Кіріспе
Иммунобесуші дәрілер
Органдардың трансплантациясы
Микофенолат мүшелерді трансплантациялаудан кейін қабылдамауды (жақсы қабылдамауды) болдырмау үшін қолданылады. Микофенолат мофетил ересектерде мүшелерді трансплантациялаудан кейін қабылдамауды және екі жастан асқан балаларда бүйрек трансплантациясынан кейін қабылдамауды алдын алуға тағайындалады; ал микофенолат натрий ересектерде бүйрек трансплантациясынан кейін қабылдамауды алдын алуға тағайындалады. Микофенолат натрий екі жастан асқан балаларда бауыр, жүрек немесе өкпе трансплантацияларынан кейін қабылдамауды болдырмау үшін де қолданылған.
Аутоиммунды ауру
Микофенолат автоиммундық аурулар мен оған ұқсас иммундық медиацияланған ауруларда, оның ішінде Бехчет ауруы, пемфигус вульгар, А иммуноглобулині нефропатиясы, ұсақ қан тамырларының васкулиттері және псориаз сияқты жағдайларда стероидтарды азайтуға бағытталған ем ретінде жиі қолданылады. Ол ретроперитонеалдық фиброзды емдеу үшін де, басқа да бірқатар дәрілермен бірге пайдаланылады. Атап айтқанда, басқа әдістермен емделмейтін псориазға да қолданылуы мүмкін. Микофенолатты бүйрек нефриттерін емдеуде қолдану жиілеген сайын, толық жауап беру көрсеткіштері артып, асқынулардың саны азайғаны байқалды. Сонымен қатар, жүргізілген зерттеулерде микофенолаттың циклофосфамидке қарағанда жақсы нәтижелер көрсеткені және жанама әсерлері аз болғаны анықталды. Уолш бүйрек функциясы бұзылмаған адамдарда бүйрек нефриттерін емдеу үшін микофенолатты бірінші қадамдағы индукциялық терапия ретінде қарастыруды ұсынды.
Басқа агенттермен салыстыру
Азатиопринмен салыстырғанда, диарея жиірек кездеседі, бірақ трансплантталған пациенттерде қалған жанама әсерлердің қаупінде ешқандай айырмашылық жоқ. Микофенол қышқылы азатиоприннен 15 есе қымбат тұрады.
Жағымсыз әсерлер
Емдеуге жиі кездесетін жағымсыз әсерлерге (адамдардың ≥ 1% - ы) диарея, жүрек айну, құсу, буын ауруы; инфекциялар, лейкопения немесе анемия препараттың иммунодепрессивті және миелосупрессивті қасиеттерін көрсетеді. Микофенолат натрий жиі шаршау, бас ауруы, жөтел және/немесе тыныс алуда қиындықтармен байланысты. Микофенолат мофетилді тамырға (IV) енгізу де тромбофлебит және тромбозға жиі байланысты. Сирек кездесетін жағымсыз әсерлерге (адамдардың 0,1–1% - ы) эзофагит, гастрит, асқазан-ішек жолының қан кетуі және/немесе инвазивті цитомегаловирус (CMV) инфекциясы жатады. Таза эритроциттер аплазиясының (PRCA) бірнеше жағдайы да тіркелді. АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) адамдарда мүмкіндік инфекцияларының, мысалы, жасырын вирустық инфекциялардың белсенділігінің, соның ішінде белдеме, басқа герпес инфекциялары, цитомегаловирус және BK вирусына байланысты нефропатияның қаупі жоғары екенін ескертті. Сонымен қатар, FDA дәріні қабылдаған кезде сирек кездесетін неврологиялық ауруға шалдыққан 16 адамды зерттеп жатыр. Бұл - прогрессивті мультифокалды лейкоэнцефалопатия деп аталатын вирустық инфекция; ол миға шабуыл жасайды және көбінесе өлімге алып келеді.
Жүктілік
Микофенол қышқылы жүктілік кезінде қолданылғанда түсік түсіру және туа біткен ақаулармен байланысты, сондықтан жүкті болуға тырысатын әйелдер оны мүмкіндігінше болжамау керек.
Қанды тексеру
Бұл препараттың ең көп кездесетін әсерлерінің бірі – қандағы холестерин деңгейінің артуы. Сондай-ақ, қан химиясының басқа да өзгерістері, мысалы, гипомагнезиемия, гипокальциемия, гиперкалемия және қандағы мочевина азотының (BUN) деңгейінің жоғарылауы мүмкін.
Әрекет ету механизмі
Пуриндер (гуанозин және аденозин нуклеозидтерін қоса алғанда) жаңадан синтезделу үшін рибоза-5-фосфатын пайдалана алады немесе бос нуклеотидтерден қайта пайдаланылуы мүмкін. Микофенол қышқылы – инозин 5'-монофосфат дегидрогеназаның (IMPDH) күшті, қайтымды, бәсекелеспейтін тежегіші, бұл фермент инозин 5'-монофосфаттан (IMP) гуанозин 5'-монофосфатын (GMP) жаңадан синтездеуге қажет. IMPDH тежегіші лимфоциттерге ерекше әсер етеді, себебі олар негізінен жаңадан пурин синтезіне тәуелді. Керісінше, көптеген басқа жасуша түрлері екі жолдың да көмегімен пайдаланады, ал кейбір жасушалар, мысалы, толыққанды дифференциацияланған нейрондар, пурин нуклеотидтерін қайта пайдалануға толыққанды тәуелді. Осылайша, микофенол қышқылын қолдану Т және В жасушаларында ДНК көбеюінің салыстырмалы түрде таңдамалы тежелуіне алып келеді.
Фармакология
Микофенолат Penicillium stoloniferum, P. brevicompactum және P. echinulatum саңырауқұлақтарынан алынуы мүмкін. Микофенолат мофетил бауырда микофенол қышқылының белсенді түріне айналады. Ол инзозин монофосфат дегидрогеназа ферментін қайтымды түрде тежейді, бұл фермент В және Т лимфоциттерінің көбеюі үшін қолданылатын пурин синтезінің de novo жолында гуанин монофосфат синтезінің жылдамдығын реттейді. Басқа жасушалар пуриндерді бөлек қайта пайдалану жолы арқылы қалпына келтіреді және осылайша оның әсерінен қаша алады. Әдетте, ол иммунодепрессанттардың үш препараттан тұратын схемасының бір бөлігі ретінде қолданылады, оған кальцинеурин ингибиторы (циклоспорин немесе такролимус) және глюкокортикоид (мысалы, дексаметазон немесе преднизон) кіреді.
Химия
Микофенолат мофетилі – микофенол қышқылының морфолиноэтил эфирі; бұл эфир карбоксил тобын жасырады. Микофенолат мофетилінің морфолин бөлігі үшін pKa мәні 5,6, ал фенол тобы үшін 8,5 құрайды деп хабарланады.
Тарих
Микофенол қышқылын итальяндық медицина ғалымы Бартоломео Госио ашқан. Госио бұзылған жүгеріден саңырауқұлақты жинап, оған Penicillium glaucum деп ат қойды. (Қазір бұл түрді P. brevicompactum деп атайды.) 1893 жылы ол саңырауқұлақтың антибактериялық белсенділігі бар екенін анықтады. 1896 жылы ол осы қосылыстың кристалдарын оқшаулап, оны көкжиегі бактериясына қарсы белсенді антибактериялық қосылыс ретінде сәтті көрсетті. Оны 1912 жылы америкалық екі ғалым К. Л. Алсберг пен О. М. Блэк қайтадан тауып, микофенол қышқылы деп атады. Соңында бұл қосылыстың вирустық, саңырауқұлақтық, бактериялық, қатерлі ісікке қарсы және шошқашаңға қарсы әсерлері бар екені дәлелденді. Ол кері әсерлері болғандықтан антибиотик ретінде сатуға шығарылмаса да, оның модификацияланған қосылысы (эстер туындысы) бүйрек, жүрек және бауыр трансплантацияларында иммунодепрессант ретінде бекітілген дәрілік зат болып табылады және CellCept (Roche компаниясының микофенолат мофетилі) және Myfortic (Novartis компаниясының микофенолат натрийі) брендтерімен сатылады. CellCept-ті Оңтүстік Африканың генетигі Энтони Эллисон және оның әйелі Элси М. Эуги әзірледі. 1970 жылдары Медициналық зерттеулер кеңесінде жұмыс істеген кезде, Эллисон балаларда иммунитет тапшылығының биохимиялық себептерін зерттеді. Ол аутоиммундық ауруларда иммундық жауаптың пайда болуына, сондай-ақ ағзаны трансплантациялау кезінде иммундық қабылдамау реакциясына себепші инозин монофосфат дегидрогеназа ферментінің қатысатын метаболикалық жолын анықтады. Ол ферментті бөгейтін молекула табылса, онда ол иммунодепрессант дәріге айналады деген ойды ойлап тапты. Бұл дәрі аутоиммундық аурулар мен ағзаны трансплантациялау кезінде қолданылуы мүмкін. 1981 жылы ол дәрі-дәрмек табуға бел буды. Бірнеше фармацевтикалық компанияға жүгінді, бірақ олар оны бірінен соң бірі қабылдамады, өйткені ол дәрі-дәрмек зерттеулері туралы негізгі білімі жоқ еді. Алайда Syntex компаниясына оның жоспары ұнады және оны әйелімен бірге компанияға қосылуын сұрады. Ол ғылыми-зерттеулер жөніндегі вице-президент болды. Эллисондар өздерінің бір экспериментінде микофенолат мофетил деп аталатын антибактериялық қосылысты қолданды, ол клиникалық қолданыстан кері әсерлеріне байланысты тоқтатылды. Олар бұл қосылыстың иммунодепрессант әрекеті бар екенін анықтады. Олар химиялық түрін синтездеп, белсенділігін арттырып, жағымсыз әсерлерін азайтты. Кейіннен олар оның эксперименттік егеуқұйрықтарда ағза трансплантациясында пайдалы екенін көрсетті. Сәтті клиникалық сынақтардан кейін, бұл қосылысты 3 мамыр 1995 жылы АҚШ Тамақ және дәрі-дәрмек басқармасы бүйрек трансплантациясында қолдануға рұқсат берді және CellCept брендімен сатылды. Еуропалық Одақта қолдану үшін 1996 жылдың ақпан айында мақұлданды.
Аттар
Ол бастапқыда микофенолат мофетил (MMF, саудалық атауы CellCept) түрінде ауыз арқылы сіңуді жақсарту мақсатымен енгізілді. Микофенолат натрий тұзы да қолданысқа енгізілген. Ішек қабығымен жабылған микофенолат натрий (EC MPS) – МФА-ның басқаша түрі. MMF және EC MPS тиімділік және қауіпсіздік тұрғысынан шамалас болып көрінеді.
Зерттеу
Микофенолат мофетилі идиопатиялық тромбоцитопениялық пурпура (ИТП), жүйелік эригематоздық люпус (СЭЛ), склеродермия (жүйелік склероз немесе ССК) және пемфигус вульгарис (ПВ) сияқты аутоиммундық ауруларды емдеуде кейбір науқастарда сәттілікпен қолданыла бастады. Ол сонымен қатар грануломатозбен қатар жүретін полиангииттің ремиссиясын ұстап тұру үшін ұзақ мерзімді терапия ретінде де қолданылады, бірақ қазіргі кездегі зерттеулер оның азатиопринге қарағанда нашар екенін көрсетті. Микофенолат пен рибавириннің комбинациясы денге вирусының in vitro жұғуын және көбеюін тоқтатуға қабілетті екені анықталды. Сонымен қатар, ол MERS вирусына қарсы, әсіресе интерферонмен бірге қолданғанда үміттендірерлік антивирустік белсенділік танытты. Алдын ала мәліметтер микофенолат мофетилінің көп склерозбен ауыратын адамдарға да пайдалы болуы мүмкін екенін көрсетеді. Дегенмен, RRMS (қайталамалы-ремиссиялаушы склероз) ауруы бар науқастарда интерферон бета 1а-ға қосымша терапия ретінде оның тиімділігін анықтау үшін жеткілікті дәлелдер жоқ.