Кіріспе

Беларусьтік ғалым Лазар Гулькович (Лазарь Гулькович; 20 желтоқсан 1898 – 1941 жылғы шілде), сондай-ақ Гулкович немесе Гулкович; көрнекті эстондық еврейтану ғалымы. Ол 1941 жылғы жазда нацистер тарапынан өлтірілді.

Өмір

Ресей империясының Минск облысы Зирин қаласында саудагердің ұлы болып дүниеге келген Гүлкович, Баранавичиде, содан кейін танымал Мир ешивасында білім алған. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде отбасы Украинаның Николаев қаласына қашып кеткен. 1918-1919 жылдары Гүлкович Литвадағы Вирбалис қаласына барып, еврей тіліндегі бастауыш мектептің директоры болды және раввинат құрамына кірді. Кейін Германиядағы Кенигсберг (қазіргі Калининград, Ресей) университетінде медицинаны оқыды, сонымен қатар философия және теология, әсіресе Ескі өсиет пәндерін тыңдады. 1922 жылы ол Ph.D. және M.A. дәрежелерін алды, алғашқысы Кабала тақырыбындағы еңбегі үшін, ал 1924 жылы M.D. дәрежесін, офтальмология саласында маманданумен алды. Кенигсбергте Гүлкович Фрида Рабиновичке (27 ақпан 1900 ж.т. – 1941 жылғы күзі) үйленді; олардың екі қызы болды. Алайда, медициналық диссертациясын тапсырғаннан кейін Гүлкович Лейпциг университетінен еврей, арамей және талмуд ғылымдары бойынша дәріс оқуға шақырылды, бұл қызмет бұрын қайтыс болған белгілі Израиль Иссар Каханға тиесілі болған. Саксониядағы Лейпциг сол кезде Германиядағы шығыстану ғылымдарының "мекасы" еді, өте ірі және жоғары бағаланған университет (мүмкін, Пруссиядан тыс ең жақсысы). Гүлкович сондай-ақ, дінтану факультетінің Ескі өсиет бөліміндегі Кейінгі еврей зерттеулері институтының директоры болды. Осы тағайындамамен Гүлкович автоматты түрде неміс азаматы атанды. Лейпцигте Гүлкович оқытумен қатар, білімін жалғастырды, сонымен қатар көрнекті ғалымдардың (әсіресе исламтану, Таяу Шығыс зерттеулері, Эфиопия зерттеулері және ассириология, сондай-ақ көрнекті Теодор Литтпен философия) жетекшілігімен Habilitation-ға дайындалды, оны 1927 жылы алды. Лейпцигте Privatdozent (профессорлық лауазымға тағайындалуы мүмкін жалақысыз аға оқытушы) ретінде қызметін жалғастырған ол 1932 жылы философия факультетінің Кейінгі еврей зерттеулерінің ерекше профессоры (кафедрасы жоқ толық профессор) атанды, бұл неміс университетіндегі жалғыз осындай лауазым еді. Алайда, бір жыл өткен соң, 1933 жылы, нацистердің билікке келуіне және Нюрнбергтік нәсілдік заңдарға (олар, басқалармен қатар, мемлекеттік қызметкерлер ретінде еврейлерге, Германияда профессорлар да осы санатқа жатты) бағытталғандықтан, ол Лейпциг университетінен босатылды. Алайда, сол жылы Эстониядағы Тарту университеті, шығыстану және еврей тіліндегі зерттеулерде бай дәстүрі бар, жергілікті ғалымдардың және Альберт Эйнштейннің қолдауымен жаңа еврей зерттеу институтын ашты – 1933 жылы, тіпті Эстония сияқты азшылықтар құқығымен мақтан тұтатын тәуелсіз ел үшін де ерекше және батыл қадам. Гүлкович еврей зерттеулерінің профессоры және кафедра меңгерушісі қызметіне тағайындалып, 1934 жылы Тартуда сабақ беруді бастады. Ол көптеген жоғары білікті аспиранттарды (көбінесе еврейлерді) тартты және еврей зерттеулері бойынша халықаралық басылымдар сериясын құрды. Гүлкович неміс тілінде сабақ берді; Тарту институты, бәлкім, Холокост кезінде еврей мәселелерін неміс тілінде зерттеуге мүмкіндік берген әлемдегі жалғыз орын болды. Тартудағы қызметі кезінде Гүлкович сол кездегі мүмкіндіктер шегінде шетелге, әсіресе Швецияға (Уппсала университеті) және Ұлыбританияға (Кембридж университеті) көп сапар шекті. 1940 жылы Кеңес Одағы Эстонияны бірінші рет басып алып, аннексиялағаннан кейін, Гүлковичтің кафедрасы 1941 жылы таратылды және ол өзі де қызметтен босатылды. Сол жылы нацистер Эстонияны басып алған кезде Гүлкович және, мүмкін, бірнеше аптадан кейін оның отбасының барлық мүшелері – депортацияланбаған және сол жерде қалған 1000-ға жуық эстондық еврейлермен бірге – нацистердің қолынан қаза тапты.