Кіріспе

Ресей банкі

"Сбербанк" АҚ (Сбербанк, бастапқыда "сберегательный банк" сөзінің қысқартылған түрі) – Мәскеуде орналасқан, Ресей мемлекетінің көпшілік үлесіне тиесілі банк және қаржы қызметтерін ұсынатын компания. 2015 жылға дейін "Ресейдің Сбербанкі" деп аталды (қазіргі уақытта: Sber). Сбербанктың операциялары бірнеше еуропалық елде, көбінесе посткеңестік мемлекеттерде жүзеге асырылады. 2022 жылға қарай, банк Ресейдегі барлық банк активтерінің шамамен үштен бірін құрады. 1990-шы жылдардан бері банк Ресей үкіметімен тығыз байланысының арқасында дамыды. 2014 жылға дейін Ресей мен Шығыс Еуропадағы ең ірі банк, ал Еуропада үшінші ірі банк болды. "The Banker" журналының "Дүниежүзілік банктердің 1000 ең ірісі" рейтингінде әлемдік деңгейде 60-шы орынға, ал Орталық және Шығыс Еуропада бірінші орынға ие болды. Forbes журналының "Global 2000" ашық компаниялардың әлемдік рейтингінде Сбербанк 51-орынды иеленеді.

Ерте тарих

Сбербанк тарихы 1841 жылғы Канкриннің қаржы реформасына, Ресей империясында алғашқы мемлекеттік жинақ банкілер желісі құрылғанға дейін жетеді. 19 ғасырдың соңына қарай желі 2 миллионнан астам салым қойғанмен 4 мыңға жуық бөлімшеге жетті. 1905 жылдан бастап жинақ банкі бөлімшелеріне сақтандыру сатуға рұқсат берілді. 1910 жылдан кейін жинақ банкілер несие кооперативтеріне субсидия беріп, шағын несие берушілерге қарыз беруді бастады. 1915 жылы жинақ банкі бөлімшелері депозит ретінде мемлекеттік бағалы қағаздарды қабылдауға кірісті.

1917-1991: Кеңес жинақ банктері жүйесі

1917 жылғы Қазан революциясынан кейін мемлекеттік жинақ банктері жүйесі КСРО Қаржы министрлігінің басқаруымен Мемлекеттік еңбек жинақ банктері жүйесі ретінде қызметін және дамуын жалғастырды. 1926 жылдан бастап жинақ банктерінің бөлімшелеріндегі ақшалар жұмысшы және қызметкерлерге жалақы төлеу үшін қолданылды. Жинақ банктері мемлекеттік лотерея билеттерін тарату және халыққа мемлекеттік облигацияларды орналастыру үшін пайдаланылды. Сонымен қатар, жинақ банктері ақша аударулар сияқты кеңейтілген қызметтерді ұсынды. 1980 жылдардың соңына қарай Кеңес Одағының жинақ банкі жүйесінде 80 мыңға жуық бөлімше болды. «Перестройка» реформаларының аясында 1987 жылы жинақ банктерінің бөлімшелері қайта ұйымдастырылып, КСРО Жинақ банкі құрылды. КСРО Жинақ банкінің құрамында Кеңес республикаларында жеке жинақ банктері құрылды. КСРО тарағаннан кейін, бұрынғы республикалық жинақ банктері жаңа тәуелсіз посткеңестік мемлекеттердің мемлекеттік жинақ банктеріне айналды. 1991 жылы РСФСР Жинақ банкі Ресей Федерациясының Акционерлік коммерциялық Жинақ банкі (Ресейдің Сбербанкі) болып қайта құрылды.

2014-2017 жылдардағы санкциялар

2014 жылы Ресейдің Қырым аралын аннексиялағанынан кейін Обама әкімшілігі 2014 жылдың 12 қыркүйегінде АҚШ Қазынашылық департаментінің Шетелдік активтерді бақылау кеңсесі (OFAC) арқылы «Сбербанк» және басқа да ұйымдарды Секторлық санкциялар тізіміне (SSI) қосу арқылы бағытталған санкциялар салды. Бұл 2014 жылдың 31 шілдесінде «Сбербанктің» Еуроодақтың санкциялар тізіміне қосылуымен үйлесімді болды. Санкциялар ЕО және АҚШ капитал нарықтарына қол жеткізуді шектеуден тұрады. Санкциялар жарияланғаннан кейін және шілде айының соңына дейін «Сбербанктің» нарықтық құны әлемдегі ірі несие берушілер арасында ең көп төмендеді, сондай-ақ инвесторлар «Сбербанктің» нарықтық капитализациясынан 22 миллиард доллар көшірді. Дегенмен, келесі жылы «Сбербанк» акцияларының бағасы 89%-ға өсті. «Сбербанк» және басқа ресейлік банктер экономикалық жазалау шараларын жою үшін Еуроодақтың жоғарғы сотына шағымдануға жүгінді. 2014 жылдың 27 тамызында Швейцария «Сбербанк» және басқа да ресейлік қаржы институттарына санкциялар салды. 2015 жылдың 22 желтоқсанында АҚШ «Сбербанкке» және оның еншілес компанияларына қосымша санкциялар салды. 2017 жылдың 15 наурызында Украина президенті Ресейдің Қырымды аннексиялауы және Донбастағы соғысқа қатысуына байланысты санкцияларын жалғастыру аясында «Сбербанкке» (сондай-ақ Украинада жұмыс істейтін басқа ресейлік мемлекеттік банктерге: «ВТБ Банк», «БМ Банк», «Проминвестбанк» және «ВС Банк» (ВіЕс Банк)) санкциялар салды.

2022-2023 жылдарға арналған санкциялар

2022 жылғы 24 ақпанда 2022 жылғы Ресейдің Украинаға басып кіруі салдарынан АҚШ президенті Джо Байден қосымша ресейлік жеке тұлғалар мен компанияларға қарсы санкциялар жариялады, соның ішінде Сбербанк қызметіне жаңа шектеулер енгізілді, одан кейін Сбербанк акцияларының құны жартысынан астам бөлігін жоғалтты. Украинадағы Сбербанк банктік лицензиясы 2022 жылғы 25 ақпанда күштен шығарылды. 2022 жылғы 28 ақпанда санкциялардың нәтижесінде Sberbank Europe банкроттыққа тап болды. Deutsche Börse Сбербанк акцияларымен сауданы тоқтатты. Екі күннен кейін Sberbank Europe Еуропа нарығынан кетуін мәлімдеді. Visa және Mastercard 2022 жылғы наурыз айының басында Ресейдегі қызметін тоқтатты. Ресей банктері шығарған осы жүйелердің карталары Ресей аумағынан тыс жерлерде жұмыс істемейтін болды, ал Ресей аумағынан тыс жерлерде шығарылған Visa карталары Ресейде жұмыс істемейтін болды. Тамыз айында App Store дүкенінде SBOL қосымшасы пайда болды. Ол ресми түрде Сберге тиесілі емес, бірақ алынып тасталған қосымшаның функционалын толық қайталайды. Бір аптадан кейін бұл қосымша да App Store дүкенінен алынып тасталды. Сбербанк Басқармасының төрағасының орынбасары Станислав Кузнецов Шығыс экономикалық форумында сөйлеген сөзінде Сбербанк атынан таралған жаңа қосымшалар туралы айтты. Оның сөзіне göre, Sberbank-тің AppStore дүкеніндегі барлық жаңа қосымшалардың онымен ешқандай қатысы жоқ. Кузнецов бұл алаяқтардың смартфондарға қашықтан кіріп, парольдер мен банк картасының нөмірін ұрлауға арналған бағдарламалар екенін атап өтті. 2022 жылғы шілдеде ЕО 2022 жылғы Ресейдің Украинаға басып кіруіне байланысты Сбербанкке санкциялар салды. Сбербанкке 2022 жылы Жаңа Зеландия да санкциялар салды. 2022 және 2023 жылдары көптеген шетелдегі еншілес компаниялар лицензияларын жоғалтты, жабылды, сатылды немесе таратылды.

2020 жылы брендті қайта құру және "экожүйе"

2020 жылы Сбербанк қайта брандинг жасады. Логотипті өзгертуден және "Сбер" деген қысқартуды заңдастырудан басқа, компания банкты "экожүйеге" айналдыруды жариялады. Сбербанк "жартылай банк" болуға шешім қабылдады және түрлі қызметтерді, негізінен цифрлық қызметтерді дамытуға кірісті: онлайн кинотеатр (Okko), музыка (SberSound), тамақ жеткізу (SberMarket), бұлтты сақтау (SberDisk), такси (Citymobil). Бастапқыда "экожүйе" Mail.ru Group компаниясымен серіктестікте құрылды, осы мақсатта 100 миллиард рубльге жуық капиталмен O2O (онлайн-офлайн) холдингі құрылды. Бірақ 2021 жылдың көктемінде тараптар басқару әдістері мен корпоративтік мәдениетке байланысты келіспеушіліктер туындағандықтан ынтымақтастықтан бас тартты. "Экожүйенің" тағы бір құрауы – дәріханалар. Sber Eapteka (электрондық дәріхана) онлайн қызметін іске қосып, Сбер бизнесті кеңейтіп, өз филиалдарында дәріханалар ашуды шешті. Дәрі-дәрмектерді мақсатты жинақтау арқылы, сондай-ақ өзінің генериктерін өндіру арқылы онда сатып алу тиімдірек болады деп күтілуде. 2021 жылдың жазында Сбербанк демалысқа шығу мүмкіндігін енгізу туралы хабарлады. Қызметкерлер жұмыстарын сақтап, бір жылға дейін ақысыз демалысқа шығуға құқылы (бірақ бұл үшін тікелей басшының келісімі қажет). Сонымен қатар, оларға жылына үш ай қашықтан жұмыс істеуге рұқсат беріледі.

КСРО азаматтарының банктегі салымдары

1990 жылдардың басында бағаларды либерализациялаудан кейін мемлекет және Сбербанк азаматтардың салымдарын қамтамасыз етуге берген кепілдіктерінен бас тартты, нәтижесінде олардың құнсыздануы социологиялық сауалнамалар бойынша халықтың күрт наразылығына әкелді. 1996 жылдан бастап салымшылардың зиянын өтеу жұмыстары кезең-кезеңмен жүргізіле бастады. 2008 жылдың 16 ақпанынан бастап Сбербанк бөлімшелері белгілі бір санаттағы азаматтарға советтік салымдары бойынша өтемақы төлеуді бастады. Салымдарды толық өтеу туралы заң 1995 жылы қабылданған, бірақ 2003 жылдан бері төлемдердің басталуы үнемі кейінге жылдырылып келеді. 2019 жылы төлемдерді бастау мерзімін 2023 жылға қайта жылжыту туралы заң қабылданды. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, 345,54 миллиард рубльдік қарызды 2023 жылы толығымен өтеу үшін 62,7 триллион рубль қажет болады (индексацияны ескере отырып). 2022 жылдың күзінде үкімет Мемлекеттік Думаға мерзімді 2026 жылдың басына ауыстыру туралы заң жобасын жолдады.

Меншік

"Сбербанктың" басым акционері Ресей Үкіметі басқаратын Ресей Ұлттық байлық қоры (2020 жылға дейін Ресей Федерациясының Орталық банкі) болып табылады, оған "Сбербанктың" дауыс беретін акцияларының 50% плюс 1 дауыс құрауы тиесілі. Қалған акциялар портфельдік, жеке және басқа инвесторлар арасында таратылған. Ресейдің орталық банкі Ресей заңнамасы өзгертілмесе, өз үлесін сата алмайды.

Менеджмент

Президент және бас атқарушы директор Герман Греф, оны директорлар кеңесі 2007 жылғы 16 қазанда бекітті. Сергей Горьков 2008 жылдың қарашасында «Сбербанкке» қосылды, кейіннен халықаралық операциялардың басшысы және 2010 жылдың 10 қазанынан бастап 2016 жылдың 26 ақпанына дейін басқарманың аға вице-төрағасы болды, ол «Сбербанк» қызметін тастап, «Внешэкономбанк» (ВЭБ) төрағасы болды. Ол «Сбербанк» қызметін тек екі шетелдегі – Қазақстанда (2006) және Украинада (2007 жылдың желтоқсаны) – жүргізілетін операциялардан бастап, Беларусь (2009), Германия (2009), Қытай (2010), Үндістан (2010 жылдың қыркүйегі), Швейцария (2011 жылдың 31 желтоқсаны), Австрия (2012 жылдың 15 ақпанында Volksbank International AG сатып алынды; 2012 жылдың 1 қарашасында Sberbank Europe AG деп аталды, Австрия, Босния және Герцеговина, Хорватия, Чехия, Венгрия, Словакия, Словения, Сербия, Украина және Германияда орналасқан), Босния және Герцеговина (2013 жылдың 20 ақпаны), Венгрия (2011 жылдың 31 желтоқсаны; 2013 жылдың 1 қарашасы, Sberbank Hungary Ltd ретінде), Хорватия (2012 жылдың ақпаны), Чехия (2013 жылдың 20 ақпаны), Словения (2013 жылдың 28 қаңтары), Словакия (2013 жылдың 15 ақпаны) және Түркия (2012 жылдың қыркүйегінде DenizBank сатып алынды) сияқты жиырмадан астам елге кеңейтті. Горьковтың кеткенінен кейін Светлана Алексеевна Сагайдак (Светлана Алексеевна Cагайдак) Басқарманың жаңа аға вице-төрағасы болды. Бұрын 2003-2013 жылдары РИА Новостидің бас директоры, ал 2006-2016 жылдары бас редакторы болған Светлана Миронюк 2016 жылдың 1 ақпанынан бастап вице-президент және маркетинг және коммуникация департаментінің басшысы болып жұмыс істейді. 2022 жылдың ақпан айында «Сбербанк» өзінің бұрынғы топ-менеджері Лев Хасис басқарған жеке электрондық коммерция холдингін құру туралы хабарлады, бірақ ол 22 ақпанда, бір аптадан кейін «Сбербанк» қызметін тастады.

2021-2023 жылдар аралығында халықаралық операцияларды жабу

2021 жылдың қарашасында басым нарықтарға назар аудару мақсатында Sberbank Europe AG Босния және Герцеговинадағы (Sberbank a. d. Banja LuKa және Sberbank BH d. d. Sarajevo), Хорватиядағы (Sberbank d. d.), Венгриядағы (Sberbank Magyarorszag Zrt.), Сербиядағы (Sberbank Srbija a. d. Beograd) және Словениядағы (Sberbank banka d. d.) банктерін сербтік MK Group компаниясына шамамен 500 миллион евроға сатты. 2022 жылдың 1 сәуірінде Sberbank CIB (UK) Limited компаниясы басқаруға берілді. Sberbank CIB USA, Inc. компаниясының да қызметі 2022 жылдың сәуірінен бастап тоқтатылды. 2022 жылдың 23 тамызында қазақстандық «Байтерек» қаржы холдингі қазақстандық «Сбербанк» еншілес компаниясын сатып алғанын хабарлады. Sberbank Switzerland 2022 жылдың қыркүйегінде m3 Groupe Holding SA компаниясына сатылды және болашақта TradeXBank AG деген атпен сауда жасайтын болады. 2022 жылдың 15 желтоқсанында Sberbank Europe AG банктік лицензиясының мерзімі бітті және ол енді сауда жасай алмайды. 2022 жылдың 29 желтоқсанында Sberbank CIB (UK) Ltd және SIB (Cyprus) Limited Лондон қор биржасының құрамынан шығарылды.

Санкциялар қысымының салдарынан Sberbank 2023 жылы БАӘ-дегі кеңсесін жабады. 2023 жылдың 16 маусымында Sberbank компаниясы Abwicklung статусындағы Sber Vermögensverwaltungs AG (бұрынғы Sberbank Europe AG) австриялық банкін атауын жарияламаған австриялық компанияға сатқанын хабарлады. Бұл Sberbank-тың Еуропадағы соңғы еншілес компаниясы болды.

Ағымдағы халықаралық операциялар

2023 жылдың күзінде Сбербанк Қытайда филиал ашуды жариялады. Сонымен қатар, Ресейдің шекаралық аумақтарындағы қытай клиенттерімен жұмыс істеу үшін банк Сбербанк сауда белгісін тіркеді. 2023 жылдың қазанында Сбербанк исламдық қаржы өнімдерінің желісін іске қосты: ААОИФИ стандартына сәйкес келетін «Адафа» пайызсыз картасы және «Амана» шоты. Өнімдер Ресейдің тоғыз облысында, Мәскеу, Татарстан және Чечня сияқты аймақтарда қолжетімді.

Демеушілік

Сбербанк Ресейдің түрлі өңірлерінде спорттық және қайырымдылық шараларын, сондай-ақ білім беру жобаларын, оның ішінде қаржылық сауаттылықты дамытуға бағытталған жобаларды қолдайды.

Жинақтамаларды тоқтату

Сбербанк – активтері мемлекетке тиесілі болған Кеңес үкіміндегі жинақ банктерінің (аты айтып тұрғандай) заңды мұрагері. 1990 жылдары Ресей нарықтық экономикаға өту кезінде бұл активтер сатылды, бірақ Сбербанк азаматтардың салымдарына кепілдік бермеді. Бұл оқиға рубльдің күрт құнсыздануына алып келді, нәтижесінде ресейлік халық арасында үлкен наразылық туды. 1996 жылдан бастап инвесторлардың зиянына ішінара өтемақы төленді. Дегенмен, 2003 жылға дейін бұл тек Сбербанк сияқты мемлекеттік банктерге ғана қатысты, бұл оларға толық жекешеленген банктерге қарағанда әділетсіз артықшылық берді. 1995 жылғы заң бойынша 2003 жылы халыққа қарызды өтеу басталмақ, ол кезде рубльдің нақты құны ескерілетін болды. Бірақ 20 жыл бойы төлемдерді бастау мерзімі үнемі кейінге жылдырылып келді. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, қарызды толық өтеу мемлекетке шамамен 200 триллион рубль тұрады. 2022 жылдың күзінде үкімет 2026 жылға дейін жаңа мерзімді ұзартатын заң жобасын енгізді.

2000-жылдардың басындағы қызмет көрсетудің төмен деңгейі

2000-жылдардың басында Сбербанк жиі нашар қызмет көрсетуге кінәланды. Келесі жылдары Сбербанк жаңа қызметтерді енгізіп, бар қызметтерінің сапасын жақсартты. 2010 жылдың ортасына қарай банк клиенттерге көрсетілетін қызмет сапасы бойынша нарық көшбасшыларының біріне айналды, атап айтқанда, бөлшек салымдарға, премиум қызметтерге және тағы да басқа қызметтерге қатысты.

Ақшаны заңсыз жолмен айыру, "Превезон Холдингс"

Сергей Леонидович Магнитский көптеген адамдар мен ұйымдарды Ресейде салық алаяқтығы арқылы ұрланған ақшаны жылыстатуда айыптады. Денис Кацывқа тиесілі Prevezon Holdings компаниясы, Наталья Владимировна Весельницкая және Луи Фридің өкілдігімен, қылмыс жасағанын мойындамай, талапты реттеу үшін 6 миллион доллар төледі, нәтижесінде 2017 жылдың жазында Әділет министрлігі барлық айыптауларды қайтарып алды.

Павлов граниті

АҚШ сотында Воронеж қаласындағы кәсіпкер Сергей П. Пойманов (Ланг ру) Сбербанк, оның бірнеше еншілес компаниялары мен басшыларын, сондай-ақ іскер әріптесіне қарсы 750 миллион долларлық талап арыз берді. Ол, өзіне тиесілі құнды гранитті қиыршық тас карьері 2012 жылы банк тарапынан заңсыз банкротқа түсіріліп, тартып алынғанын мәлімдеді. Сбербанк Пойманов мырзаның несиені өтемегендігіне байланысты карьерді кепілге алғанын айтады. Сбербанк осы сот ісіне Марк Казовицтің қызметін пайдаланады. Кейін Поймановқа бірнеше құқық бұзушылық тағылып, 2017 жылдың 24 мамырында Ресей полициясы оны ұстады. Одан кейін оны Мәгнитский қайтыс болған әйгілі Матросская Тишина түрмесінде қатаң тергеу алдындағы қамауға алды. Ол банкроттық алаяқтығының бір бөлігі ретінде компанияның шамамен 1 миллиард рубльге (13 миллиард долларға жуық) ақшасын жымқыруда айыпталды.

Украинаның санкциялары және Сбербанктің мүлкіне зиян келтіру

2014 жылдың сәуірінде бірнеше украиндық шенеуніктер Сбербанкты 2014 жылы Украинадағы пророссийлық тәртіпсіздіктерді, соның ішінде терроризмді қаржыландырды деп айыптады. Банк Украина аумағында заңсыз қызметті қаржыландыруға қатысы бар екенін жоққа шығарды, бұл кейіннен Украина Ұлттық Банкі жүргізген тексеру арқылы расталды. "Бұл Украинада күш алып келе жатқан неонацистік идеологияның агрессивті ұлтшылдығының тағы бір көрінісі және елдің ресми билігінің қолдауына ие екені анық", - деп мәлімдеді Ресей Сыртқы істер министрлігі. 2017 жылдың 15 наурызында Украина президенті Ресейдің Қырымды аннексиялауы және Донбастағы соғысқа қатысуына байланысты санкцияларын жалғастыру аясында Сбербанкке (сондай-ақ Украинада жұмыс істейтін басқа да ресейлік мемлекеттік банктерге: ВТБ Банк, БМ Банк, Проминвестбанк және УК (ВіЕс Банк)) санкциялар салды.

2019 жылғы деректерді бұзу

2019 жылдың қазан айында DeviceLock киберқауіпсіздік компаниясының сарапшылары Sberbank банкінің ірі деректер бұзу оқиғасы туралы ақпаратты "Коммерсант" газетімен бөліскені белгілі болды. 60 миллионға дейін Sberbank несие картасының жеке ақпараты қара нарықта сатылымға қойылған. Бұл Ресей банкілік жүйесіндегі ең ірі деректер бұзу оқиғасы еді.