгісін байқау және осыған ұқсас тербеліске әкелетін басқа себептерді жоққа шығару арқылы қойылады. Ерекше тербеліс Паркинсон ауруынан өзгеше болғанымен, кейде оны Паркинсон ауруы деп жаңылыстырып диагноз қоюы мүмкін. Тербеліс бас (мойын), жақ, дауыс және дененің басқа да аймақтарында да пайда болуы мүмкін. Көбінесе тербеліс қолдарда басталып, кейін басқа аймақтарға таралады. Әйелдерде бас тербелісі ерлерге қарағанда жиі кездеседі. Басқа да тербеліс түрлері болуы мүмкін, мысалы, созылған қолдардың тербелісі, мақсатты тербеліс және тыныш күйдегі тербеліс. Кейбір адамдарда дененің тепесі бұзылып, жүрісте қиындықтар туындауы мүмкін. Ерекше тербеліске байланысты тербеліс ұйқыда болмайды, бірақ ауруға шалдыққандар ұйқыдан оянғанда күшті тербеліс сезінеді, ол оянғаннан кейін бірнеше минут ішінде азаяды. Тербеліс пен аурудың белсенділігі шаршау, күшті эмоциялар, қандағы қанттың төмендеуі, суық және ыстық, кофеин, литий тұздары, кейбір антидепрессанттар, стресс және басқа да факторларға байланысты күшейе алады. Паркинсон ауруы мен паркинсонизм де Ерекше тербеліспен бірге кездесуі мүмкін. Ерекше тербелісте жүру қиындықтары жиі кездеседі. Пациенттердің шамамен жартысына дистония, соның ішінде мойын дистониясы, жазушының спазмы, дауыстық спазм және бас дистониясы қосымша дамуы мүмкін, ал 20% науқаста паркинсонизм анықталады. Иіс сезу қабілетінің жоғалуы Паркинсон ауруында жиі кездеседі, сондай-ақ Ерекше тербеліспен ауыратын науқастарда да байқалады. Ерекше тербелісі бар көптеген науқастарда идиопатиялық Паркинсон ауруында байқалатын нейропсихиатриялық бұзылыстар да көрінеді. 65 жастан кейін басталатын Ерекше тербеліс жеңіл когнитивтік бұзылулармен және деменциямен байланысты, бірақ бұл жағдайлардың арасындағы байланыс әлі толыққанды түсініксіз. Ерекше тербелісте орталық және перифериялық екі компонент бар. Бұл екі компонент науқастардың қолдарына салмақ қоймай және 1 фунт салмақ қойып тербелісін өлшеу арқылы анықталды. Салмақ қосылғанда екі шыңы бар тербеліс спектрі пайда болды: бірі жиілігін сақтады (орталық тербеліс), екіншісі жиілігі төмендеді (перифериялық тербеліс). Салмақ қосылғанда ғана перифериялық тербеліс орталық тербелістен ажыратылды.
Essential tremor (ET), also called benign tremor, familial tremor, and idiopathic tremor, is a medical condition characterized by involuntary rhythmic contractions and relaxations (oscillations or twitching movements) of certain muscle groups in one or more body parts of unknown cause. It is typically symmetrical, and affects the arms, hands, or fingers; but sometimes involves the head, vocal cords, or other body parts. Essential tremor is either an action (intention) tremor—it intensifies when one tries to use the affected muscles during voluntary movements such as eating and writing—or it is a postural tremor, present with sustained muscle tone. This means that it is distinct from a resting tremor, such as that caused by Parkinson's disease, which is not correlated with movement. Essential tremor is a progressive neurological disorder, and the most common movement disorder. Its onset is usually after age 40, but it can occur at any age. The cause is unknown. Diagnosis is by observing the typical pattern of the tremor coupled with the exclusion of known causes of such a tremor. While essential tremor is distinct from Parkinson's disease, which causes a resting tremor, essential tremor is nevertheless sometimes misdiagnosed as Parkinson's disease. The tremor may also occur in the head (neck), jaw, and voice, as well as other body regions, with the general pattern being that the tremor begins in the arms and then spreads to these other regions in some people. Women are more likely to develop the head tremor than are men. Other types of tremor may also occur, including postural tremor of the outstretched arms, intention tremor of the arms, and rest tremor in the arms. Some people may have unsteadiness and problems with gait and balance. ET related tremors do not occur during sleep, but people with ET sometimes complain of an especially coarse tremor upon awakening that becomes noticeably less coarse within the first few minutes of wakefulness. Tremor and disease activity can intensify in response to fatigue, strong emotions, low blood sugar, cold and heat, caffeine, lithium salts, some antidepressants, stress, and other factors. Parkinson's disease and parkinsonism can also occur simultaneously with ET. Walking difficulties in essential tremor are common. About half of patients have associated dystonia, including cervical dystonia, writer's cramp, spasmodic dysphonia, and cranial dystonia, and 20% of the patients had associated parkinsonism. Olfactory dysfunction (loss of sense of smell) is common in Parkinson's disease, and has also been reported to occur in patients with essential tremor. A number of patients with essential tremor also exhibit many of the same neuropsychiatric disturbances seen in idiopathic Parkinson's disease. Essential tremor with tremor onset after the age of 65 has been associated with mild cognitive impairment, as well as dementia, although the link between these conditions, if any, is still not understood. Essential tremor has two tremor components, central and peripheral. These two tremor components were identified by measuring the tremor of ET patients once with no weights on their hands and then with 1 pound weights on their hands. The addition of the weights resulted in a tremor spectrum with two peaks, one that maintained the same frequency (the central tremor) and one that decreased in frequency (the peripheral tremor). Only with the addition of the weights was the peripheral tremor distinguishable from the central tremor.
Генетикалық
Эфирлік тербелістің түпкі себебі белгісіз, бірақ көп жағдайларда отбасылық сипатта болады. Шамамен жағдайлардың жартысы генетикалық мутацияға байланысты, ал мұрагерлік үлгісі аутосомалық-доминантты берілуге ең сәйкес келеді. Әзірге ешқандай гендер анықталған жоқ, бірақ бірнеше хромосомалық аймақтармен генетикалық байланыс орнатылған.
Токсиндер
Кейбір қоршаған орта факторлары, оның ішінде зиянды заттар, да аурудың себебіне қатысты болуы мүмкін болғандықтан, қазіргі кезде жақыннан зерттеліп жатыр.
Патофизиология
Патофизиология тұрғысынан клиникалық, физиологиялық және нейровизуализациялық зерттеулер мишақ және/немесе ми-таламус-қыртыс тізбектерінің қатысуын көрсетеді. Мишақтағы өзгерістер алкогольдік сусындарды тұтыну нәтижесінде де туындауы мүмкін. Пуркинье жасушалары этанолдың экситотоксикалық әсеріне ерекше сезімтал. Пуркинье синапстарының жұмысының бұзылуы – мишақтың деградациясының бір бөлігі, бұл эссенциалды тремордың себебі болуы мүмкін. Паркинсон ауруына прогрессияға ұшыраған эссенциалды тремор (ЭТ) жағдайларында мишақ проблемаларының болу ықтималдығы төмен. Жақында жүргізілген нейровизуализациялық зерттеулер ЭТ кезінде мидың жалпы функционалдық желісінің тиімділігінің бұзылатынын көрсетті. 2012 жылы Ұлттық токсикологиялық бағдарламасы қандағы қорғасын деңгейі 10 мкг/дл-ден жоғары болғанда ересектерде эссенциалды тремормен байланыстың жеткілікті дәлелдері бар екенін, ал қандағы қорғасын деңгейі 5 мкг/дл-ден жоғары болғанда шектеулі дәлелдер бар екенін мәлімдеді.
Генетика
Жақында жүргізілген патологиялық зерттеулер эссенциалды тремормен ауыратын адамдардың шаша қабатында лейцинге бай қайталану және Ig доменін қамтитын бірінші (LINGO1) гені мен GABA рецепторларында өзгерістерді көрсетті. HAPT1 мутациялары да ЭТ-мен, сондай-ақ Паркинсон ауруымен, көп жүйелі атрофиямен және прогрессивті үстіңгі ядролық параличпен байланысты.
Диагностика
Әдетте диагноз клиникалық негізде қойылады. Дірілдер кез келген жаста, туған кезден бастап қарттыққа дейін (қарт адамның дірілі) басталуы мүмкін. Денедегі кез келген қасақана бұлшық еттерге әсер етуі мүмкін, бірақ діріл көбінесе қолдарда және біршама жиі мойында (басты шайқатуқа) , тілде және аяқтарда байқалады. Кейде қолдың қозғалысы тоқтағанда діріл пайда болуы мүмкін. Аяқтағы діріл ортостатикалық діріл ретінде диагностикалауға болады. ЭТ Паркинсон ауруынан өзге де көптеген неврологиялық аурулармен қатар кездеседі. Бұған мигрень аурулары да жатады, онда ЭТ және мигреньнің бірдей пайда болуы зерттелген.
Жалпы шаралар
ЭТ-мен ауыратын барлық адамдарға ем қажет емес, бірақ симптомдардың ауырлығына қарай көптеген емдеу әдістері қолжетімді. Антиконвульсант примидон да тиімді болуы мүмкін. Пропранолол мен примидонның дікімдері ET пациенттерінің шамамен жартысына ғана тербелісті азайтуға көмектеседі, ал оның әсері орташа деңгейде болады.
Екінші жол
Екінші қатардағы дәрілер – топирамат, габапентин (монотерапия ретінде) немесе леветирацетам, немесе альпразолам сияқты бензодиазепиндер.
Үшінші жол
Үшінші қатарлы дәрілер клоназепам және миртазапин болып табылады. Кейбір мәліметтер төмен дозалар жақсаруға алып келуі мүмкін екенін көрсетеді. Шағын сынақтарда этанолдың тиімділігі бензодиазепиндерге қарағанда жоғарырақ екені анықталды. Ол кішкентай дозаларда треморді басады және оның әсері көбінесе 20 минут ішінде 3-5 сағатқа дейін байқалады, бірақ кейде кейін қайтадан тремор күшеюі мүмкін. Эссенциалды треморды емдеуге арналған дәрілік заттарға қатысты бірнеше жүйелі шолулар жасалды. 2017 жылғы топираматқа қатысты шолу оның тиімділігін қолдайтын деректердің шектеулі екенін және емдеуді тоқтатуға себеп болатын жағымсыз әсерлердің болуын көрсетті. 2017 жылғы зонизамидке қатысты шолу тиімділік пен қауіпсіздікті бағалау үшін жеткіліксіз ақпарат болғанын анықтады, ал 2016 жылғы прегабалинге қатысты шолу дәлелдердің төмен сапасы салдарынан әсерлерінің белгісіз екенін көрсетті.
Ботулиндік токсинді инъекциялау
Дәрі-дәрмектер тербелісті бақылауға келмесе немесе адам дәрі-дәрмектерді қабылдауға шыдамаса, C. botulinum токсині, миды терең стимуляциялау немесе еңбек терапиясы көмектесуі мүмкін. МРТ бақылауымен жүзеге асырылатын жоғары интенсивті фокустық ультрадыбыс жазылуға әкелмейді, бірақ тербеліс белгілерін азайту арқылы өмір сапасын жақсарта алады. Оның ұзақ мерзімді әсері әлі толық анықталмаған, бірақ емнен кейін 1 жыл және 2 жыл өткен соң тербеліс деңгейінің бастапқы көрсеткіштен жақсаруы сақталды. Бүгінгі күнге дейін хабарланған жағымсыз құбылыстар мен қосымша әсерлер жеңілден орташа деңгейде болды. Мүмкін болатын жағымсыз құбылыстарға: жүру қиындықтары, тепе-теңдіктің бұзылуы, парестезия, бас ауруы, жараланған тері күйігі, терінің тартылуы, тыртықтар және қан ұюы кіруі мүмкін. Бұл процедура жүкті әйелдерге, МРТ-ға үйлесімсіз металл имплантаттары бар адамдарға, МРТ контрасттық заттарына аллергиясы барларға, ми қан тамырлары ауруларына, қан кетудің бұзылуына, геморрагияға және/немесе қан ұю қабілетінің бұзылуына, созылмалы бүйрек ауруына немесе диализ жасаудағыларға, жүрек ауруларына, қанағаттандырмас гипертонияға, этанол немесе есірткі заттарды қолдануға қарсы көрсетіледі. ЭТ көбінесе прогрессивті болып келеді (кейде жылдам, кейде өте баяу) және ауыр жағдайларда мүгедектікке алып келуі мүмкін.
Эпидемиология
ЭЭ – ең көп кездесетін неврологиялық аурулардың бірі, 40 жасқа толған адамдардың шамамен 4%-ында кездеседі, ал 60, 70 және 80 жастағы адамдар арасында бұл көрсеткіш әлдеқайда жоғары, 90 жастан асқандардың шамамен 20%-ында байқалады. Физиологиялық тремордан басқа, бұл тремордың ең көп таралған түрі және ең көп байқалатын қозғалыс бұзылыстарының бірі.
Қоғам және мәдениет
Актриса Кэтрин Хепберн (1907–2003) басынан және кейде қолынан дірілдейтін эссенциалды тремормен ауырған, бұл тремор, мүмкін, оның әкесінен мұра болған. Оның дірілі 1979 жылы "Жасыл жүгері" фильміндегі өнері кезінде байқалды, сол кезде сыншылар "басын дірілдетіп тұратын салқындығы" туралы айтқан. Хепберннің треморы қырсық жасында нашарлаған. Режиссер, жазушы, продюсер және комедияшы Адам МакКейге эссенциалды тремор диагнозы қойылды. "Даунтон Абби" сериалының авторы Джулиан Феллоуз да, сондай-ақ сериалдың кейіпкері Чарли Карсон да осы жағдайға тап болды. 2022 жылы Nada Surf тобының Мэтью Коус және оның ұлы "Жыңғыр тремормен өмір сүру" атты қоғамдық қызмет хабарламасын (PSA) жасады.
Зерттеу
Гармалин – кеміргіштердегі қанаулы тремордың (ҚТ) кеңінен қолданылатын моделі. Гармалин негізінен кіші мидың төменгі бөлігіндегі нейрондарға әсер етеді деп саналады. Гармалин жергілікті түрде қолданғанда оливоцеребеллярлық нейрондар ритмикалық қозу реакциясын көрсетеді. Нейротоксин деңгейі жоғарылаған сайын тремордың күштілігі де артады. Харман етте көп мөлшерде кездеседі, ал кейбір пісіру әдістері (мысалы, ұзақ пісіру) оның концентрациясын арттырады. Бірақ кемінде бір зерттеуде, ҚТ пациенттерінде harmane деңгейі жоғары болған жағдайда, ет жегеннен кейін harmane қан концентрациясының өспейтіні, ал бақылау тобындағы harmane деңгейінің керісінше артатыны анықталды. Бұл ҚТ пациенттеріндегі harmane деңгейінің жоғары болуына метаболизмнің бұзылуы сияқты басқа факторлар себеп болуы мүмкін екенін көрсетеді. Каприл қышқылы қанаулы треморды емдеудің мүмкін болатын жолы ретінде зерттелуде. Қазіргі уақытта АҚШ-тың тағам және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) мақұлдаған және GRAS (жалпыға таныс қауіпсіз деп танылған) ретінде белгіленген, сондай-ақ тағамдық қоспа ретінде қолданылады және балалардағы эпилепсияны емдеу үшін кетогенді диетаның бір бөлігі ретінде зерттелген. Каприл қышқылының ҚТ-ны емдеудегі мүмкіндігін зерттеуге себеп болған нәрсе – зерттеушілердің этанол треморды азайтуда тиімді екенін анықтауы болды. Осыған байланысты, олар треморды азайтатын ұзын тізбекті спирттерді қарастырды. Олар 1-октанол треморды азайтатынын және этанолдың жағымсыз әсерлерін тудырмайтынын анықтады. 1-октанолдың фармакокинетикалық зерттеулері организмде 1-октанолдың каприл қышқылына айналатынын және треморды азайтатын заттың каприл қышқылы екенін көрсетті. Каприл қышқылының қанаулы треморға тигізетін әсерін зерттеуге қатысты көптеген зерттеулер жүргізілді, оның ішінде ҚТ пациенттерінде дозаны арттыру бойынша зерттеу және каприл қышқылының орталық және шеттік треморға тигізетін әсерін тексеру зерттеуі. Дозаны арттыру зерттеуінде 8 мг/кг-дан 128 мг/кг-ға дейінгі дозалар қарастырылды және бұл концентрациялар жеңіл жағымсыз әсерлермен қауіпсіз екені анықталды. Бұл зерттеуде ең жоғары көтерілетін дозаға қол жеткізілген жоқ. Каприл қышқылының орталық және шеттік треморға тигізетін әсерін тексеру нәтижесінде каприл қышқылы олардың екеуін де азайтатыны анықталды.
Терминология
Бұл тербеліс түрі көбінесе "кинетикалық тремор" деп аталады. Эссенциалды тремор бұрын "жақсы түрдегі эссенциалды тремор" деп белгілі болған, бірақ бұл аурудың кейде мүгедектікке алып келетін жағдайларын ескере отырып, "жақсы түрдегі" деген сөз алынып тасталды.