Баку-Тбилиси-Джейхан мұнай құбыры

Кіріспе

Мұнай құбыры

Баку–Тбилиси–Джейхан (БТК) мұнай құбыры – Каспий теңізіндегі Әзірбайжан-Чираг-Гунашли мұнай алабынан Жерорта теңізіне дейінгі ұзын шикі мұнай құбыры. Ол Әзірбайжанның астанасы Баку мен Түркияның Жерорта теңізінің оңтүстік-шығыс жағалауындағы Джейхан портын Грузияның астанасы Тбилиси арқылы байланыстырады. Бұл бұрынғы Кеңес Одағындағы Дружба мұнай құбырынан кейінгі екінші ең ұзын мұнай құбыры. Құбырдың Баку бөлігінен қаңылған алғашқы мұнай 2006 жылдың 28 мамырында Джейханға жетті.

Жоспарлау

Каспий теңізі әлемдегі ең ірі мұнай және газ кендерінің бірінің үстінде орналасқан. Теңіздің құрлыққа қапталғандығынан мұнайды батыс нарықтарына тасымалдау қиынға түседі. Кеңес кезінде Каспий аймағынан барлық тасымалдау жолдары Ресей арқылы жүргізілді. Кеңес Одағының құлауы жаңа маршруттарды іздеуге себеп болды. Ресей бастапқыда жаңа құбыр өзінің аумағынан өтуі керек деп талап етті, бірақ кейін қатысудан бас тартты. 1992 жылдың көктемінде Түркияның премьер-министрі Сүлеймен Демирел Орталық Азия елдеріне, оның ішінде Әзірбайжанға құбырдың Түркия арқылы өтуін ұсынды. Баку-Тбилиси-Джейхан құбыржолының құрылысы туралы алғашқы құжат 1993 жылдың 9 наурызында Анкарада Әзірбайжан мен Түркия арасында қол қойылды. Түрік маршруты Әзірбайжаннан Грузия немесе Армения арқылы құбырдың өтуін білдірді, бірақ Армения арқылы өту Таулы Қарабақтың мәртебесін анықтау бойынша Армения мен Әзірбайжан арасындағы шешілмеген соғыс салдарынан саяси жағынан мүмкін емес еді. Бұл Азербайжан-Грузия-Түркия маршрутын басқа нұсқаға қарағанда ұзақ әрі құрылысы қымбатқа түсетін етті.

Құрылыс

Баку-Тбилиси-Джейхан құбыржол компаниясы (BTC Co.) 2002 жылдың 1 тамызында Лондонда құрылды. Құбырдың құрылысын іске қосу рәсімі 2002 жылдың 18 қыркүйегінде өтті. Құрылыс 2003 жылдың сәуірінде басталды және 2005 жылы аяқталды. Әзірбайжан учаскесін Грекияның Consolidated Contractors International компаниясы, ал Грузия учаскесін Францияның Spie Capag және Ұлыбританияның Petrofac International компанияларының бірлескен кәсіпорны салды. Түркия учаскесін BOTAŞ мұнай құбыр корпорациясы салды. Bechtel инженерлік, жабдық сатып алу және құрылыс жұмыстары бойынша бас мердігер болды.

Сауықтыру

2005 жылы 25 мамырда Сангачал терминалында газ құбыры Азербайжан Республикасының Президенті Ильхам Алиев, Грузияның Президенті Михаил Саакашвили және Түркияның Президенті Ахмет Сезер, сондай-ақ Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев және АҚШ Энергетика министрі Сэмюэл Бодман қатысуымен ашылды. Грузия бөлімінің ашылуы 2005 жылдың 12 қазанында президент Михаил Саакашвилидің Гардабани маңындағы сорғы стансасында өткізілді. 2006 жылдың 13 шілдесінде Сейхан терминалында ашылу рәсімі болды. Құбыр желісі біртіндеп 10 миллион баррель мұнаймен толтырылып, Бакуден ағып, 2006 жылдың 28 мамырында Джейханға жетті. Танкер 2006 жылдың 4 маусымында шамамен мұнаймен жүріп кетті.

Бағыт

Ұзын құбыр Әзербайжандағы Баку қаласына жақын орналасқан Сангачал терминалынан басталып, Грузияны кесіп өтеді және Түркияның Жерорта теңізінің оңтүстік-шығыс жағалауындағы Джейхан теңіз терминалында (Хайдар Алиев терминалы) аяқталады. Құбырдың ұзындығының бөлігі Әзербайжанда, Грузияда және Түркияда орналасқан. Ол бірнеше тау жоталарын биіктігіне дейін кесіп өтеді. Құбыр сегіз метр енді дәлізді алып жатыр және кем дегенде бір метр тереңдікке жерге көмілген. Бұл құбыр Оңтүстік Кавказ газ құбырымен қатар жүреді, ол Сангачал терминалынан Түркиядағы Эрзурумға табиғи газды тасымалдайды. Мұнай секундына жылдамдықпен ағып өтеді. Ол 150 000 жекелеген құбыр бөлігінен құралған, әрқайсысының ұзындығы шамамен бірдей.

Шығындар мен қаржыландыру

Құбыр желісінің құны 3,9 миллиард АҚШ долларына бағаланды. Құрылыс кезінде 10 000 уақытша жұмыс орны құрылды, ал құбырды пайдалану үшін 40 жылдық кезеңде 1000 тұрақты қызметкер қажет. Қазақстан үкіметі Каспий теңізі арқылы Актау портынан Баку қаласына транскаспий мұнай құбырын салуды жариялады, бірақ Ресей мен Иранның қарсылығына байланысты мұнайды Каспий теңізі арқылы танкерлермен BTC құбыр желісіне тасымалдауға көшті. Баку-Тбилиси-Джейхан құбыр желісі арқылы қазақ мұнайы ғана емес, түрікмен мұнайы да тасымалданды. Осылайша, 2015 жылы осы құбыр арқылы 5,2 миллион тонна қазақстандық және түрікмен мұнайы әлемдік нарыққа жіберілді.

Израиль арқылы ауыстырып тиеу мүмкіндігі

Мұнайды құбыр арқылы Израильдің Ашкелон және Эйлат мұнай терминалдарына жеткізіп, содан Шығыс Азияға тасымалдау ұсынылды. Құбырдың Израиль арқылы өтетін бөлігі Эйлат-Ашкелон құбыр компаниясының (EAPC) меншігіндегі Транс-Израиль құбыр желісі арқылы жалғастырылады.

Меншік

Құбыр желісі BTC Co компаниясына тиесілі және осы компаниямен басқарылады, ол 11 энергетикалық компаниядан құралған консорциум. Консорциумды BP басқарады. Акционерлері:

BP (Ұлыбритания): 30,1%
Әзірбайжан Мемлекеттік Мұнай Компаниясы (SOCAR) (Әзірбайжан): 25,00%
MOL Group (Мажарстан): 8,90%
Equinor (Норвегия): 8,71%
Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı (TPAO) (Түркия): 6,53%
Eni (Италия): 5,00%
TotalEnergies (Франция): 5,00%
Itochu (Жапония): 3,40%
Inpex (Жапония): 2,50%
ExxonMobil (АҚШ): 2,50%
ONGC Videsh (Индия): 2,36%

Археология

2000 жылы Әзербайжан, Грузия, Түркия, Ұлыбритания және Америка археологтары BP-нің қолдауымен археологиялық ізденістер бастады. Құрылыс кезінде бірнеше мәдени артефакттар табылды, осының нәтижесінде Әзірбайжандағы Дашбулақ, Хасансу, Заямчай және Товузчай; Грузиядағы Клде, Орхосани және Сафар Хараба; Түркиядағы Гюльюдере, Ючеорен және Зияретсуй сияқты археологиялық ескерткіштердің үйлесімді зерттеулері жүргізілді.

Саясат

Ол тіпті аяқталмай тұрып-ақ, әлемдік мұнай саясатына әсер ете бастады. Бұрын Ресейдің арт жағы деп есептелген Оңтүстік Кавказ енді стратегиялық маңызы зор аймаққа айналды. АҚШ және басқа батыс елдері мұнай ағып өтетін үш елдің ішкі істеріне одан бетер араласты. Бұл елдер бұл араласуды аймақтағы Ресей мен Иранның экономикалық және әскери үстемдігіне қарсы тепе-теңдік құруға тырысуда. Жоба Арменияны қабылдамау және аймақтық оқшаулану, сондай-ақ адам құқықтары мен қауіпсіздік мәселелері тұрғысынан сынға ұшырады. Армениямен қақтығыста жүрген Әзірбайжан президенті Ильхам Әлиев: "Егер біз бұл жобаны іске асырсақ, армяндар толық оқшаулануға түседі, бұл олардың болашағы үшін қосымша қиындықтар тудырады, ал олардың болашағы бұрыннан да күңгірт", - деген еді.

Экономика

Кейбіреулер мұнай құбырын АҚШ және басқа да батыс елдердің Таяу Шығыстан келетін мұнайға тәуелділігін азайту жолы деп бағалағанмен, ол алғашқы кезеңінде әлемдік сұраныстың тек 1%-ын ғана қамтамасыз етеді. Бұл құбыр желісі әлемдік мұнай жеткізілімін әртараптандырып, басқа аймақтардағы жағдайларға белгілі бір деңгейде кепілдік береді. Құбырға сын көтергендер, әсіресе Ресей, оның экономикалық перспективаларына күмәнмен қарайды. Құбырдың құрылысы қабылдаған елдердің экономикасына үлкен үлес қосты. 2007 жылдың бірінші жартысында, құбыр іске қосылғаннан кейін бір жыл өткен соң, Әзірбайжан мұнайын экспорттаудың басты арнасы ретінде Әзірбайжанның нақты ЖІӨ өсімі 35%-ға жетті. Грузия мен Түркияға транзиттік айырымдар түседі. Грузия үшін транзиттік айырымдардан жылына орташа есеппен 62,5 млн АҚШ доллары түсуі күтілуде. Түркияға алғашқы жылдары жылына шамамен 200 млн АҚШ доллары транзиттік төлемдер түсуі күтілуде, ал төлемдер 17-40 жылдар аралығында жылына 290 млн АҚШ долларына дейін өсуі мүмкін. Түркия сондай-ақ Джейхан порты мен Шығыс Анатолияның басқа да аймақтарындағы сауданың өсуінен пайда көреді. Бұл аймақ 1991 жылғы Перс шығанағы соғысынан кейін экономикалық белсенділіктің айтарлықтай төмендеуін бастан өткерді. Мұнай ақшасы жемқор шенеуніктердің қалтасына түсіп кетпесін деген алаңдаушылықты сейілту үшін Әзірбайжан мемлекеттік мұнай қорын (SOFAZ) құрды. Ол табиғи ресурстардан түсетін кірістерді болашақ ұрпақтардың игілігіне жұмсауға, маңызды халықаралық кредиторлардың қолдауын күшейтуге және ашықтық пен есеп беруді жақсартуға міндетті. Әзірбайжан британдық бастамамен құрылған ЭЭКК-ге (Extractive Industries Transparency Initiative) қосылған алғашқы мұнай өндіруші ел болды. Бұл құбыр Таулы Қарабақтың мәртебесіне қатысты Әзірбайжанмен шешілмеген дауы бар Арменияны айналып өтеді, екі шешілмеген сепаратистік қақтығысы бар Грузия арқылы өтеді және күрд сепаратистерімен ұзақ және қызылқанды қақтығыс болған Түркияның күрд аймағының шетінен өтеді. Құбыр 2008 жылдың 25 тамызында қайта іске қосылды. Бірақ, құбырдың басқару және қауіпсіздік жүйелеріне жасалған күрделі кибершабуыл қысымды арттырып, жарылысқа әкелген деген дәлелдер бар. Бұл шабуыл екі күннен кейін басталған Ресей-Грузия соғысымен байланысты болуы мүмкін. Алайда, кибершабуыл туралы теория дәлелдердің жетіспеуіне байланысты көп сынға ұшырады және ICS киберқауіпсіздік сарапшысы Роберт М. Ли бұл теорияны жоққа шығарды. 2015 жылдың қыркүйегінде мойындалмаған Таулы Қарабақтың қорғаныс министрі Левон Мнацаканян: "Бұл Әзірбайжан үшін өте маңызды қаржылық көз және біз оларды осы қаражаттан айыруымыз керек" деген пікір білдірді. 2020 жылдың қазан айында Әзірбайжан екінші Таулы Қарабақ соғысы кезінде құбырға шабуыл жасалғанын мәлімдеді. Армения бұл айыптауларды жоққа шығарды.

Although some have touted the pipeline as easing the dependence of the US and other Western nations on oil from the Middle East, it supplies only 1% of global demand during its first stage. The pipeline diversifies the global oil supply and so insures, to an extent, against a failure in supply elsewhere. Critics of the pipeline—particularly Russia—are skeptical about its economic prospects. Construction of the pipeline has contributed to the economies of the host countries. In the first half of 2007, a year after the launch of the pipeline as the main export route for Azerbaijani oil, the real GDP growth of Azerbaijan hit a record of 35%. Substantial transit fees accrue to Georgia and Turkey. For Georgia, the transit fees are expected to produce an average of US$62.5 million per year. Turkey is expected to receive approximately US$200 million in transit fees per year in the initial years of operation, with the possibility that the fees increase to US$290 million per year from year 17 to year 40. Turkey also benefits from an increase of commerce in the port of Ceyhan and other parts of eastern Anatolia, the region which had experienced significant decrease in economic activities since the Gulf War in 1991. To counter concerns that oil money would be siphoned off by corrupt officials, Azerbaijan set up a state oil fund (SOFAZ), mandated with using revenue from natural resources to benefit future generations, bolster support from key international lenders, and improve transparency and accountability. Azerbaijan became the first oil producing country to join EITI, the British led Extractive Industries Transparency Initiative. It bypasses Armenia, which has an unresolved conflict with Azerbaijan over the status of Nagorno Karabakh, crosses through Georgia, which has two unresolved separatist conflicts, and goes through the edges of the Kurdish region of Turkey, which has seen a prolonged and bitter conflict with Kurdish separatists. The pipeline was restarted on 25 August 2008. There is circumstantial evidence that it was instead a sophisticated cyber attack on the line's control and safety systems that led to increased pressure and an explosion. The attack might have been related to the Russo Georgian War, which started two days later. However, the cyber attack theory has been largely criticized due to a lack of evidence, and was publicly debunked by ICS cyber security expert Robert M. Lee. In September 2015, unrecognized Nagorno Karabakh's defense minister, Levon Mnatsakanyan, was cited as saying: "This is a very serious financial resource for Azerbaijan and we need to deprive them of these means". In October 2020, Azerbaijan claimed that pipeline was targeted during the Second Nagorno Karabakh War. Armenia rejected the accusations.

Қоршаған орта

Газ құбырын сынағандар оның Әзірбайжандағы үш, Грузиядағы төрт және Түркиядағы жеті белсенді жарық сызығы арқылы өтетіндігін көрсетіп, оны дұрыс түрде жер сілкінісіне төтеп беретіндей етіп жобалау қажеттігін айтты. Қоршаған ортаны қорғаушылар Грузиядағы Боржоми-Харагаули ұлттық паркінің суайдырын кесіп өтуге қарсы болды, бұл аймақ минералды су бұлақтарымен және табиғи сұлулығымен белгілі, бірақ құбырдың өзі паркінің ішіне кірмейді. Құбырдың салынуы ландшафтта айқын із қалдырды. Оксфордта құрылған "Баку-Джейхан кампаниясы" былай деді: "Мемлекеттік қаражат жеке сектордың мүддесі үшін әлеуметтік және экологиялық проблемаларды субсидиялауға пайдаланылмауы керек, аймақтағы халықтың экономикалық және әлеуметтік дамуына оң үлес қосу шартымен ғана қолданылуы тиіс". Боржоми минералды суы Грузияның маңызды экспорттық тауары болғандықтан, ондағы мұнай төгілуі экономикаға өте ауыр соққы болар еді. Құбырдың далалық қосылыстарындағы қаптамасы SPC 2888 деп аталатын герметик дұрыс сынақтан өтпегені туралы таластар тудырды. BP және оның мердігерлері мәселе шешілгенге дейін жұмысты тоқтатты. Бұл құбыр жыл сайынғы 350 танкерлік жүктерді Босфор мен Дарданеллдің қиын және тығыз учаскелері арқылы өткізуді болдырмайды.

Адам құқықтары

Адам құқықтары жөніндегі белсенділер Әзірбайжандағы Әлиев режимі адам және азаматтық құқықтарды бұзғаны туралы хабарларға байланысты Батыс үкіметтерін құбыр желісі үшін сынады. Чех деректі фильмі "Zdroj" ("Көз") осы адам құқықтары бұзушылықтарын көрсетеді, мысалы, құбырдың жолы үшін жерді тартып алудағы меншік құқығын бұзу және үкіметке сын айтқандардың тұтқындалуы.

Көркем шығармаларда

Құбыр желісі Джеймс Бондтың "Әлем жеткіліксіз" (1999) фильміндегі маңызды сюжеттік элемент болды. Басты кейіпкерлердің бірі – Электра Кинг Кавказ аймағы арқылы Каспий теңізінен Түркияның Жерорта теңізі жағалауына мұнай құбырын салуға жауапты. Фильмде "King pipeline" деп аталған бұл құбыр, BTC құбырының айқын емес бейнесі болып табылады.