Кіріспе
Батыс Африка этносы Мандинка немесе Малинке – Батыс Африка этносы, негізінен Малидің оңтүстігінде, Гамбияда, Сенегалдың оңтүстігінде және Гвинеяның шығысында кездеседі. Олардың саны шамамен 11 миллионға жуық, және олар Манде халықтарының ең ірі топтарының бірі, сонымен қатар Африкадағы ең ірі этникалық-тілдік топтардың бірі болып табылады. Олар Манде тілдерінің отбасынан шыққан Мандинг тілдерінде сөйлейді, бұл тілдер Батыс Африканың көп бөлігінде лингва франка қызметін атқарады. Мандинка халқының басым көпшілігі Ислам дінін ұстанады, көбінесе Малики мектебінің заңдарына негізделген. Олар негізінен қолмен өндірілетін шаруашылықпен айналысады және ауылдық елді мекендерде тұрады. Олардың ең ірі қалалық орталығы – Мали астанасы Бамако қаласы. Мандинкалар Мали империясының ұрпақтары болып табылады, ол 13 ғасырда Сундиата Кейта патшаның басқаруымен құрылып, Батыс Африканың көп бөлігін қамтитын империяға айналды. Олар Нигер өзенінен батысқа қарай, жақсы егістік жерлері мен жаулау мүмкіндіктерін іздеп көшіп келген. Мандинкалардың көпшілігі дәстүрлі ауылдардағы туысқандық байланысқа негізделген үйлерде тұрады. Олардың дәстүрлі қоғамында әлеуметтік жағдайлар бойынша бөлінген касталар бар. Олардың музыкалық және әдеби дәстүрлерін гриоттар сақтайды, олар жергілікті жерде джели деп белгілі, сондай-ақ донсо (аңшылар) сияқты гильдиялар мен бауырластықтар да осы дәстүрлерді сақтауда маңызды рөл атқарады. 16-19 ғасырлар аралығында көптеген мұсылман және мұсылман емес Мандинкалар, сондай-ақ көптеген басқа африкалық этностармен бірге тұтқындалып, құлдыққа салынды және Америкаға тасымалданды. Олар басқа этникалық топтардың құлдарымен және жұмысшыларымен араласып, креол мәдениетін құрды. Мандинка халқы Бразилияда, АҚШ-тың Оңтүстігінде және шамалы дәрежеде Кариб бассейнінде кездесетін африкалық мұраның қалыптасуына зор үлес қосты.
The Mandinka or Malinke are a West African ethnic group primarily found in southern Mali, the Gambia, southern Senegal and eastern Guinea. Numbering about 11 million, they are the largest subgroup of the Mandé peoples and one of the largest ethnic linguistic groups in Africa. They speak the Manding languages in the Mande language family, which are a lingua franca in much of West Africa. Virtually all of Mandinka people are adherent to Islam, mostly based on the Maliki jurisprudence. They are predominantly subsistence farmers and live in rural villages. Their largest urban center is Bamako, the capital of Mali. The Mandinka are the descendants of the Mali Empire, which rose to power in the 13th century under the rule of king Sundiata Keita, who founded an empire that would go on to span a large part of West Africa. They migrated west from the Niger River in search of better agricultural lands and more opportunities for conquest. Most Mandinka live in family related compounds in traditional rural villages. Their traditional society has featured socially stratified castes. Their music and literary traditions are preserved by a caste of griots, known locally as jelis, as well as guilds and brotherhoods like the donso (hunters). Between the 16th and 19th centuries, many Muslim and non Muslim Mandinka people, along with numerous other African ethnic groups, were captured, enslaved and shipped to the Americas. They intermixed with slaves and workers of other ethnicities, creating a Creole culture. The Mandinka people significantly influenced the African heritage of descended peoples now found in Brazil, the Southern United States and, to a lesser extent, the Caribbean.
Шығу тегі
Мандинка халқының тарихы, көптеген манде халықтары сияқты, Гана империясымен басталады, ол сондай-ақ Вагаду деп аталады. Мандендегі манде аңшылары Мандинканың саяси және мәдени орталығына айналатын қауымдастықтарды құрды, сонымен қатар Бамбукта және Сенегал өзенінің аңғарында да қоғамдар пайда болды. Ганадан тараған манде диаспорасы Атлант мұхитынан Гаоға дейін созылды. Малинке және бамбара халықтарының мифтік аталары Контрон мен Санин – «аңшылар бауырластығының» негізін қалаушылар. Манден көптеген жануарлар мен аңдарға, сондай-ақ тығыз өсімдіктерге ие болғандықтан, өте танымал аң ауру орыны болды. Камара (немесе Камаралар) құрғақшылықтан кейін Вагадудан кетіп, Манденде қоныстанған ең көне әулет саналады. Олар Мандинг, Кири, содан кейін Кирина, Сиби, Кита сияқты алғашқы ауылдарды құрды. Мандинка қауымдастығын құрайтын көптеген отбасылар Манденде дүниеге келді. Мандинг – Мали империясының бастауы болған провинция, оған Сундиата Кейта басшылық етті. Манден бастапқыда 11 ғасырда Гана империясы құлағаннан кейін құрылған көптеген шашыраңқы мемлекеттердің бір бөлігі болды. Мандинка халқының тағы бір тобы, Табу патшасының ұлы Фаран Камара басшылығымен, Малидің оңтүстік-шығысына қарай кеңейді, ал үшінші топ Факоли Курумамен бірге тарады. Көші-қон кезінде көптеген алтын шеберлері мен металл өңдеуші мандинкалар жағалауда және Батыс Африканың төбелі Фута Джалон мен плато аймақтарында қоныстанды. Олардың болуы және өнімдері мандика саудагерлерін қызықтырды, солтүстік Африка мен Сахельдің шығысынан сауда керуендерін әкелді, дейді Африка тарихы мен мәдениетінің профессоры Тоби Грин. Бұл басқа этностармен, әсіресе волофтармен, соның ішінде жолоф империясымен қақтығыстарға әкелді. Мұсылман саудагерлері мандинка қауымдастығында болуға тырысты, бұл мандинкаларды дәстүрлі діни сенімдерінен исламға көшіруге бағытталған насихатты бастауға мүмкіндік берді. Мысалы, Ганада 1077 жылы Альморавидтер астананы екі бөлікке бөлді, бірі мұсылман, екіншісі мұсылман емес. Солтүстік Африкадан келген исламдық ықпал бұған дейін ислам сауда диаспоралары арқылы Мандинка аймағына келген еді. Бірқатар қақтығыстардың нәтижесінде, негізінен Фута Джалон имаматының басшылығымен Фула бастаған джихадтар арқылы, көптеген мандинкалар ислам дініне көшті. Қазіргі Батыс Африкада мандинкалардың көп бөлігі мұсылман, бірақ халықтың айтарлық бөлігі мұсылман емес аймақтар да бар, мысалы Гвинея-Бисау, онда мандинкалардың 35 пайызы ислам дінін ұстанады, 20 пайыздан астамы христиан, ал 15 пайызы дәстүрлі сенімдерді сақтайды.
Экономика
Мандинкалар – ауыл шаруашылығымен айналысатын, жержаңғақ, күріш, қарақұмық, жүгері және шағын мал шаруашылығымен күнкөріс қамтамасыз ететін фермерлер. Жаңбырлы маусымда ерлер жержаңғақты негізгі ақшалай дақыл ретінде егеді. Ерлер сондай-ақ қарақұмық өсіреді, ал әйелдер күріш (әдетте африкалық күріш) өсіреді және өсімдіктерді қолмен күтеді. Бұл өте көп еңбекті қажет ететін және физикалық тұрғыдан қиын жұмыс. Күріш тұтыну қажеттілігінің шамамен 50% ғана жергілікті егіспен өтеді, ал қалғаны Азия мен АҚШ-тан импортталады. Мандинкалар араб тілінде Құранның тарауларын оқиды. Кейбір мандинкалар ислам мен дәстүрлі африкалық діндерді біріктіреді. Осы синкретистер арасында рухтарды, негізінен, қорғау формулаларын білетін марабоуттың күші арқылы бақылауға болады. Көп жағдайда маңызды шешімді марабоутпен кеңеспей қабылдамайды. Ислами білімі бар марабоуттар Құран аяттарын қағазға жазып, оларды былғары қалталарға (талисман) тігіп, қорғаныш амулеттері ретінде тағады. Ислам дініне көшу көп ғасырлар бойы жүрді. Роберт Уиндэм Николзтың сөзіне сәйкес, Сенембиядағы мандинкалар ислам дінін 17 ғасырдың басында қабылдай бастады, ал ондағы мандинка былғары өңдеушілердің көпшілігі 19 ғасырға дейін ислам дініне кірді. Дегенмен, мандинка музыканттары соңғы болып, көбінесе 20 ғасырдың бірінші жартысында ислам дінін қабылдады. Басқа жерлердегідей, бұл мұсылмандар исламға дейінгі діни дәстүрлерін сақтап келеді, мысалы, жыл сайынғы жаңбыр шақыру рәсімі мен "қара бұқа құрбандығы" арқылы бұрынғы құдайларына құрмет көрсетеді.
Қоғам және мәдениет
Мандикалардың көпшілігі дәстүрлі ауылдық жерлерде туысқандық байланыстағы үйлерде тұрады. Мандинка ауылдары өте дербес және өздігінен басқарылады, оларды жоғарғы топ ақсақалдары кеңесі және теңдердің арасында бірінші болып саналатын басшы басқарады.
Әлеуметтік қабаттану
Мандинка халқы дәстүрлі түрде әлеуметтік жағынан қабатталған қоғам болды, Батыс Африканың көптеген этностары сияқты касталарға бөлінген. Батыс Африканы зерттеу және Африка саясаты профессоры Арнольд Хьюзтің айтуынша, Мандинка қоғамы "үш ендогам кастаға – бостандықпен туғандарға (форо), құлдарга (джонго) және қолөнершілер мен мақтаушы әншілерге (нямоло) – бөлінген". Бостандықпен туған касталар негізінен шаруалар болса, құлдар қабатына шаруаларға еңбек күші бергендер, сондай-ақ былғары өңдеушілер, қыш құмыра жасаушылар, металл өңдеушілер, гриоттар және басқалары кірген. Мандинка касталары мұрагерлікпен беріледі және кастадан тыс некеге тыйым салынған. Мұндай қауымдар Гамбия, Мали, Гвинея және басқа да елдерде кездеседі.
Құрбандықтар
Мандинкалар балалардың ересек өмірге қадам басқандарын белгілейтін "куянгуо" атты дәстүрлі рәсімді өткізеді. Төрт және он төрт жас аралығындағы балалар жынысына қарай бөлек топтарға бөлініп, жыныс мүшелерін рәсімдік түрде кестіреді (еркектер мен әйелдердің жыныс мүшелерін кесу туралы мақалаларды қараңыз). Бұрын балалар бір жылға дейін далада болып, қазір бұл мерзім олардың денесі жазылу уақытына сәйкес үш-төрт аптаға дейін қысқартылған. Осы уақыт ішінде олар ересектердің әлеуметтік жауапкершіліктерімен және мінез-құлық ережелерімен танысады. Ауылда немесе отбасылық үй-жайда балалардың оралуына дайындық жұмыстары жүргізіледі. Бұл жаңа ересектердің отбасына қайта оралуы тойланып атап өтіледі. Осы дәстүрлі тәрбиенің нәтижесінде, әйел некеде ата-анасы мен отбасына, ал ер адам өз отбасына адал болады.
Әйел жыныстық мүшелерін қию
Мандинка халқының әйелдері, жақын жердегі басқа этностық топтар сияқты, дәстүрлі түрде әйелдердің жыныс мүшелерін кесу (ФГМ) тәжірибесін жүзеге асырып келген, бұл дәстүрлі түрде "әйелдер сүндеті" деп аталады. ЮНИСЕФ мәліметтері бойынша, Гамбиядағы мандинка халқы арасында әйелдердің жыныс мүшелерін кесу көрсеткіші 96%-дан асып түседі, одан кейін жола халқының әйелдері арасында 91%, ал фула халқының әйелдері арасында 88% құрайды. Батыс Африканың басқа да елдеріндегі мандинка әйелдері арасында ФГМ көрсеткіші төмендеу, бірақ 40% пен 90% аралығында. Бұл мәдени практика жергілікті жерде Ниака, Куюнго, Мусолула Карула немесе Бондо деп аталады, және клитордың немесе кіші еріндердің клитормен бірге ішінара немесе толық алып тасталуын қамтиды.
Кора
Кора мандинка дәстүрлі музыканттарының айырма белгісіне айналды". 21 ішегі бар кора – жарты қалампырдан жасалған, үстіне әсем түйреуіштермен бекітілген сиыр терісі жабыстырылған. Кораның қабырғасында дыбыс тесіктері бар, олар мақтаушы әншілерге олардың өнерін бағалап, сыйлық ретінде берілген монеталарды сақтау үшін қолданылады. Мақтаушы әншілер мандинка тілінде "джалибас" немесе "джалис" деп аталады.
Әдебиетте және басқа да ақпарат құралдарында
Африкадан тыс жердегі мандинкалардың бірі – Кунта Кинте, Алекс Хейлидің «Тамырлар» кітабындағы және одан кейінгі телесериалдардағы басты кейіпкер. Хейли өзінің Кинтеден таратынын мәлімдеді, бірақ көптеген кәсіби тарихшылар және кем дегенде бір генеалог бұл туыстық байланыстың өте күмәнді екенін сынады (Д. Райттың «Әлем және өте кішкентай орын» кітабын қараңыз). 19 ғасырдағы құлдыққа қарсы күрескер, әскери басшы, саясаткер және дәрігер Мартин Р. Делани АҚШ-та мандинка тегінен шыққан. Синед О’Коннордың 1988 жылғы «Мандинка» хиті Алекс Хейлидің кітабынан шабыттанды. Америка теледидарынан танымал Т. мырза өзінің ерекше шашын National Geographic журналында көрген мандинка жауынгерінің үлгісімен жасалғанын айтқан. «Біреу бол, немесе біреудің ақымағы бол!» атты мотивациялық видеосында ол былай дейді: «Менің ата-аналарым Африкадан келді. Олар мандинка тайпасынан еді. Олар шаштарын осылай киеді. Мен киген бұл алтын тізбектер менің ата-бабаларымның құл ретінде осында әкелінгенін көрсетеді». 2006 жылғы сұхбатында ол шашын National Geographic журналында көрген мандинка еркектерінің суреттерінен үлгілегенін қайталады. Малилік жазушы Масса Макан Диабатедің көптеген ерте туындылары мандинка аңыздарын қайта баяндайды, соның ішінде 1971 жылы Grand prix littéraire d'Afrique noire сыйлығын жеңіп алған «Жанжон». Оның «Кутаның лейтенанты», «Кутаның шаштаразы» және «Кутаның қасабы» романдары мандинка халқының мақал-мәтелдері мен әдет-ғұрыптарын көркем әдебиет түрінде бейнелеуге тырысады.