Кіріспе

Израильдегі мұнай құбыры

Транс-Израиль құбыр жолы (типлине, Эйлат-Ашкелон құбыр жолы, Еуропа-Азия құбыр жолы) – Израильдегі Қызыл теңіздегі Ақаба шығанағынан Жерорта теңізіне дейін созылатын мұнай құбыры. Ол бастапқыда Ираннан бастау алатын шикі мұнайды Израиль және Еуропаға тасымалдау үшін салынған. 254 км, 42 дюймдік құбырдың Ашкелон портындағы арнайы теміржолдан Қызыл теңіздегі Эйлат портына дейінгі өткізу қабілеті күніне және кері бағытта. Құбырға «Ейлат-Ашкелон» мұнай құбыры компаниясы (EAPC) иелік етеді және оны басқарады, сондай-ақ Израильдегі басқа да бірнеше мұнай құбырларын басқарады.

Тарих

Суэц дағдарысынан кейін Израиль үкіметі елдің алғашқы шикі мұнай құбырын Қызыл теңіз бен Жерорта теңізі арасында іске қосты. 8 дюймдік, тәулігіне 24 000 баррель өткізуге арналған құбыр Эйлаттан Беер-Шебаға дейін салынды. Бастапқыда, мұнай тасымалы жүк көлігі және теміржол арқылы Жерорта теңізі жағалауына және Хайфадағы Израильдің жалғыз, бірақ толыққанды пайдаланылмаған мұнай өңдеу зауытына жеткізілді. 1957 жылы жағалауға дейінгі байланыс Беер-Шебадан Ашдодқа дейінгі 16 дюймдік құбырмен аяқталды. Содан кейін танкерлер шикі мұнайды Хайфаға тасымалдады. 1958 жылдың шілдесінде жағалау бойындағы 90 мильдік 16 дюймдік құбырмен Ашдодтан Хайфаға дейінгі соңғы бөлігі құрылысын аяқтады. 1960 жылдың ақпанында Қызыл теңізден Беер-Шебаға дейінгі 125 мильдік учаскеде қуатты кеңейту жұмыстары басталды, бұл жүйенің жалпы қуатын күніне 30 000 баррельден 100 000 баррельге дейін арттырды. Бұл кеңейту 1948 жылдан бері шикі мұнай жетіспей жатқан Хайфада экспорттық өндіріс басталуымен бірге жүрді, ол бұрын тек жергілікті нарыққа ғана қызмет еткен. Ірі диаметрлі құбыр 1968 жылы Израиль мен Иран арасындағы 50/50% бірлескен кәсіпорын ретінде салынды. Алайда, 1979 жылғы Иран Ислам революциясында шаһ Мұхаммед Реза Пахлави құлатылғаннан кейін және екі ел арасындағы қарым-қатынас үзілгеннен кейін Иран құбырды пайдалануын тоқтатты. 2003 жылы Израиль мен Ресей Азия нарықтарына ресейлік мұнайды Новороссийскіден Ашкелонға танкерлермен жеткізіп, содан кейін Эйлатта қайта тиеу арқылы қамтамасыз ету туралы келісімге келді. Осылайша, мұнай бастапқыда жоспарланған бағытқа қарама-қарсы ағып өтті. Еуропадан Азияға дейінгі бұл маршрут Африканы айналып өтуге қарағанда қысқа, ал Суэц каналы арқылы өтуге қарағанда арзан. 2014 жылдың желтоқсанында құбырдың оңтүстік бөлігіндегі зақым салдарынан Эврона табиғат қорығына ірі мұнай төгілді. 2020 жылдың қыркүйегінде құбыр арқылы Эмират мұнайын Қызыл теңізден Жерорта теңізіне тасымалдау бойынша алдын ала келісімге қол жеткізілді. 2021 жылдың мамырында 2021 жылғы Израиль-Палестина дағдарысы кезінде Газадан атылған зымыраннан құбырдың Ашкелон қоймасындағы сақтау резервуары зақымдалды.

Иранның заңды талаптары

1979 жылы құбырдың тартылып алынуына байланысты Иран Израильден өтемақы талап етті. 2016 жылдың 27 маусымында Швейцарияның Федералдық трибуналы істі Иранның пайдасына шешіп, 1,1 миллиард доллар және оған үстеме ақы төлеуді қарастырды.