Ресей-Украина газ дауы мен Еуропалық елдерге әсері

Кіріспе

"Нафтогаз Украина" мен "Газпром" арасындағы даулар

Ресей-Украина газ даулары – Украинаның мұнай-газ компаниясы "Нафтогаз Украина" мен Ресейдің газ жеткізушісі "Газпром" арасындағы табиғи газды жеткізу, бағалар және қарыздар бойынша туындаған бірқатар келіспеушіліктерді білдіреді. Бұл даулар қарапайым шаруашылық даулардан асып, бірнеше елдің саяси басшыларын қатыстыратын трансұлттық саяси мәселелерге айналды. Олар Украина арқылы тасымалданатын ресейлік газға тәуелді көптеген еуропалық елдердің газбен қамтамасыз етілуіне қауіп төндіреді. Ресей Еуропалық Одақтың тұтынылатын табиғи газдың шамамен төрттен бірін қамтамасыз етеді, ал осы экспорттың шамамен 80%-ы Еуропалық Одаққа жеткенге дейін Украина жері арқылы құбырлармен өтеді. 2006 жылдың 4 қаңтарында Ресей мен Украина арасында алдын ала келісімге қол жеткізіліп, газ жеткізілуі қайта жаңғыртылды. 2007 жылдың қазан айына дейін жағдай тұрақталды, бірақ Украинаның газ бойынша қарыздарына байланысты жаңа даулар басталды. Бұл 2008 жылдың наурыз айында газ жеткізілімінің қысқартылуына әкелді. 2008 жылдың соңында Украина мен Ресей Украинаның қарыздары бойынша келісе алмағандықтан қарым-қатынас қайтадан шиеленісті. 2009 жылдың қаңтарында бұл келіспеушілік көптеген еуропалық елде газ жеткізілімінің тоқтауына себеп болды, он сегіз еуропалық ел Украина арқылы Ресейден тасымалданатын газ жеткізілімінің күрт төмендеуі немесе толығымен тоқтатылуы туралы хабарлады. 2009 жылдың қыркүйегінде екі елдің өкілдері жағдайды бақылауда ұстап отырғанын және 2010 жылғы Украина президенттік сайлауына дейін осы мәселе бойынша жаңа қақтығыстар болмайтынын мәлімдеді. Дегенмен, 2009 жылдың қазан айында Украинаның 2010 жылы Ресейден импорттайтын газ көлемі туралы келіспеушіліктер қайтадан туды. Украина экономикалық дағдарыстың салдарынан өнеркәсіптік қажеттіліктерінің төмендеуіне байланысты 2010 жылы газ импортын азайтуды жоспарлаған, бірақ "Газпром" Украинаның шарты бойынша міндеттемелерін орындап, бұрын келісілген көлемде газ сатып алуын талап етті. 2010 жылдың 8 маусымында Стокгольмдегі төрелік соты Украинаның "Нафтогаз" компаниясы газды "РосУкрЭнерго" компаниясына қайтару керек деген шешім шығарды, ал "Газпром" компаниясы осы швейцариялық компанияның 50%-ын бақылайды. Ресей Украинаны 2009 жылы Украина арқылы өтетін құбырлардан газды ауыстырып жібергенін айыптады. Украинаның бірнеше жоғары лауазымды шенеуніктері оралу процесінің "жылдам болмайтынын" мәлімдеді. Ресей 2018 жылдан кейін Украина арқылы Еуропаға газ жеткізуден толығымен бас тартуды жоспарлап отыр. "Газпром" Украина арқылы транзиттелетін газ көлемін айтарлықтай қысқартты және "Солтүстік ағыс", "Түрік ағысы" сияқты транзиттік құбырларды диверсификациялау арқылы оны одан әрі төмендету ниетін білдірді. 2021 жылы Еуропалық Одақта табиғи газ бағасы жыл басынан бері 800%-ға дейін өсті. Дау "Солтүстік ағыс-2" газ құбыры және "Ямал-Еуропа" газ құбыры сияқты басқа да дауларға байланысты, бұл құбыр әдетте Ресейден Батыс Еуропаға газ жіберіп тұрады, бірақ қазір кері бағытта ағып жатыр.

The Russia–Ukraine gas disputes refer to a number of disputes between Ukrainian oil and gas company Naftogaz Ukrayiny and Russian gas supplier Gazprom over natural gas supplies, prices, and debts. These disputes have grown beyond simple business disputes into transnational political issues—involving political leaders from several countries—that threaten natural gas supplies in numerous European countries dependent on natural gas imports from Russian suppliers, which are transported through Ukraine. Russia provides approximately a quarter of the natural gas consumed in the European Union; approximately 80% of those exports travel through pipelines across Ukrainian soil prior to arriving in the EU. On 4 January 2006, a preliminary agreement between Russia and Ukraine was achieved, and the supply was restored. The situation calmed until October 2007 when new disputes began over Ukrainian gas debts. This led to reduction of gas supplies in March 2008. During the last months of 2008, relations once again became tense when Ukraine and Russia could not agree on the debts owed by Ukraine. In January 2009, this disagreement resulted in supply disruptions in many European nations, with eighteen European countries reporting major drops in or complete cut offs of their gas supplies transported through Ukraine from Russia. In September 2009 officials from both countries stated they felt the situation was under control and that there would be no more conflicts over the topic, at least until the Ukrainian 2010 presidential elections. However, in October 2009, another disagreement arose about the amount of gas Ukraine would import from Russia in 2010. Ukraine intended to import less gas in 2010 as a result of reduced industry needs because of its economic recession; however, Gazprom insisted that Ukraine fulfill its contractual obligations and purchase the previously agreed upon quantities of gas. On 8 June 2010, a Stockholm court of arbitration ruled Naftohaz of Ukraine must return of gas to RosUkrEnergo, a Swiss based company in which Gazprom controls a 50% stake. Russia accused Ukrainian side of diverting gas from pipelines passing through Ukraine in 2009. Several high ranking Ukrainian officials stated the return "would not be quick". Russia plans to completely abandon gas supplies to Europe through Ukraine after 2018. Gazprom has already substantially reduced the volumes of gas it transits across Ukraine, and expressed its intention of reducing the level further by means of transit diversification pipelines (Nord Stream, Turkish Stream, etc.). In 2021 natural gas prices in the European Union have risen as high as 800% from the beginning of the year. The dispute is over the Nord Stream 2 Gas pipeline and other disputes such as Yamal Europe pipeline that usually sends Russian gas to Western Europe was flowing in reverse.

Тарихи негіздер

Кеңес Одағының тарағаннан кейін 1993 жылы Украинаға мұнай импортының бағасы әлемдік нарық деңгейіне жетті. Алайда, Украина арқылы Еуропаға Ресейден экспортталатын газдың импорттық бағасы мен транзит тарифтері еуропалық деңгейден төмен болды және бұл бағалар екіжақты келіссөздер арқылы белгіленді. Сонымен қатар, Украина Ресейдің газ экспорты үшін маңызды транзиттік дәліз болып қала берді. 2004-2005 жылдары Ресейдің Еуропалық Одаққа экспорттаған газының 80%-ы украиндық аумақ арқылы тасымалданды. «Газпромның» табысының үштен екісі Украина арқылы өтетін газ сатудан түседі. 2004-2005 жылдары Украинаның жылдық газ тұтынуы шамамен болды, оның ішінде өндірілген, Түркіменстаннан сатып алынған, ал қалғаны Ресейден, ресейлік табиғи газды тасымалдау үшін төлем ретінде алынған. Қалған бөлігі Ресейден сатып алынды. Газ саудасы жүйесі Еуропалық Одаққа газ сатудан айтарлықтай ерекшеленді. Бұл энергия интенсивті салалардың өсуіне әкелген, салыстырмалы түрде арзан ресейлік газдың үлкен көлемде жеткізілуіне байланысты проблема тудырды. Бұл Украинаның әлемдегі ең аз энергия тиімді елдердің бірі және ірі газ импорттаушысы болуына ықпал жасады. Украинаның қарыздары мен оларды төлемеу, газды санкциясыз басқа бағытқа бұру, транзит жүйесінен ұрлық және Ресейдің Украинаға табиғи газ транзакциялары бойынша жинақталған қарыздарды өтеу үшін инфрақұрылымды беруге жасаған қысымы болды. Коммерциялық келісімдер осы принциптерге сәйкес тиісті компаниялар арасында жүзеге асырылды және келесі жылға арналған нақты бағалар мен көлемдерді көрсететін жылдық келісімдермен толықтырылды. Ресей премьер-министрі Владимир Путин «РосУкрЭнерго» компаниясы Украинаның бұрынғы президенті Виктор Ющенконың серіктесіне тиесілі екенін мәлімдеді. Юлия Тимошенконың премьер-министрлік қызметінің алғашқы кезеңінде «РосУкрЭнерго» компаниясы бойынша украиндық тергеу 2005 жылдың қыркүйегінде Ющенко оны қызметтен босатканан кейін жабылды. 2002 жылғы 21 маусымда «Газпром» пен «Нафтогаз» арасында жасалған келісімге сәйкес, ресейлік табиғи газды Украина транзиті арқылы тасымалдау үшін төлем Украина аумағы арқылы тасымалданған газдың 15%-ға дейін ақшалай төлемнің орнына берілген газбен өтелді. Бұл келісім 2013 жылдың соңына дейін күшінде болуы тиіс еді. 2004 жылғы 9 тамызда екі компания келісімге қосымша жасады, онда төлем ретінде берілген газ мөлшері 1000 текше метр табиғи газды 1000 текше метрден астам қашықтыққа тасымалдау үшін 1,09 АҚШ доллары тарифымен есептелді; қосымшада Украинаға жеткізілетін табиғи газдың бағасы 1000 текше метр үшін 50 АҚШ доллары (шамамен миллион БТ үшін 1,40 АҚШ доллары) деп көрсетілді. Қосымшаға сәйкес, баға 2009 жылдың соңына дейін өзгермейді деп белгіленген. «Газпром» бұл қосымшаның екі ел газ транзитінің шарттарын нақтылайтын жоғары құқықтық мәртебеге ие жылдық үкіметаралық хаттамаға қол қойылған жағдайда ғана қолданылатынын мәлімдеді. «Газпромның» пікірінше, 2006 жылға арналған жылдық хаттама қажетті шарттарда қол қойылмағандықтан қосымша күшін жойды. Ресей «Газпромның» Украина экономикасына миллиардтаған доллар көлемінде субсидия бергенін мәлімдеді. 2006 жылғы келісімге сәйкес, «РосУкрЭнерго» жеткізілген газдың жалпы көлемінің 20 пайызын ғана алуы тиіс еді, ал 2007 жылы бұл көрсеткіш 20 пайызды құрады.

After the dissolution of the Soviet Union, oil import prices to Ukraine reached world market levels in 1993. However, gas import prices and transit fees remained below European levels for Russian exports to Europe through pipelines in Ukraine; these were set in bilateral negotiations. At the same time Ukraine remained the main transit corridor for Russia's gas export. In 2004–2005, 80% of Russian gas exports to the European Union were made through Ukrainian territory. Two thirds of Gazprom's revenue comes from the sale of gas that crosses Ukraine. Ukraine's annual gas consumption in 2004–2005 was around Around were produced domestically, were bought from Turkmenistan, and were received from Russia in exchange for transport of Russian natural gas. The remaining were purchased from Russia. The gas trading system differed substantially from the gas sale to the European Union. It caused problems in the form of large scale deliveries of relatively cheap Russian gas causing an increase of energy intensive industries. This supported Ukraine's status as one of the world's least energy efficient countries and largest gas importers. There was an accumulation of Ukrainian debts and non payment of the debts, unsanctioned diversion of gas and alleged theft from the transit system, and Russian pressure on Ukraine to hand over infrastructure in return for relief of debts accumulated over natural gas transactions. Commercial agreements were negotiated between the relevant companies within the guidelines and dictates of that framework and supplemented by annual agreements specifying exact prices and volumes for the following year. Russian Prime Minister Vladimir Putin has made accusations that RosUkrEnergo is owned by a business ally of Ukraine's ex president, Viktor Yushchenko. The Ukrainian investigation into RosUkrEnergo, during Yulia Tymoshenko's first term as prime minister, was closed after she was fired by Yushchenko in September 2005. According to a contract between Gazprom and Naftogaz signed on 21 June 2002, payment for the transfer of Russian natural gas through the Ukrainian pipeline system had been made in exchange for no more than 15% of the gas pumped through Ukrainian territory to be taken in lieu of cash. This contract was supposed to be valid until the end of 2013. On 9 August 2004, the two companies signed an addendum to the contract, according to which the amount of gas given as a payment was calculated based on a tariff of US$1.09 for the transportation of 1,000 cubic meters of natural gas over a distance of ; the addendum further stated the price of the natural gas supplied to Ukraine was to be $50 per 1,000 cubic meters (approximately $1.40 per million Btu). According to the addendum the price was not subject to change until the end of 2009. Gazprom argued that this addendum was only applicable provided that the two countries sign an annual intergovernmental protocol that has higher legal status for specifying the terms of gas transit. According to Gazprom, the addendum becomes void as the annual protocol had not been signed for 2006 under the required terms. Russia claimed that Gazprom's subsidies to the Ukrainian economy amounted to billions of dollars. According to the agreement of 2006, RosUkrEnergo was to receive no more than 20 percent of the total delivered gas, which in 2007 was of .

1990 жылдардағы даулар

Газ қарыздары мен төлемдерді орындамауға байланысты алғашқы даулар Кеңес Одағының тарағаннан кейін туындады. Украинаның төлемдерді орындамауына байланысты даулардың нәтижесінде Ресей 1992 және 1994 жылдар аралығында бірнеше рет табиғи газ экспортын тоқтатты. Бұл 1993 жылдың қыркүйегінде және 1994 жылдың қарашасында украиндық компаниялар мен мекемелердің Ресейден газ экспорттауды транзиттік құбырлардан заңсыз аударуына әкелді. Украина газды аударғанын мойындады, ал басқа аударулар туралы айыптаулар даулы болды. Киевтегі саясаткерлердің күшті теріс реакциясынан кейін бұл идеядан бас тартылды. Украина үкіметі бағаның кезең-кезеңмен өсуі шартымен, газ транзитінің бағасын арттыру және транзит үшін төлем әдісін заттай төлемнен ақшалай төлемге өзгерту шартымен келісті. 2005 жылдың мамырында «Газпром» компаниясының өткен қыста украиндық сақтау қоймаларына сақтаған газдың компанияға берілмегені белгілі болды. Газ жоғалып кетті ме, техникалық проблемаларға байланысты жоғалып кетті ме, әлде ұрланған ба деген мәселе белгісіз болды. Бұл мәселе 2005 жылдың шілдесінде «Газпром», «Нафтогаз» және «РосУкрЭнерго» арасындағы келісіммен шешілді, оған сәйкес «Нафтогаз» 2005 жылғы ресейлік газ транзиті үшін ішінара төлем ретінде газ алды, ал «Газпром» оны «Нафтогаздан» газ алуға міндетті «РосУкрЭнергоға» сатты. Дегенмен, «Газпром» мен «Нафтогаз» арасындағы газ бағасы және жаңа газ жеткізу туралы келісімдер келіссөздері сәтсіз аяқталды. 2006 жылдың 1 қаңтарында «Газпром» Ресейден Украинаға бағытталған құбырлардағы қысымды азайта бастады. Энергетика комиссары Андрис Пиебалгс және бірнеше зардап шеккен мүше мемлекеттер газ жеткізілімін тоқтату қабылдауға болмайтынын ескертті. Дүниежүзілік сауда ұйымының бас директоры Паскаль Лами барлық посткеңестік мемлекеттер экономикасының тиімділігін арттыру үшін энергия қажеттіліктері үшін нарықтық баға төлеуі керек деп мәлімдеді. Украина мен «Газпром» арасындағы алдын ала келісімге қол қойылғаннан кейін, 2006 жылғы 4 қаңтарда газ жеткізілімі қайта жаңғыртылды. Бес жылдық келісімге қол қойылды, бірақ бағалар тек алты айға ғана белгіленді. Келісімге сәйкес газ тікелей «Нафтогазға» емес, ресейлік-швейцарлық «РосУкрЭнерго» компаниясына сатылды. «Газпромның» «РосУкрЭнергоға» сатқан табиғи газ бағасы 1000 текше метрге 230 долларға дейін өсті, ол ресейлік газдың үштен бірін және Орталық Азиядан келетін арзан газдың үштен екісін араластырғаннан кейін Украинаға 1000 текше метрге 95 доллар бағасымен қайта сатылды. Тараптар транзит тарифін 100 км-ге 1000 текше метр үшін 1,09 АҚШ долларынан 1,60 АҚШ долларына дейін көтеруге келісті; бұл тек Ресейден Еуропаға газ транзитіне ғана емес, сонымен қатар Ресей арқылы Украинаға түрікмен газ транзитіне де қатысты. 2006 жылдың 11 қаңтарында президенттер Владимир Путин мен Виктор Ющенко даудың аяқталғанын растады. Бұл даудың себебінің бірі – Украинаның 2004-2005 жылдары Еуропалық Одақтың Еуропалық көршілік саясаты және жаңа «көктемгі» үкіметінен кейін Еуропалық Одақ стиліне ұмтылуы болуы мүмкін. Ресей бұған келіспей, бұрынғы кеңестік республикаларға субсидия беруге ниеті жоқ екенін мәлімдеді. 2022 жылы «Газпромның» бұрынғы директоры Волобуєв Игорь Михайлович Ющенко үкіметінің Еуропалық бағытымен тудырылған 2005-2006 жылдардағы дағдарыстың жасалуына жеке жауапты екенін мәлімдеді. Волобуев өз командасының Украинаның банкрот екенін, үнемі ресейлік газды ұрлап, сенімсіз және сыбайлас жемқорлыққа толы екенін, ал газ тарату желісінің жөнделмейтіндей зақымдалғанын таратып айтқанын түсіндірді. Бұл кампаниялар, толығымен ойлап тапқан оқиғаларға немесе бұрмаланған фактілерге негізделген, Ресей президенті әкімшілігінің Алексей Миллер мен Алексей Громовтары үйлестірді. Олардың сәттілігі Украинаны айналып өтетін құбырлардың (Солтүстік ағыны, Түрік ағыны) құрылысымен өлшенді.

Initial disputes concerning gas debts and non payment appeared immediately after the collapse of the Soviet Union. As a result of disputes over non payments by Ukraine, Russia suspended natural gas exports several times between 1992 and 1994. This led to the illicit diversion of Russian natural gas exports from transit pipelines by Ukrainian companies and institutions in September 1993 and November 1994. The diversion of gas was acknowledged by Ukraine, while accusations of other diversions were disputed. After a strong negative reaction from politicians in Kyiv, the idea was abandoned. The Government of Ukraine agreed, with the stipulation that price increases were to be gradual, in return for increased gas transit fees and changing the method of payment for transit from payment in kind to cash. In May 2005, it was revealed that of gas which Gazprom had deposited in Ukrainian storage reservoirs during the previous winter had not been made available to the company. It remained unclear if the gas was missing, had disappeared due to technical problems, or had been stolen. This issue was resolved in July 2005 by agreement between Gazprom, Naftohaz and RosUkrEnergo, according to which Naftohaz received of gas as partial settlement of the Russian gas transit over 2005 services and was sold by Gazprom to RosUkrEnergo who has to receive it from Naftohaz. However, the negotiations between Gazprom and Naftohaz over gas prices and a new gas supply agreement failed. On 1 January 2006, Gazprom started reducing the pressure in the pipelines from Russia to Ukraine. The European Commissioner for Energy Andris Piebalgs and several affected member states warned that blocking of gas deliveries was unacceptable. Pascal Lamy, director general of the World Trade Organization, expressed the opinion that all Post Soviet states should pay market prices for their energy needs in order to improve the efficiency of their economies. The supply was restored on 4 January 2006, after the preliminary agreement between Ukraine and Gazprom was settled. A five year contract was signed, although with prices set for only six months. According to the contract, the gas was sold not directly to Naftohaz, but to the intermediary Russian Swiss company RosUkrEnergo. The price of natural gas sold by Gazprom to RosUkrEnergo rose to $230 per 1,000 cubic metres, which, after mixing it in a proportion of one third Russian gas to two thirds cheaper supplies from Central Asia, was resold to Ukraine at a price of $95 per 1,000 cubic metres. The parties agreed to raise the tariff for transit from US$1.09 to US$1.60 per 1,000 cubic meters per 100 km; this applied not only to the transit of Russian gas to Europe, but also Turkmen gas through Russia to Ukraine. On 11 January 2006, Presidents Vladimir Putin and Viktor Yushchenko confirmed that the conflict had been concluded. One possible reason for this conflict is the more pro European Union style approach after EU's European Neighborhood Policy and the new "orange" government of Ukraine in 2004 2005. Russia disagreed, stating they did not want to subsidize former Soviet republics. In 2022 former Gazprom director Волобуєв Ігор Михайлович stated that he was personally responsible for engineering the 2005 2006 crisis which was triggered by pro European orientation of the Yuschenko government. Volobuyev explained that his team created and distributed narratives in which Ukraine was bankrupt, constantly stealing Russian gas, unreliable and corrupt, while its gas distribution network was damaged beyond repair. These campaigns, based on completely invented stories or distorted facts, were coordinated by Alexey Miller and Alexey Gromov from the Russia's president administration. Their success was measured by the creation of pipelines bypassing Ukraine (Nord Stream, Turkish Stream).

2007-2008 жылдардағы дау

2007 жылдың 2 қазанында «Газпром» Украинаға газ жеткізуді тоқтатуы мүмкін екенін мәлімдеді, себебі 1,3 миллиард долларлық қарыз төленбеген. Бұл дау 2007 жылдың 8 қазанында реттелгендей болды. 2008 жылдың 5 қаңтарында «Газпром» Украинаға газ жеткізуді 11 қаңтарда қысқартатынын ескертті, егер газ бойынша 1,5 миллиард долларлық қарыз төленбесе. 2008 жылдың 12 ақпанында президенттер Путин мен Ющенко газ мәселесі бойынша келісімге келгендерін жариялады. Украина 2007 жылдың қараша-желтоқсан айларында қолданылған табиғи газ үшін қарызын төлеуге кіріседі, ал 2008 жылғы баға 179,5 доллар деңгейінде сақталады. Президенттер сондай-ақ «РосУкрЭнерго» және «УкрГазЭнерго» компанияларын екі жаңа делдалмен алмастыруға, оларды «Газпром» мен «Нафтогаз» бірлескен кәсіпорындары ретінде құруға келісті. 2008 жылдың ақпан айының соңында «Газпром» 2008 жылдың 3 наурызынан бастап Украинаға табиғи газ жеткізуді қысқартуы мүмкін екенін мәлімдеді, егер 2008 жылға арналған алдын ала төлем жасалмаса. Украина үкіметі 2007 жылы қолданылған табиғи газ үшін төлегенін, бірақ 2008 жылғы шотты төлеуден бас тартқанын хабарлады. «Газпром» өкілі Украинаға газ жеткізудің шамамен 600 миллион долларлық шоттары төленбегенін мәлімдеді. Украина бұл пікірмен келіспеді, себебі бұл қарыз соңғы айларда жиналды, осы уақытта Ресей Орталық Азиядан келетін арзан газдың жетіспеушілігін өтеу үшін өзінің газын пайдаланды. 3 наурызда «Газпром» Украинаға газ жеткізуді 25%-ға, ал келесі күні тағы 25%-ға қысқартты, Украинаның ресми тұлғалары 1,5 миллиард долларлық қарыз төленгенін мәлімдегеніне қарамастан, қарыз әлі де төленбегенін айтты. Газ жеткізу 5 наурызда «Газпром» бас директоры Алексей Миллер мен «Нафтогаз» бас директоры Олег Дубина телефон арқылы келіссөздер жүргізіп, келісімге келгеннен кейін жаңартылды. 6 наурызда Украина үкіметі президенттер Ющенко мен Путин жасасқан газ келісімдерін орындаудан бас тартты. Украина үкіметі 2008 жылға алдын ала төлеуге ниет білдірмеді және Украинада газ сататын «Нафтогаз-Газпром» кәсіпорнын құруға қарсы болды. Премьер-министр Юлия Тимошенко Украинаға қосымша бірлескен кәсіпорындардың қажеті жоқ екенін және 2008 жылдың 1 наурызынан бастап «UkrGazEnergo» Украинаның ішкі газ нарығында қызметін тоқтатқанын мәлімдеді.

On 2 October 2007, Gazprom threatened to cut off gas supplies to Ukraine because of unpaid debt of $1.3 billion. This dispute appeared to be settled on 8 October 2007. On 5 January 2008, Gazprom warned Ukraine that it would reduce its gas supplies on 11 January if $1.5 billion in gas debts were not paid. On 12 February 2008, presidents Putin and Yushchenko announced an agreement on the gas issue. Ukraine would begin paying off its debts for natural gas consumed in November–December 2007 and the price of $179.5 would be preserved in 2008. The presidents also decided to replace RosUkrEnergo and UkrGazEnergo with two new intermediaries, creating them as joint ventures of Gazprom and Naftogaz. At the end of February 2008, Gazprom threatened to reduce the supply of natural gas to Ukraine beginning on 3 March 2008, unless the pre payment for 2008 was paid. The Ukrainian government said it paid for the natural gas which was consumed in 2007, but refused to pay the bill for 2008. A Gazprom spokesman claimed that the bill for of gas deliveries to Ukraine valued around $600 million remained unpaid. Ukraine disagreed as that debt accumulated in recent months when Russia used its own gas to make up for a shortfall in less expensive Central Asian gas. On 3 March, Gazprom cut its shipments to Ukraine by 25% and an additional 25% the next day, claiming that the $1.5 billion debt still was not paid, although Ukrainian officials stated it had indeed been paid. Gas supplies were restored on 5 March after Gazprom CEO Alexei Miller and Naftohaz CEO Oleh Dubyna agreed during negotiations by phone on a settlement. On 6 March, the Ukrainian cabinet refused to execute the gas agreements made by presidents Yushchenko and Putin. The Ukrainian cabinet did not want to pay in advance for 2008, and it opposed the creation of a Naftohaz–Gazprom venture that would sell gas in Ukraine. Prime Minister Yulia Tymoshenko stated that Ukraine did not need any additional joint ventures, and as of 1 March 2008, UkrGazEnergo is no longer operating in Ukraine's domestic gas market.

2008-2009 жылдардағы дау

2009 жылғы газ дағдарысы 2009 жылға арналған газ бағасы мен көлемі жөнінде келісімге келе алмаудан басталды. Украина Газпромға бұрын қолданылған газ үшін 2,4 миллиард доллар қарыз болды, ал Газпром жаңа келісімге қол қойылғанға дейін төлемді талап етті. 2008 жылдың желтоқсанында Украина 1 миллиард доллардан астам қарызын өтегеніне қарамастан, Газпром өз ұстанымын сақтап, Украина табиғи газ жеткізілімі үшін 1,67 миллиард долларлық қалған қарызын және Газпром салған 450 миллион долларлық айыппұлды толық төлемесе, 2009 жылдың 1 қаңтарында Украинаға газ жабдықтауын тоқтатуға ниеттенді. 30 желтоқсанда Naftohaz 1,522 миллиард доллар төледі, бірақ екі тарап 2009 жылғы баға бойынша келісе алмады. Украина 201 доллар ұсынды, кейін ұсынысын 235 долларға дейін көтерді, ал Газпром 1000 текше метр үшін 250 доллар талап етті. Газпром мен Нафтогаз арасындағы келіссөздер 31 желтоқсанда тоқтатылды. 2009 жылдың 1 қаңтарында Украинаға тәулігіне 90 миллион текше метр газ экспорты МСК уақыты бойынша сағат 10:00-де толығымен тоқтатылды. Еуропаға қайта тиеуге арналған экспорт күніне 300 миллион текше метр көлемінде жалғасты. Президент Ющенко Еуропалық Комиссияның президенті Жозе Мануэль Баррозуға жолдаған хатында Еуропалық Одақтың осы дауды шешуге қатысуын сұрады. Украина делегациясы, оның ішінде Отын және энергетика министрі Юрий Продан, Сыртқы істер министрінің орынбасары Константин Елисеев, Президенттің энергетика мәселелері жөніндегі өкілі Богдан Соколовский және Нафтогаз компаниясының басшысының орынбасары Вадим Чупрун, газ дағдарысы бойынша консультациялар өткізу үшін бірқатар Еуропалық Одақ мүше мемлекеттеріне сапар жасады, алғашқы аялдамасы ретінде Чехияға барды. 2009 жылдың 2 қаңтарында Венгрия, Румыния және Польша өздерінің құбырларындағы қысымның төмендегенін хабарлады. Болгария да табиғи газ жеткізілімінің азайғанын, бұл Түркияға, Грекияға және Македонияға газ жеткізіліміне әсер еткенін хабарлады. Сонымен қатар, Ұлыбритания үкіметі континенттен газ қысымы төмендегеннен кейін газ қорына кіруге дайындалып жатқанын мәлімдеді. 2009 жылдың 4 қаңтарында РосукрЭнерго мен Газпром Украина мен Нафтогазқа қатысты Стокгольмдегі Төрелік институтының трибуналына шағымданып, сотқа берді. Украина да трибуналға шағымданып, сотқа берді. Нафтогаз компаниясының мәліметінше, РосукрЭнерго компаниясына табиғи газды тасымалдау бойынша көрсетілген қызметтер үшін 40 миллион доллар қарыз. 2009 жылдың 5 қаңтарында Киевтің экономикалық соты Нафтогаз компаниясына 2009 жылы ресейлік табиғи газды 100 шақырымға 1600 текше метр үшін 1,60 доллар бағасымен тасымалдауға тыйым салды. Сот Нафтогаз компаниясының Украина арқылы табиғи газды транзиттік тасымалдауға жасаған келісімшарттарын күшін жойды, өйткені келісімшарттар Украина Министрлер Кабинетінің рұқсатынсыз Нафтогаз компаниясымен жасалған. 2010 жылдың 30 наурызында Стокгольм трибуналы Нафтогаз компаниясына РосукрЭнерго компаниясына газ жеткізу, транзит және сақтау шарттарын бұзғаны үшін 200 миллион доллар айыппұл төлеуді бұйырды. 2009 жылғы 5 қаңтарда Ресей Премьер-Министрі Владимир Путин Газпром компаниясының бас директоры Алексей Миллерге Украина арқылы газ тасымалдау арқылы Еуропаға газ экспортын 2009 жылғы 1 қаңтарда газ жеткізу тоқтатылғаннан кейін Украина құбырларынан ауыстырылған газ көлеміне тең мөлшерде азайтуды тапсырды. 7 қаңтарда Украина арқылы Ресейден газ экспорты тоқтатылды. Бірнеше ел 7 қаңтардан бастап ресейлік газ жеткізілімінің күрт төмендегенін хабарлады; Болгария, Молдова және Словакия осы жеткізудің төмендеуінен ең көп зардап шеккен елдердің қатарында болды. 2009 жылғы 8 қаңтарда Нафтогаз бен Газпром арасындағы келіссөздер қайта басталды. Украина газды транзиттік жүйесінің жұмыс істеуі үшін Газпром техникалық газды кепілдік беруі және жеткізуі шартымен табиғи газды шектеусіз тасымалдауға келісті; Ресей бұл ұсынысты жоққа шығарды. Еуропаға газ жеткізілімі қалпына келтірілмеді, бірақ Еуропалық Одақ, Украина және Ресей Ресей мен Украина арасындағы газ өлшегіш станцияларына халықаралық бақылау тобын орналастыруға келісті. Нафтогаз газды транзиттік тасымалдауды тоқтатты, себебі газ құбыры жүйесінде қысым жетіспеді және кеңестік заманда салынған газ құбырының конструкциясы Украинаның Донецк, Луганск және Днепропетровск облыстарының бөліктерін газсыз қалдырмай, Суджа станциясынан кіретін газды Орловка станциясынан шығаруға мүмкіндік бермейді. Нафтогаз Валуйки және Писаревка станциялары арқылы техникалық жағынан оңайрақ болатын балама ұсынды, бірақ ол қабылданбады. 2009 жылдың 17 қаңтарында Ресей Мәскеуде халықаралық газ конференциясын өткізді. Еуропалық Одақтың төрағалығы, Чехияның Индустрия және сауда министрі Мартин Риман және Еуропалық Одақтың Энергетика комиссары Андрис Пиебалгс Еуропалық Одақтың біртіндеп сөйлеуі үшін қатысты. Украинаны Премьер-Министр Юлия Тимошенко өкілдік етті. Конференция дағдарысты шешуге ешқандай нәтиже бермеді, ал келіссөздер Путин мен Тимошенко арасында екіжақты түрде жалғасты. 2009 жылдың 18 қаңтарында, бес сағаттық келіссөздерден кейін Путин мен Тимошенко Еуропа мен Украинаға газ жеткізімін қалпына келтіру туралы келісімге келді. Екі тарап Украинаның табиғи газ үшін еуропалық баға төлейтініне келісті, 2009 жылға 20% жеңілдікпен, ал 2010 жылдан бастап толық еуропалық нарық бағасын төлейтініне келісті. 2009 жылғы жеңілдіктер үшін Украина 2009 жылы ресейлік газ үшін транзиттік бағасын өзгеріссіз ұстауға келісті. Екі тарап делдалдарды пайдаланбауға да келісті. 2009 жылдың 19 қаңтарында Газпром компаниясының бас директоры Алексей Миллер және Нафтогаз компаниясының басшысы Олег Дубина 2009–2019 жылдарға арналған Украинаға табиғи газ жеткізу туралы келісімге қол қойды. Газ жеткізілімі 2009 жылдың 20 қаңтарында қайта басталды және 21 қаңтарда толығымен қалпына келтірілді. Еуропалық Одақ пен төрағалықтың мәлімдемесіне сәйкес, Ресей-Украина газ дауы Ресей мен Украинаға сенімді серік емес екенін көрсетті, бұл клиенттердің сенімін жойды. Украинаның табиғи газды заңсыз түрде аударғаны туралы да айыптаулар болды; алайда, бұл айыптаулар расталмады. Компрессорлық станцияларды қамтамасыз етуге және құбыр желісінде газ қысымын сақтауға қолданылатын техникалық газ мәселесі белгісіз болып қалды. Кейбір дереккөздер техникалық газды ұстау жауапкершілігі Украинада екенін, ал басқалары бұл жауапкершіліктің Газпромда екенін мәлімдеді. Газ дауларының артындағы саяси себептер туралы бірнеше теориялар болды, оның ішінде Ресей украин саясатшыларына қысым көрсетуге тырысуы немесе Украинаны Еуропалық Одақ пен НАТО-ға қосуға бағытталған кеңеюді бұзуға тырысуы. Басқалары Украинаның әрекеттерін АҚШ ұйымдастырғанын айтты. 2009 жылдың тамызында Украинаға Еуропаға ресейлік газдың тұрақты жеткізілуін қамтамасыз ету үшін Халықаралық Валюта Фонды, Әлемдік Банк және Еуропалық Қайта Құрылыс және Даму Банкі 1,7 миллиард долларлық несие беретіні туралы келісімге келді, Украинаның газ секторында реформалар жасау шартымен. 2009 жылдың 28 желтоқсанында Словакия үкіметі Ресей Украинамен транзиттік баға дауына байланысты Словакияға, Венгрияға және Чехияға мұнай жеткізімін тоқтату туралы ескерткенін хабарлады. Алайда, ертесі күні Украинаның Нафтогаз компаниясы Ресей Украина арқылы транзиттік бағаны 30% арттыруға келіскенін растады. 2010 жылы Украина арқылы өтетін мұнайдың тоннасына тариф 7,8 доллардан 9,50 долларға (немесе 6,6 еуроға) дейін өсетіні хабарланды. Бұған қоса, бұрынғы төлемдерден айырмашылығы, жаңа төлемдер Украинаның талаптарының бірі болған еуро төлемдерімен жүзеге асырылады. Ресей мен Украина Украина арқылы тасымалданатын мұнай көлемі туралы да келісті. 2010 жылы Словакияға, Чехияға және Венгрияға Украина арқылы тасымалданатын мұнайдың жалпы көлемі 15 миллион тоннаны құрайды, бұл 2008 жылы 17,1 миллион тоннадан азайды.

The gas crisis of 2009 began with a failure to reach an agreement on gas prices and supplies for 2009. Ukraine owed a debt of $2.4 billion to Gazprom for gas already consumed, and Gazprom requested payment before the commencement of a new supply contract. In December 2008, despite Ukraine's repayment of more than $1 billion of its debt, Gazprom maintained its position, intending to cut the supply of natural gas to Ukraine on 1 January 2009, if Ukraine did not fully repay the remainder of $1.67 billion debt in natural gas supplies and an additional $450 million in fines levied by Gazprom. On 30 December, Naftohaz paid $1.522 billion, of the outstanding debt, but the two parties were not able to agree on the price for 2009. Ukraine proposed a price of $201, and later increased their proposed price to $235, while Gazprom demanded $250 per 1,000 cubic meters. Negotiations between Gazprom and Naftohaz were interrupted on 31 December. On 1 January 2009, exports to Ukraine of 90 million cubic meters of natural gas per day were halted completely at 10:00 MSK. Exports intended for transhipment to the EU continued at a volume of 300 million cubic meters per day. President Yushchenko requested that the European Union become involved in the settlement of this dispute in a letter to the President of the European Commission Jose Manuel Barroso. A Ukrainian delegation including Fuel and Energy Minister Yuriy Prodan, Deputy Foreign Minister Konstantin Yeliseyev, the President's Representative for Energy Issues Bohdan Sokolovsky, and Deputy Head of Naftohaz Vadym Chuprun visited the Czech Republic as the first stop on a tour of a number EU member states to hold consultations on the gas crisis. On 2 January 2009, Hungary, Romania, and Poland reported that pressure in their pipelines had dropped. Bulgaria also reported that their natural gas supply was dropping, affecting the shipment of natural gas to Turkey, Greece, and Macedonia. Furthermore, the United Kingdom Government announced that it was preparing to enter its gas reserves after gas pressure had dropped from the continent. On 4 January 2009, both RosUkrEnergo and Gazprom filed lawsuits against Ukraine and Naftohaz respectively with the Stockholm Tribunal of the Arbitration Institute. Ukraine also filed lawsuits with the tribunal. According to Naftohaz, RosUkrEnergo owes the company $40 million for services in transportation of natural gas. On 5 January 2009, Kyiv's economic court banned Naftohaz from transshipping Russian natural gas in 2009 at the price of $1.60 per 1,600 cubic meters per 100 kilometers. The court declared contracts made by Naftohaz for the transit of natural gas through Ukraine void because the contracts were signed by Naftohaz without authorization from the Cabinet of Ministers of Ukraine. On 30 March 2010, the Stockholm tribunal ordered Naftohaz to pay RosUkrEnergo around $200 million as a penalty for various breaches of supply, transit, and storage contracts. On 5 January 2009 Russian Prime Minister Vladimir Putin instructed Gazprom CEO Alexei Miller to reduce natural gas exports to Europe via transshipment through Ukraine by quantities equivalent to the amounts of gas which Ukraine had allegedly diverted from the pipelines since deliveries ended on 1 January 2009. On 7 January, all Russian natural gas exports via Ukraine were halted amid accusations between the two parties. Several countries reported a major fall in supplies of Russian gas starting on 7 January; Bulgaria, Moldova, and Slovakia were among the most affected by these supply drops. Talks between Naftohaz and Gazprom resumed overnight on 8 January 2009. Ukraine agreed to guarantee the unfettered transport of natural gas on the condition that Gazprom would guarantee and supply technical gas for Ukraine's gas transit system to function; this was denied by Russia. The supplies to Europe were not restored although the European Union, Ukraine, and Russia agreed to the deployment of an international monitoring group to the gas metering stations between Russia and Ukraine. Naftohaz blocked the transit of gas, blaming a lack of pressure in the pipeline system and saying the design of the Soviet built pipeline meant it could not ship gas entering through the Sudzha metering station governing gas leaving through the Orlivka metering station without cutting off the Donetsk region, Luhansk region, and portions of the Dnipropetrovsk region of Ukraine. Naftohaz suggested a technically more feasible alternative through the Valuyki and Pisarevka metering stations but was refused. On 17 January 2009, Russia held an international gas conference in Moscow. The EU was represented by the Presidency, the Czech Minister of Industry and Trade Martin Říman, and the EU Energy Commissioner Andris Piebalgs, so that the European Union could speak with one voice. Ukraine was represented by the Prime Minister Yulia Tymoshenko. The conference did not achieve any solution to the crisis, and the negotiations continued bilaterally between Prime Ministers Putin and Tymoshenko. Early on 18 January 2009, after five hours of talks, Putin and Tymoshenko reached a deal to restore gas supplies to Europe and Ukraine. Both parties agreed that Ukraine would start paying European prices for its natural gas, less a 20% discount for 2009, and that Ukraine would pay the full European market price starting in 2010. In return for the discounts for 2009, Ukraine agreed to keep its transit fee for Russian gas unchanged in 2009. The two sides also agreed not to use intermediaries. On 19 January 2009, Gazprom CEO Alexei Miller and the head of Naftohaz Oleh Dubyna signed an agreement on natural gas supply to Ukraine for the period of 2009–2019. Gas supplies restarted on 20 January 2009, and were fully restored on 21 January. According to the EU Commission and Presidency, the Russia–Ukraine gas disputes caused irreparable and irreversible damage to customers' confidence in Russia and Ukraine, causing Russia and Ukraine to no longer be regarded as reliable partners. There were also accusations of illegal diversion of natural gas by Ukraine; however, these accusations were not confirmed. The issue of technical gas used to fuel compressor stations and to maintain gas pressure in the pipeline network remained unclear. Some sources asserted that the responsibility for providing the technical gas falls to Ukraine, while others say that this is the responsibility of Gazprom. There were several theories as to alleged political motives behind the gas disputes, including Russia exerting pressure on Ukrainian politicians or attempting to subvert EU and NATO expansions to include Ukraine. Others suggested that Ukraine's actions were being orchestrated by the United States. In August 2009, it was agreed that loans worth $1.7 billion would be given to Ukraine to help it provide stable supplies of Russian gas to Europe by the International Monetary Fund, the World Bank, and the European Bank for Reconstruction and Development, in return for reforms in Ukraine's gas sector. On 28 December 2009, the Slovakian government announced that Russia warned it would stop oil supplies to Slovakia, Hungary, and the Czech Republic over a transit price dispute with Ukraine. However, the next day, Ukraine's Naftohaz issued a statement confirming that Russia agreed to a 30% increase in the transit fees through Ukraine. The alleged rise in the tariff would be from $7.8 to $9.50 (or €6.6) per tonne of oil going through Ukraine in 2010. Additionally, unlike previous payments, new payments would be made in Euros as this was one of Ukraine's demands. Russia and Ukraine also agreed on the volume of oil to be transported through Ukraine. The overall amount of oil to be transported to Slovakia, Czech Republic, and Hungary through Ukraine in 2010 will be 15 million tonnes—a decrease from 17.1 million tonnes in 2008.

Алдын ала сөз

Ресейлік әріптесі Путинмен кездескеннен кейін, Украинаның премьер-министрі Тимошенко 2009 жылдың 3 қыркүйегінде: "Екі жақ та, Ресей мен Украина, Рождествода [газ жеткізу тоқтатылмайды] деп келісті, газ секторында дағдарыс туған кезде әдетте болатындай. Барлығы қазіргі келісімдер негізінде тыныш болады". Тимошенко сондай-ақ Украина мен Ресей премьерлері Украинаға санкциялар салынбайтынына келіскенін, себебі Украина күткеннен аз газ сатып алып отырғанын, ал 2010 жылы Украина арқылы Ресей газын тасымалдау бағасы 65-тен 70 пайызға дейін өсуі мүмкін екенін айтты. Бір апта бұрын «Газпром» Украина арқылы газ тасымалдау үшін төлемақы 2010 жылы 59%-ға дейін өседі деп күткенін мәлімдеген еді. 2009 жылдың 8 қазанында Тимошенко 2010 жылы Украинаның табиғи газ импорты алдыңғы жылдарға қарағанда едәуір төмен болатынын мәлімдеді, "себебі бізге табиғи газға қажеттілік азайды". Экономикалық рецессияға байланысты өнеркәсіптерге газдың қажеті күрт төмендеді. Тимошенкоға жауап ретінде «Газпром» компаниясының бас директоры Алексей Миллер Украина 2009 жылғы қаңтардағы келісімшартты 2010 жылға дейін сақтауы керектігін мәлімдеді. 2009 жылдың 20 қарашасында Тимошенко мен Путиннің Ялтада өткен кездесуінен кейін 2009 жылдың 18 қаңтарындағы газ келісімі өзгертілді; бұл Украинаға 2008-2009 жылдардағы Украинаның қаржы дағдарысын ескере отырып, бұрынғы келісімшарт бойынша газды аз сатып алғаны үшін айыппұл салынбайтынын білдірді. 2009 жылғы 24 қарашада «Газпром» және «Нафтогаз» 2009 жылғы 19 қаңтардағы табиғи газды сатып алу және сату туралы келісімшартқа қосымшаларға қол қойды; қосымшаларға сәйкес, 2010 жылы Украинаға жеткізілетін газдың жылдық келісімшарттық көлемі бұрын белгіленген көлемнің орнына , болып белгіленді. Тараптар қол қойған құжаттарда 2009 жылы «Нафтогаз» компаниясы тұтынған газ көлеміне байланысты айыппұл салынбайтыны да көрсетілген. 2009 жылдың алғашқы он айында «Нафтогаз» газ сатып алды, келісімшарт бойынша газ көлемі болса, 2009 жылдың 15 желтоқсанында Ресейдің энергетика министрі Сергей Шматко Жаңа жылда газ жеткізуде Украинамен проблемалар болмайды деп күтетінін мәлімдеді.

After meeting her Russian counterpart Putin, Ukrainian Prime Minister Tymoshenko declared on 3 September 2009, "Both sides, Russia and Ukraine, have agreed that at Christmas, there won't be [any halt in gas supplies], as usually happens when there are crises in the gas sector. Everything will be quite calm on the basis of the current agreements". Tymoshenko also said that the Ukrainian and Russian premiers had agreed that sanctions would not be imposed on Ukraine for the country buying less gas than expected and that the price of Russian gas transit across Ukraine may grow 65% till 70% in 2010. A week before Gazprom had said it expected gas transit fees via Ukraine to rise by up to 59% in 2010. On 8 October 2009 Tymoshenko announced that Ukrainian 2010 natural gas imports will be significantly less than in previous years "because we have less need for natural gas". Because of its economic recession the industries require far less gas. In response to Tymoshenko Gazprom Chief Executive Alexey Miller stated that Ukraine should stick to the January (2009) contract for 2010. On 20 November 2009, the gas deal of 18 January 2009, was altered after a meeting between Tymoshenko and Putin in Yalta; meaning Ukraine would not be fined for buying less gas then the old contract stipulated, this was done in view of the 2008–2009 Ukrainian financial crisis. On 24 November 2009 Gazprom and Naftohaz signed these supplements to the contract of 19 January 2009 on the purchase and sale of natural gas; according to the supplements, the annual contracted amount of gas to be supplied to Ukraine in 2010 has been set at , instead of the contracted earlier. The documents signed by the sides also stipulated that there will be no fines related to the amount of gas consumed by Naftohaz in 2009. Over the first ten months of 2009 Naftohaz has purchased of gas with the contracted volume being
On 15 December 2009, Russian Energy Minister Sergei Shmatko stated he expects no problems with Ukraine over gas supplies at New Year.

Келісім

Украина премьер-министрі Микола Азаров пен Энергетика министрі Юрий Бойко 2010 жылдың наурыз айының соңында газ бағасын төмендету үшін Мәскеуге барды; Украина қандай шарттарға келісуге дайын екенін нақты түсіндірмеді. Осы келіссөздерден кейін Ресей премьер-министрі Владимир Путин Ресей Украинаға сататын табиғи газ бағасын қайта қарау мүмкіндігін талқылауға дайын екенін мәлімдеді. 2010 жылдың 21 сәуірінде Ресей президенті Дмитрий Медведев пен Украина президенті Виктор Янукович Ресей Украинаға сатылатын табиғи газ бағасын 30 пайызға төмендету туралы келісімге қол қойды. Бұл келісімге Ресей Украинаның Қара теңіздегі Севастополь портындағы маңызды әскери-теңіз базасын жалға алу мерзімін қосымша 25 жылға ұзартуға, сондай-ақ тағы бес жылға жаңару опциясына (2042–47 жылдарға дейін) рұқсат беру шартымен келісті. 2010 жылдың маусым айында Украина Газпромға шамамен 234 доллар/мкм (мың текше метр) төледі. Бұл келісімді Ресей және Украина парламенттері бекітуі керек еді. Украина мен Ресейдегі оппозиция мүшелері келісімді украиндық тарап орындайтынына күмән білдірді. Янукович бұл келісімді мемлекеттік бюджетті тұрақтандыруға көмектесетін құрал деп қорғады. Украина оппозициясы келісімді ұлттық мүдделерді сату деп сипаттады. 2014 жылдың наурызында Қырым Республикасының билігі компанияны мемлекеттік меншікке алуды жариялады. Қырым Республикасының вице-премьері Рустам Темірғалиев Ресейдің «Газпром» компаниясының жаңа иесі болатынын мәлімдеді. «Газпром» өкілдерінің тобы, оның ішінде бизнес-даму бөлімінің басшысы 2014 жылдың наурыз айының ортасынан бері «Чорноморнафтогаз» бас кеңсесінде жұмыс істеп жатыр. 1 сәуірде Ресейдің энергетика министрі Александр Новак «Газпром» Қырымға теңіз асты газ құбырын салуды қаржыландыратынын хабарлады. Рейтер агенттігі АҚШ-тың аты-жөні жарияланбаған лауазымды тұлғасына сілтеме жасап, АҚШ «Газпромның «Чорноморнефтегазбен» қарым-қатынас жасауына» кедергі келтіргісі келетінін, ал мұндай жағдай болған жағдайда «Газпромның» өзі санкцияларға ұшырауы мүмкін екенін мәлімдеді. Еуропалық Одақ 2014 жылдың 13 мамырында осыған ұқсас шешім қабылдады, бұл оның санкциялар тізіміне алғаш рет компания енгізілгенін білдірді («Чорноморнефтегазбен» қатар, Қырымның мұнай жеткізушісі «Феодосия» да енгізілді). 2014 жылы Ресей Қырымды басып алып, Украинаға тиесілі активтерді өтемақысыз алып кетті. 2023 жылы Гаагадағы сот Ресейді «Нафтогазға» 5 миллиард АҚШ доллары өтемақы төлеуге міндеттеді.

Ukrainian Prime Minister Mykola Azarov and Energy Minister Yuriy Boyko were in Moscow late March 2010 to negotiate lower gas prices; neither clearly explained what Ukraine was prepared to offer in return. Following these talks Russian Prime Minister Vladimir Putin stated that Russia was prepared to discuss the revision of the price for natural gas it sells to Ukraine. On 21 April 2010, Russian President Dmitry Medvedev and Ukrainian President Viktor Yanukovych signed an agreement in which Russia agreed to a 30 percent drop in the price of natural gas sold to Ukraine. Russia agreed to this in exchange for permission to extend Russia's lease of a major naval base in the Ukrainian Black Sea port of Sevastopol for an additional 25 years with an additional five year renewal option (to 2042–47). As of June 2010 Ukraine pays Gazprom around $234/mcm (thousand cubic meter). This agreement was subject to approval by both the Russian and Ukrainian parliaments. Opposition members in Ukraine and Russia expressed doubts the agreement would be fulfilled by the Ukrainian side. Yanukovych has defended the agreement as a tool to help stabilise the state budget. Opposition members in Ukraine described the agreement as a sell out of national interests. In March 2014, Republic of Crimea authorities announced that they would nationalize the company. Republic of Crimea deputy prime minister Rustam Temirgaliev said that Russia's Gazprom would be its new owner. A group of Gazprom representatives, including its head of business development, has been working at the Chornomornaftogaz head office since mid March 2014. On 1 April, Russia's energy minister Alexander Novak said that Gazprom would finance an undersea gas pipeline to Crimea. Reuters quoted an anonymous U. S. official who explained that the United States wanted to make it impossible for Gazprom to "have dealings with Chornomorneftegaz", and if that were to happen, Gazprom itself could face sanctions. The European Union followed suit on 13 May 2014, the first time its sanctions list has included a company (in addition to Chornomorneftegaz, a Crimean oil supplier called Feodosia was also included). In 2014, Russia had seized Crimea and taken assets belonging to Ukraine, with no compensation paid. In 2023, A court in The Hague ordered Russia to pay US$5 billion in compensation to Naftogaz.

2014 жылдың маусым айында Украинаға газ беру тоқтатылды

Энергия тәуелсіздігіне қол жеткізу мақсатында, «Нафтогаз» 2014 жылғы 28 сәуірде Словакияның «Eustream» компаниясымен құбыр желісіне қол жеткізу туралы келісімге қол қойды. «Eustream» және оның украин әріптесі «Ukrtransgaz», «Нафтогазға» тиесілі, Украинаға Словакияның батыс Украинадағы Ужгородпен шекарасында орналасқан, ешқашан пайдаланылмаған (бірақ 20 жылдық тарихы бар, ескірген) құбыржолды пайдалануға рұқсат беруге келісті. Келісім Украинаға 2014 жылдың күзінен бастап 3 миллиард текше метр табиғи газбен қамтамасыз етуді көздеді, ал 2015 жылы бұл көлемді 10 миллиард текше метрге дейін арттыру жоспарланды. Сол айдың соңында баға «автоматты түрде» 1000 текше метрге 485 долларға дейін өсті, себебі Ресей үкіметі 2010 жылғы Харьков келісімінен бері «Газпром» компаниясына арналған экспорттық баж салығынан босатуды жойды (осы келісімді Ресей 2014 жылғы 31 наурызда жойды). 2014 жылғы 30 мамырда Украина «Газпромға» 786 миллион доллар төледі. 2014 жылғы 16 маусымда «Газпром» Украинаның компанияға қарызы 4,5 миллиард долларды құрайтынын мәлімдеді. «Газпром» Украинадан табиғи газды алдын ала төлеуді талап етті. Украина «Украинадағы тұтынушыларға газды үздіріссіз жеткізуге және Еуропалық Одаққа транзиттен өтуді қамтамасыз етуге» уәде берді. Ол кезде Еуропалық Одақтың сұранысының шамамен 15 пайызы Украина арқылы тасымалданатын ресейлік табиғи газға тәуелді болды. Еуропалық Одақтың өкілдерінің сөзіне göre, бұл келісім басқа еуропалық елдерде газ жеткізілімінің тоқтауына жол бермейді. Украина үкіметі газды басқа жеткізушілерден арзанға сатып ала алатынына байланысты «Газпромнан» газ сатып алуды тоқтатты. Дегенмен, 2009–2014 жылдар аралығында қолданылмаған газ көлемі үшін «Газпромның» «қабылдау немесе төлеу» талаптары қабылданбады. 2018 жылғы 28 ақпанда Стокгольм сауда палатасының төрелік институты «Газпромды» Украинаның газ тасымалдау жүйесі арқылы газдың белгілі бір көлемін жеткізбегені үшін «Нафтогазға» төлем жасауға міндеттеді. Барлық талаптардың нәтижесінде «Газпром» «Нафтогазға» 2,56 миллиард доллар төлеуге міндеттелді. «Газпром» бұл шешімге қарсы шығып, «Нафтогаздың» осы шешімді күшіне енгізуге тырысқан бірнеше еуропалық сотта күресті. Ақырында, 2019 жылғы 20 желтоқсанда Берлинде «Газпром», Украина және Еуропалық Комиссия арасындағы Украина арқылы ресейлік газ транзиті туралы үшжақты келіссөздер аясында принциптік келісімге қол жеткізілді. 2022 жылдың қыркүйегінде екі тарап төрелік процеске қатысты келіспеушіліктерін жалғастырды. Ресей газын Украина арқылы тасымалдау жалғасты, 2022 жылдың қаңтар айында Украина «Газпромнан» 100 шақырымға 1000 текше метр газды тасымалдау үшін 2,66 доллар алды.

In an attempt at energy independence, Naftogaz signed a pipeline access deal with Slovakia's Eustream on 28 April 2014. Eustream and its Ukrainian counterpart Ukrtransgaz, owned by Naftogaz, agreed to allow Ukraine to use a never used (but aging, at 20 years old) pipeline on Slovakia's eastern border with Uzhhorod in western Ukraine. The deal would provide Ukraine with 3 billion cubic meters of natural gas beginning in autumn of 2014 with the aim of increasing that amount to 10 billion cubic meters in 2015. Later that month the price "automatically" jumped to $485 per 1,000 cubic meters because the Russian government annulled an export duty exemption for Gazprom in place since the 2010 Kharkiv Pact (this agreement was denounced by Russia on 31 March 2014). On 30 May 2014 Ukraine paid $786 million to Gazprom. On 16 June 2014 Gazprom stated that Ukraine's debt to the company was $4.5 billion. Unilaterally Gazprom decided that Ukraine had to pay upfront for its natural gas. Ukraine vowed to "provide reliable supply of gas to consumers in Ukraine and we will provide reliable transit to the European Union”. At the time about 15 percent of European Union's demand depended on Russian natural gas piped through Ukraine. According to European Union officials the deal secured that there would be no natural gas supply disruptions in other European countries. According to the Ukrainian government they had stopped buying from Gazprom because Ukraine could buy natural gas cheaper from other suppliers. However, take or pay claims by Gazprom for 2009–2014 untaken gas volumes were rejected. On 28 February 2018, the Arbitration Institute of the Stockholm Chamber of Commerce ordered that Gazprom pay Naftogaz for failing to ship certain amounts of gas through Ukraine gas transmission system. The net result of all claims was that Gazprom was ordered to pay Naftogaz $2.56 bln. Gazprom disputed this award and fought it off in several European courts where Naftogaz was trying to enforce the award. In the end, a settlement of principle was reached in Berlin on 20 December 2019 as part of wider trilateral talks between Gazprom, Ukraine and the European Commission on Russian gas transit through Ukraine. In September 2022, the two parties continued disagreeing about the arbitration process. Transit of Russian gas through Ukraine continued, in January 2022 Ukraine charged Gazprom $2.66 to move 1,000 cubic meters per 100 kilometers.

2022 Украина соғыспен байланысты газ мәселелері

Ресей-Украина соғысының күшеюінен кейін, Украина Энергетика министрлігінің бұйрығымен құрылған Украинаның Дағдарыс комитеті 2022 жылғы 26 ақпанда Украинадан транзиттік емес табиғи газ экспортына тыйым салу туралы шешім қабылдады. 2022 жылғы 4 наурызға дейін "Газ ТСО" ЖШҚ 16 газ тарату стансасын (ГТС) жапты, екі күннен кейін бұл көрсеткіш 39 стансаға дейін өсті. Тек Киевте ғана 96 000 азаматқа қызмет көрсеткен алты ГТС ажыратылды және қарқынды оқ жаууының салдарынан жөндеу мүмкін болмады. Луганск және Донецк облыстарындағы оқ жаууы 2022 жылғы 27 мамырға дейін істен шыққан ГТС санын 93-ке жеткізді, ал Сохрановка газ тасымалдау пункті (Луганскідегі Новопсков маңында) сол кезден бері жабылды, ал Суджа пункті тәулігіне шамамен 42 млн м³ газ тасымалдады. 2022 жылғы ақпан және наурыз айларында Ресейге қарсы Еуроодақтың санкцияларына жауап ретінде, 2022 жылғы 23 наурызда Президент Владимир Путин Ресейдің құбыр арқылы тасымалданатын газы үшін төлемдерді "компромиттік валюталардан" (АҚШ доллары және евро) бұрын ресми түрде "дос емес елдер" деп танылған елдерге рубльмен жүргізілетінін мәлімдеді, олардың ішінде барлық Еуроодақ мемлекеттері және Украина да бар; 28 наурызда ол Ресей Орталық банкіне, үкіметке және "Газпромға" 31 наурызға дейін "дос емес елдерден" рубльмен газ төлемдері бойынша ұсыныстар енгізуді тапсырды. 2023 жылы Ресей газы Украина арқылы Австрияға жылына 6,0 млрд м³, Словакияға – 6,5 млрд м³ және Венгрияға – 1,0 млрд м³ (олардың ұлттық жабдылуының бір бөлігі) тасымалданады. Бұл үш елдің барлығы да Ресейге рубльмен төлейді. 2023 жылы Украина арқылы тасымалданған ресейлік газдың көлемі 14,4 млрд м³ құрады, жұмыс істеген жекелеген құбырлар – Суджа және Уренгой-Помары-Ужгород. Украина осы қызметті 2024 жылдың желтоқсанына дейін қамтамасыз етуге міндетті. "Газпром" газды жеткізуге және Украинаға транзит ақысын төлеуге міндетті.

Украинадағы қоғамның реакциясы

Ресейдің Украинаға жасаған саяси қысымы 2005-2006 жылдардағы газ дауы кезінде Украинада ресейлік тауарларды бойкоттауға шақыратын халықтық науқанның туындауына себеп болды. Науқан аясындағы белсенді әрекеттер 2008-2009 жылдардағы газ соғысы кезінде 2009 жылдың басында да жалғасты.