Кіріспе

1933–1937 жылдардағы Испаниядағы саяси партия. Испандық Автономиялық Құқықтар Конфедерациясы (CEDA) – Екінші Испан Республикасындағы испандық саяси партия. Католик консервативті күш ретінде, ол Анхель Эррера Орияның «Аксьон Популяр» партиясының саяси мұрагері болды және өзін «христиандық өркениет принциптерін бекіту және қорғау» тұрғысынан анықтады. Бұл теориялық ұстанымды республикалық конституцияның католиктерге қарсы баптарын қайта қарау саяси талабына айналдырды. CEDA өзін діни төзімділікті, отбасы және жеке меншік құқықтарын қорғау үшін құрылған қорғаныс ұйымы ретінде қарастырды. Хосе Мария Гил Роблес Испанияға «шынайы бірлік, жаңа рух, тоталитарлық саясат беру» ниетін білдірді және «Демократия – мақсат емес, жаңа мемлекетті бағындыру құралы. Уақыт келгенде парламент мойынсұнады немесе біз оны жоямыз» деді. CEDA фашистік стильдегі митингтер өткізді, Гил Роблесті «Jefe» деп атады (испан тіліндегі Duce сөзінің эквиваленті), және кейде CEDA «Мадридке шеру» (италиялық фашистердің Римге шеруіне ұқсас) билікті күшпен басып алу мүмкіндігін талқылады. CEDA Испаниядағы католик шіркеуін және «христиандық өркениетті» авторитарлық социализмге, мемлекеттік атеизмге және діни қуғын-сүргінге қарсы қорғап отырмыз деп мәлімдеді. CEDA жиі айтқандей, Екінші Испан Республикасын басқаратын солшыл саяси партиялар саясатты марксизм мен антимарксизм мәселесіне айналдырған. Германияда нацистік партия билікке келгеннен кейін, CEDA нацистердің үгіт-насихат тәсілдерін, соның ішінде билікке бағынуға, экстремалды ұлтшылдыққа және әлеуметтік иерархияға баса назар аударуды үлгі етті. CEDA 1933 жылдан 1936 жылға дейін айтарлықтай сайлау табыстарын қамтамасыз ете алмады (бірақ жеке дауыс санының өскенін байқады). Кальво Сотелоның 1936 жылғы қазасына байланысты туған ашу және Испаниядағы католик шіркеуіне қарсы барлық солшыл партиялармен байланысты өлім отрядтарының тудырған Қызыл террор CEDA-ны ұстамдылықтан бас тартып, республикаға қарсы әскери көтеріліске қолдау көрсетуге итерді, соның ішінде сайлау қорларын ұлтшыл фракцияның алғашқы басшысы, генерал Эмилио Молаға беруге. Кейіннен CEDA жастар қозғалысының көптеген мүшелері «Juventudes de Acción Popular» (JAP; «Халықтық әрекет үшін жастар») жаппай «Falange Española de las Juntas de Ofensiva Nacional Sindicalista» немесе «Фалангаға» қосылды. Партия идеясын «қатаң ойдан туған нәрсе» деп есептемесе де, CEDA басшылары Испанияның оң жағын жаппай саясат дәуіріне бастап әкелетін тұрақты партия ұйымын құрды. CEDA «Derechas Autónomas» деп аталатын ұйымдық бөлімдер негізінде құрылды, алғашқысы 1932 жылдың желтоқсанында Саламанкада құрылды. «Христиандық өркениет принциптерін» қабылдаған конфедерация мүшелері ой және іс-әрекеттің толық еркіндігін сақтады – мұндай анықтама карлисттерді ескере отырып жасалды. Оң жақ «режимді түбегейлі өзгерту» үшін бірлесіп жұмыс істейтін болады. 1933 жылдың қазанында қарашада кезектен тыс жалпы сайлау жариялануы испандық оңшылдардың бұрын-соңды болмаған жұмылдыруына әкелді. «El Debate» басылымы өзінің оқырмандарына алдағы сайлауды «маңдайға батырып алуға», «азаматтық міндеттердің салтанатты биігіне» айналдыруды тапсырды, сонда сайлаудағы жеңіс республикалық «қызыл екі жылдыққа» соңғы нүкте қоятын болар еді. Сайлау үгіт-насихат тәсілдеріне ерекше мән берілді. Гил Роблес заманауи әдістерді зерттеу үшін, соның ішінде Нюрнберг митингін көру үшін нацистік Германияға барды. CEDA, Альфонсист, Традиционалист және Аграрлық өкілдерінен тұратын ұлттық сайлау комитеті құрылды, бірақ Мигель Маураның Консервативті республикашылдары кірмеді. CEDA бүкіл елді сайлау жарнамасымен қамтыды. Партия он миллион данаға жуық буклет, екі жүз мыңнан астам түрлі-түсті плакат шығарды және осы материалды провинциялар бойынша тарату үшін жүздеген автомобильдер пайдаланды. Барлық ірі қалаларда ірі жүк көліктеріне орнатылған экрандарда үгіт-насихат фильмдері көрсетілді.

Саяси көзқарастардың екі жаққа бөлінуі және CEDA

Бірлік қажеттілігі CEDA жүргізген науқанның тұрақты тақырыбы болды және сайлау жеке тұлғаларға емес, идеяларға қарсы тұру ретінде ұсынылды. Сайлаушылардың таңдауы қарапайым болды: олар құтқарылу немесе революция үшін дауыс берді және олар христиандық немесе коммунизм үшін дауыс берді. Республикалық Испанияның тағдыры, оның плакаттарының біріне сәйкес, "әдепсіздік пен анархия" арқылы шешілді. Өздерінің республикашылдық ұстанымын жариялауды жалғастырған католиктер революциялық лагерьге көшірілді және көптеген баяндамалар католиктік республикашылдық нұсқаның мүлдем заңды емес екенін дәлелдеді. "Жақсы католик консервативті республикашыл партияға дауыс бере алмайды" деп жариялады Gaceta Regional редакциялық және консервативті республикашылар католик болудан алыс, шын мәнінде дінге қарсы болды деген әсер қалдырылды. Саяси орталыққа қарсы шабуыл кезінде әйелдерді жұмылдыру да католик оң жағының басты сайлау тактикасына айналды. 1931 жылы қазанда "Ассоциация Феменина де Эдукасион" құрылды. 1933 жылы жалпы сайлау жақындаған кезде әйелдерге егер олар дұрыс дауыс бермесе, коммунизм келеді деп ескертілді: "Балаларыңызды қолдарыңыздан жұлып алады, шіркеуіңіз жойылады, сүйікті күйеуіңіз ажырасу заңымен рұқсат етілген жаныңыздан қашады, ауылға анархия, үйіңізге аштық пен қасірет келеді". AFEC баяндамашылары мен ұйымдастырушылары әйелдерді "Құдай үшін және Испания үшін!" деп дауыс беруге шақырды. АФЕК-тің әйелдерге тән қасиеттерін бейнелейтін CEDA-ның өзіндік секция de defensa жас ерлер белсенділерін алға тартты. Үгіт-насихаттың соңғы аптасында Гүйюэлода бір топ солшылдардың Хосе Мария Ламамие де Клэрактың сөйлеген сөзін тыңдаған адамдар аренаға кірмесін деген әрекеті CEDA-ның секция de defensa-мен ұрыс-керіске әкелді. Кейіннен оларды тоқтатып, іздестірген кезде, олар "әдеттегідей зорлық-зомбылықтан қорғану" үшін алған бірнеше "пиззл" камшыларын (қазылған бұқаның жынысынан жасалған камшы) алып жүргені анықталды. Бұл Республиканың алғашқы күндерінен бері Робльс провинциясы Саламанка провинциясында орын алған саяси пікірлердің поляризациясының бір мысалы болды. Бұл жаңа CEDA жасағы сайлау күні де айқын көрінді, оның мүшелері көшелер мен сайлау учаскелерін аралап, солшылдардың сайлау қораптарымен манипуляция жасауына жол бермеу үшін полицияға хабарласты. 1933 жылғы сайлауда CEDA Кортестегі ең көп орынды жеңіп алды, өйткені CNT-тің жаппай мүшелері өздерінің анархистік принциптеріне адал болып, дауыс беруден бас тартты. CEDA көпшілік орынға ие болды; дегенмен, бұл көпшілікті қалыптастыруға жеткіліксіз болды, бірақ кейін президент Ницето Алкала Замора CEDA көшбасшысы Гил Роблесті үкімет құруға шақырудан бас тартты және оның орнына Радикалдық республикалық партияның Алехандро Леррукске шақырды. CEDA Лерру бастаған орталық үкіметті қолдады; кейіннен ол талап етті және 1934 жылдың 1 қазанында үш министрлік лауазымға ие болды. Олар бұрынғы Мануэль Азаня үкіметінің көптеген реформаларын тоқтатты, 6 қазанда Астурияда қарулы кеншілер көтерілісін туғызды, ал Каталонияда тәуелсіздік көтерген көтеріліс болды. Екі көтеріліс де басылды (жас генерал Франсиско Франконың Астуриядағы көтерілісі), содан кейін жаппай саяси тұтқындаулар мен сот процестері болды. CEDA неміс нацистік партиясын еліктеуге жалғасты, 1934 жылдың наурыз айында Роблес "Jefe" ("Басты", итальяндық "Duce" Mussolini қолдауында қолданылғаннан кейін) деп айқайлап, митингке шықты. Роблес ереуілге қарсы заңды кәсіподақ басшыларын бірінен соң бірі іріктеу үшін қолданды және Каталонияның Республикалық солшыл партиясының республикалық үкіметін әлсіретуге тырысты, ол республиканың бұрынғы реформаларын жалғастыруға тырысты. JAP-та "шефе" атауын пайдаланып, Гил Роблстің айналасында қарқынды және жиі алаңдататын құлшылық пайда болды. Робльс 1933 жылы Нюрнберг митингісінен оралған болатын және оның "жастық шақтағы ынтасы, оптимизмге толы, біздің жеңілісшілеріміз бен зиялыларымыздың жалқау және әлсіз күмәнданушылығынан мүлдем өзгеше" деп айтқан. Стенли Пэйн CEDA-ның фашистік де, демократиялық та емес екенін айтады. Пайн CEDA-ның мақсаты заңдық жолмен билікті жеңу және содан кейін мүлікті және дінді қорғайтын және негізгі саяси жүйені өзгертетін конституциялық түзетуді қабылдау деп айтады. Олар фашистік мемлекет те, абсолюттік монархия да емес, католик, корпоративтік республиканы құрады. Бұл тікелей демократиялық құқықтарды шектеумен байланысты болса да, бұл Гитлер немесе Муссолини стиліне сәйкес емес, көршілес Португалияның Estado Novo-сына жақын болар еді. Juventudes de Acción Popular, CEDA ішіндегі жастар қанаты, "жақын арада өзінің ерекше мінезін дамытты. JAP спорттық және саяси белсенділікті баса назар аударды. Оның алғашқы саны жарияланған екі апталық газеті болды: 'Бізге жаңа мемлекет керек'. JAP-тың жалпы сайлау принципіне деген наразылығы соншалық, ішкі шешімдер ешқашан дауысқа салынбады. JAP-тың он үшінінші тармағында айтылғандай: "Парламентке қарсылық. Диктатураға қарсылық. Халық үкіметке қатысуы, дегенеративті демократия емес, органикалық түрде". JAP 1934 жыл бойына бірнеше митингтер өткізді. 26 қыркүйекте CEDA RRP-нің азшылық үкіметін енді қолдамайтынын жариялады; оның орнына үш CEDA мүшесі бар RRP кабинеті, Леррукс басшылығымен қайтадан құрылды.

Жарықтар оң жаққа қарай жылжып келеді

1934 жылдың қарашасы мен 1935 жылдың наурызы аралығында CEDA ауыл шаруашылығы министрі Мануэль Хименес Фернандес парламентке Испания ауылдық жерлеріндегі жағдайды жақсартуға бағытталған бірқатар аграрлық реформа шараларын енгізді. Бұл орташаша ұсыныстар Кортестің реакциялық топтарынан, соның ішінде CEDA-ның консервативті қанатынан қарсылыққа ұшырады және реформа қабылданбады. Сонымен қатар, министрлікте де кадрлық өзгерістер болды. Жапондық жауынгерлік ұйымның (JAP) ықпалымен католик партиясы оңға қарай жылжып, Филиберто Виллалобос сияқты орташа саясаткерлердің отставкаға кетуіне себепкер болды. Гил Роблес Хименес Фернандеске ауыл шаруашылығы портфелін қайтаруға ниет білдірмеді. "Барлық әлеуметтік католик риторикасына қарамастан, оңшылдар жеңіске жетті". Леррудың радикалдық үкіметі Страперло ісі мен Номбела жанжалы сияқты екі ірі даудан кейін құлап кетті. Алайда, Замора CEDA-ға үкімет құруға рұқсат бермеді және сайлау жариялады. 1936 жылдың 16 ақпанындағы сайлауда Халық майданы, саяси оңшылдарға қарағанда әлдеқайда аз ресурстарға ие болса да, шамалы артықшылықпен жеңіске жетті. Оңшылдар нацистік үгіттеу тәсілдерін қолданды. CEDA сайлау қорының барлығын армияның заговоршысы Эмилио Молаға берді. Монархист Хосе Кальво Сотело парламенттегі оңшылдардың жетекші өкілі ретінде Гил Роблестің орнын басты. Фаланга үлкен өсімді көрсетті, ал мыңдаған JAP мүшелері осы ұйымға қосылды (дегенмен JAP мүшелерінің көп бөлігі саясаттан бас тартқан сияқты). Олар авторитарлық режимді ақтау үшін көшелерде жауынгерлік рухты қалыптастыруға сәттілік танытты. CEDA тікелей Фаланганың шабуылына ұшырады. CEDA жастар қозғалысының осы қарқынды радикалданғаны парламенттік католицизмді құтқаруға жасалған барлық әрекеттердің сәтсіздікке ұшырауына әкелді. Партияның көптеген жақтастары 1936 жылдың жазында болған әскери көтерілісті, осылайша Испания азамат соғысының басталуын, құптады. 1937 жылдың сәуірінде көтерілісшілердің басшысы Франсиско Франко ФЭТ және де лас ХОНС (FET y de las JONS) партиясын құру туралы Біріктіру жарлығына қол қойды, осы арқылы фашистік ХОНС және дәстүршіл карлисттер біріктірілді, сондай-ақ көтерілісшілер бақылауындағы аумақтағы барлық саяси партиялардың қызметіне тыйым салынды. Осының нәтижесінде CEDA өз қызметін тоқтатты. Партияның көптеген кадрлары, соның ішінде Франконың жеңгесі Рамон Серрано Суньер (соңынан ФЭТ және де лас ХОНС партиясының саяси хунтасының басшысы болды) жаңа ұйымға қосылды.