Кіріспе

Жүрек соғуы тоқтаған донордан мүшелерді алу

1970 жылдардың ортасы мен соңында ми өлімі заңға енгізілгенге дейін, барлық мүрделік донорлардан жасалған орган трансплантациялары жүрек соғуы тоқтаған донорлардан (NHBD) алынған. Алайда, ми өлімінен кейін донорлар (DBD) (жүрек соғып тұрған мүрделер) органдар алынған кезде қанмен қамтамасыз етілгендіктен және салқындатылғандықтан жақсы нәтижелер көрсетті, сондықтан NHBD-лер көбінесе қолданылмады, тек Жапонияда ғана, онда ми өлімі заңды немесе мәдени тұрғысынан мойындалмаған, соңғы уақытқа дейін. Дегенмен, органдарға деген сұраныс пен DBD-ден олардың қолжетімділігі арасындағы айырмашылықтың артуы жүрек соғуы тоқтаған донорлыққа, DCD (қан айналымы тоқтағаннан кейін донорлық немесе жүрек тоқтағаннан кейін донорлық) қайта қарауға әкелді, және көптеген орталықтар қазір осындай донорлықты мүшелердің мүмкін болатын қорын кеңейту үшін пайдалануда. Түйірлерді (қабықша, жүрек клапандары, тері, сүйек) донорлыққа алу әрдайым мүмкін болды, және көптеген орталықтар қазір осындай донорлардан бүйрек трансплантациясы үшін бағдарламалар құрды. Кейбір орталықтар DCD бауыр және өкпе трансплантациясына да көшті. 1970 жылдардан бері көптеген сабақтар алынды, және қазіргі DCD трансплантацияларының нәтижелері DBD трансплантацияларының нәтижелерімен салыстыруға болады.

Пайдаланылуы мүмкін органдар

Бүйректерді II санаттағы донорлардан, ал жүректі қоспағанда барлық мүшелерді III, IV және V санаттағы донорлардан пайдалануға болады. Бүйрек трансплантациясы сәтті болмаған реципиент, кейбір басқа мүшелерді алмастырғандардан өзгеше, диализде қала алады, яғни сәтсіздік өлімге әкелмейді. Бақыланбаған донорлардан (II санаттағы) алынған бүйректерді сақтықпен бағалау қажет, әйтпесе сәтті болмау ықтималдығы жоғары. Көптеген орталықтарда тиімділікті бағалаудың ресми протоколдары бар. Әлемде мұндай бүйректерді алуды жүзеге асыратын орталықтар аз, ал бұл саладағы көшбасшылар Маастрихт (Нидерланды), Ньюкасл-апон-Тайн және Лестер (Ұлыбритания), Мадрид және Барселона (Испания), Павия (Италия) және Вашингтон (АҚШ) қалаларындағы трансплантация бөлімшелері болып табылады. Бауыр және өкпе трансплантациясы үшін донорлар тек бақыланатын донорлардың қатарынан алынады және олар әлі де тәжірибелік саналады, себебі олар салыстырмалы түрде аз орталықтарда ғана сәтті орындалды. Ұлыбританияда NHBD бауыр трансплантациясы қазіргі таңда Адденбрук ауруханасында (Кембридж), Королева Елизавета ауруханасында (Бирмингем), Лондон Корольдік колледж ауруханасында, Сент-Джеймс университеті ауруханасында (Лидс), Ньюкасл-апон-Тайн және Эдинбургтегі Шотландия бауыр трансплантациясы бөлімшесінде жүргізіледі. Испания сияқты басқа елдерде қазіргі уақытта трансплантациялардың үштен бірі NHBD донорларынан жасалады. Жүрек тоқтаған донорлардан трансплантация жасау жөніндегі халықаралық жиын Ұлыбританияда екі жылда бір рет өтіп, трансплантация саласындағы мамандарды – трансплантологтарды, хирургтарды, интерндерді, медбикелерді, үйлестірушілерді, жансақтау дәрігерлерін, перфузия техниктерін, этиктерді және DCD органдары мен жасушаларын алу, сақтау және трансплантациялау саласына қызығушылық танытқан зерттеушілерді біріктіреді. Бақыланатын және бақыланбаған DCD органдарын трансплантациялаудың клиникалық нәтижелері, бүйрек, бауыр, өкпе және жүрек органдарын машиналық перфузиялаудағы прогресс, сондай-ақ жүрек тоқтағаннан кейінгі донорлыққа қатысты этикалық және құқықтық мәселелер сияқты ең қиын мәселелер бойынша сарапшылар лекция оқиды.

Бақыланбайтын донорлар үшін рәсім

Өлім туралы жарияланғаннан кейін, жүрек-өкпе реанимациясы (ЖӨР) трансплантация тобы келгенше жалғастырылады. Өлімнің орын алғанын растау үшін ЖӨР тоқтатылғаннан кейін күту кезеңі сақталады; бұл әдетте 5-10 минутқа созылады және жергілікті хаттамаларға сәйкес өзгеруі мүмкін. Күту мерзімі аяқталғаннан кейін, жамбас артериясына тілік жасалады және қос шарлы үш қуысты (DBTL) катетер жамбас артериясына енгізіліп, аортаға дейін өткізіледі. Бүйрек артерияларының жоғары және төмен жағындағы аортаны бітеу үшін шарлар үрленеді (жоғарғы шарды үрлеу алдында қажет болса донордың қан үлгілері алынуы мүмкін). Катетер арқылы стрептокиназа немесе басқа тромболитикалық затпен алдын ала шаю жасалады, содан кейін 20 литр суық бүйрек перфузиялық сұйықтығы беріледі; люменнің ашылуы шарлар арасында болады, сондықтан шаю және перфузиялық сұйықтықтың көп бөлігі бүйректерге бағытталады. Сұйықтықты шығару үшін жамбас венасына тағы бір катетер енгізіледі. Туыстарынан мүшелерді донорлыққа толыққанды ресми келісім алынғаннан және полициямен марқұмның жеке басы анықталғаннан, сондай-ақ сот-медициналық сарапшыға хабарланғаннан кейін донор операциялық бөлмеге жатқызылады, бүйректер мен жүрек клапандары алынады.

Бақыланатын донорлар үшін рәсім

Егер бауыр немесе өкпе трансплантацияға жарамды деп табылса, донор жүрек тоқтағаннан кейін әдетте бірден операциялық бөлмеге жатқызылады және 10 минуттық күту мерзімі өткен соң жедел алу операциясы жасалады. Жақында CBC жариялаған мақалаға сәйкес, бұл күту мерзімі 75 секундқа дейін қысқартылған. Бұл дәрігерлердің қазіргі талаптардан бұрын өлімді жариялауы мүмкін бе деген этикалық тартыс тудыруда. Бұл әдеттегі көп мүшелі алуға ұқсас, бірақ жылдам канюляция, перфузия және мұзбен салқындатуға басымдық беріледі, ал диссекция кейін жүргізіледі. Егер тек бүйректер ғана алуға жарамды болса, жедел алу немесе DBTL катетерімен канюляция қолданылуы мүмкін. DBTL катетерін пайдалану марқұмның туыстарына оны қайтыс болғаннан кейін көруге мүмкіндік береді, бірақ донорды операциялық бөлмеге мүмкіндігінше жылдам жеткізу қажет. IV санаттағы донорлар (бұрыннан ми сабасының өлімі анықталған) егер көп мүшелі алу операциясы басталған болса, оны қалыпты жағдаймен жүргізу керек, әйтпесе жүрек тоқтауының жағдайына қарай II немесе III санаттағы донорлар ретінде қарастырылуы тиіс.

Этика мәселелері

NHBD трансплантациясы донорға ешқандай пайдасы жоқ дәрілерді беру, Өлі донор қағидасын сақтау, жан сақтау шараларына қатысты шешімдер қабылдау, өмірді қолдауды тоқтату, өліп бара жатқан науқасқа және қайтыс болған денеге құрметпен қарау, сондай-ақ туыстарға толыққанды ақпарат беру сияқты бірқатар этикалық мәселелерді тудырады. 2016 жылы автор Дейл Гардинер "Ұлыбритания қалай қан айналымы тоқтағаннан кейін донорлық жасаудағы этикалық, құқықтық және кәсіби қиындықтарды жеңіп шықты" деген баяндама жариялады.

Рұқсат беруден бұрын жасалған әрекеттер

II санаттағы бақылаудан тыс донорлар жағдайында донор қайтыс болуы мүмкін, ал трансплантациялық топ донордың жақын туыстарымен байланыс орнатуға үлкермес бұрын жетіп келуі мүмкін. Мұндай жағдайларда кануляция мен перфузияны бастауға бола ма, жоқ па деген мәселе даулы. Бір жағынан, донордың тірі кезіндегі қалаулары белгілі болмаса, кануляция жасау оның дербестігін бұзу болып есептелуі мүмкін. Екінші жағынан, кануляцияны кешіктіру пациенттің донор болу қалауын іске асыруға мүмкіндік бермеуі мүмкін. Көптеген этика мамандары дәрігердің тірі науқасқа деген қамқорлығы, қайтыс болған науқасқа деген қамқорлығынан басым болуы керек деп санайды. Келісімге келген жағдайда, донордың донорлыққа қатысты қалауларын көрсететін кез келген дәлел болған жағдайда (мысалы, донор картасы немесе донор ретінде тіркелуі) жақын туыстарының рұқсаты болмаған жағдайда да кануляция жасалады. III санаттағы донорлар үшін ем тірі адамнан алынып тасталады, содан кейін ол қайтыс болып, донорға айналады. Бағалау кезінде маңызды факторлар: А) аман қалмайтын жарақаттарға қатысты шешімдердің дұрыстығы, В) емдеуді жалғастырудың нәтижесіздігі және С) емді тоқтату пациенттің мүддесіне сай болуы, мүшелік донор ретінде жарамдылығын ескермейтін толық тәуелсіздікпен жүзеге асырылуы керек. Мұндай шешімдер қабылдағаннан кейін ғана пациенттің мүшелік донор болу мүмкіндігін қарастыру керек. Мұндай емді трансплантациялық топ келгенге дейін жалғастыруға болады, бірақ мүшелерді жақсарту үшін қосымша емді бастауға болмайды. Өлімге дейін науқасқа басқа өлім аузындағы науқастар сияқты қарау керек. Бұл үшін емдеу және мүше алу топтарының толық бөлек болуын қамтамасыз ету қажет. Алайда, бұл бөлінудің толықтығы осындай жағдайларда ауруханаларға мүшелік донорлыққа үміткерлердің тізімін ОПО-ға (Мүше алу ұйымы) өмірді сақтау шаралары тоқтатылғанға дейін беруді талап ететін құзыреттіліктерде нақты емес. Бұл емдеуші дәрігерлерді өз науқастарын ішінара мүшелік донорлар ретінде қарауға мәжбүр етеді, тіпті ОПО болмаған жағдайда да емдеуші дәрігерлер трансплантацияның басқаларға тигізер пайдасын білмейді деп есептеу қиын. Бір автордың айтуынша: «Егер мүшелерді трансплантациялауға мұқтаж адам басқа ауыр науқастан жас, көрікті немесе қандай да бір жағынан лайықтырақ болса» – және трансплантация күтіп тұрған мұндай науқастар әрқашан бар – «бір науқастың жағдайының үмітсіз екендігіне келуі басқа науқастың мүшесінің болуынан туындайтын үмітке байланысты болуы мүмкін». Бұл жағдайда дәрігерлердің пациенттердің «ең жақсы мүддесін» бағалауға қатысатын үкім элементі ескеріледі. Дәрігерлердің арасында ЖЖБ-да өмірді сақтап қалу үшін емдеуді кімнен алу керектігін анықтауда айтарлықтай айырмашылықтар бар. Бұл уақыттар аутореанимацияның (яғни қан айналымының өздігінен қалпына келуі) мүмкін болмайтын уақытқа дейін бағаланады. Алайда, осы уақыттардың ғылыми негізділігі күмәнді. Сонымен қатар, бұл аралықтардың ешқайсысы жүрек-қан айналымын қалпына келтіру үшін жансақтау шараларының мүмкіндігін жоққа шығармайды. Бұған жол бермеу үшін ми өлімі қажет. Бұл құбылыстың қанша уақытқа созылатыны белгісіз, бірақ ол 10 минуттан аспауы керек. Осыған байланысты жүрек-қан тамырлары бойынша өлі деп жарияланған науқастардың шынымен өліп қалғаны туралы сұрақ туындайды. Жалпы, науқастың өлімі оның қайта қалпына келмейтін күйінде болатындығы туралы келісім бар. Кардиоциркуляциялық критерийлер бойынша өлі деп жарияланған науқастардың шынымен өлі екендігі «қайта қалпына келмейтін» деген сөздің мағынасына байланысты және бұл терминге күшті және әлсіз түсіндірулер бар. «Қайта қалпына келмейтін» деген сөздің күшті түсіндірмесі бойынша, жүректің өздігінен айналуы «қандай да бір араласудан, соның ішінде жүрек-қан тамырларын қайта жандандырудан қалпына келтірілмейді». Бұл терминнің әлсіз түсінігі бойынша, жүректің өздігінен айналуы «науқастың (алдын ала нұсқаудағы DNR бұйрығы ретінде) немесе медициналық топтың шешімімен жансақтау шараларынан бас тартқандықтан қалпына келтірілмейді, өйткені бұл медициналық тұрғыдан көрсетілмеген». Осылайша, адам физикалық тұрғыдан қайтарымсыз күйде болуы міндетті емес, тек моральдық немесе заңдық тұрғыдан қайтарымсыз күйде болуы керек. Қолданылған тәсілге қарамастан, науқастардың ешқандай қиындыққа ұшырамауына кепілдік беру туралы алаңдаушылықтар туындайды. Re: (1) ауру белгілеріне ғана сүйене отырып дәрі беру қиындықтардың пайда болуын болдырмайды. Re: (2) жүрек-қан айналымы критерийлері бойынша өлі деп жарияланған науқастардың ми өлімі болуы мүмкін емес екенін ескере отырып, қиындықтарға ұқсас белгілерді қиындықтар емес деп есептеу қиындықтардың пайда болуын болдырмайды. Re: (3) дәрігерлер эвтаназияның көрінуін болдырмау үшін немесе мүшелердің жарамдылығын жақсарту үшін жеткілікті мөлшерде тыныштандырғыш немесе ауырсық басушы дәрілерді ұстап қалуы мүмкін. Осыған байланысты, донорлар өлімде донорлыққа келісім берген жағдайда, олардың жақындары физикалық тұрғыдан қайтарымсыз күйде болғанда ғана мүшелік донорлыққа келісім бергені деп есептеуге болады. Алайда, жүрек-қан тамырлары бойынша анықталған өлім физикалық тұрғыдан қайтарымсыз күй болмаса, өлімде мүшелік донорлыққа келісім беру жүрек-қан тамырлары бойынша анықталған өлімде мүшелік донорлыққа келісім беру емес. Меникофф IOM-ды болашақ донорлар мен олардың отбасыларына жүрек-қан тамырлары бойынша анықталған өлімнің қалыпты өлімнен қалай ерекшеленетінін және оның қалай болатынын міндетті түрде хабарламағаны үшін сынап қояды. Атап айтқанда, ол IOM-ды донорлардың ми өлімі орын алғанға дейін өлі деп жарияланатынын және осылайша олардың миының кейбір бөліктері (жоғарғы миды қоса) әлі де жұмыс істеп тұрғанда мүшелері алынып тасталуы мүмкін екенін оларға айтпағаны үшін кінәлайды. Поттс және басқалар IOM атынан хабарлайды, бұл жағдайда толыққанды хабарлама талап етілмейді: «Мүдделі отбасы мүшелерімен мидың барлық қызметі өлім жарияланған сәтте тоқтамауы мүмкін екенін қарастыру кейбір жағдайларда орынды болуы мүмкін, бірақ мұндай ауыр эмоционалды мәселелермен бетпе-бет келген көптеген отбасылар үшін өлім жарияланғаны туралы білу маңыздырақ. Дәрігерлер мен медбикелердің отбасылардың жекелеген қажеттіліктеріне сезімталдық танытуы және оларға көмектесуі мүшелік донорлыққа қатыстылығына қарамастан, маңызды фактор болып табылады». Бұл келіспеушілікте Брокк «правда немесе салдар» деп сипаттаған үлкен мәселе жатыр. Брокк пікірі бойынша, мемлекеттік саясат шындықты іздеуге шексіз және шектеусіз назар аударуға болмайды, оның салдарына алаңдамай. Кейбір жағдайларда «көзге көрінетін толық күрделілік, беймәлімдік, нақтылық және нақты мемлекеттік саясатты қоршаған даулардың қоғамның әл-ауқаты мен құқықтарына тигізер әсері жеткілікті түрде жағымсыз және қауіпті болуы мүмкін, осылайша оларды жарияламау және мәселені бұрмаланған немесе шамадан тыс қарапайым түрде ұсыну қажет». Брокк «барлық жағдайларға қолданылатын жалпы жауап беруге болмайды. Әрбір нақты жағдайда біз саясаттың пайдасын моральдық және саяси тәуекелдермен салыстыруымыз керек, және осы теңдестірудің нәтижесі көбінесе эмпириялық тұрғыдан белгісіз және моральдық тұрғыдан даулы болады» деген қорытындыға келді. Қолданылып жатқан мәселе бойынша Меникофф пен Брокк хабарлама берудің маңыздылығы бізді «правда» жағына қоюы керек деп санайды. Меникофф былай дейді: «Мүшелік донорларға олардың жағдайына қатысты маңызды шындықтарды жасырау, әдетте, қоғамның сенімін төмендетіп, мүшелік донорлардың азаюына әкелуі мүмкін. Бірақ егер ол донорлық мүшелердің санын азайта қоймаса, еркіндікпен берілген келісімге негізделген жүйеде, шындықты айтпай келісім алу принципиалды түрде дұрыс емес». Ал Брокк демократиялық мемлекетте азаматтардың хабардар болуы керек деген презумпция бар екенін айтады...