Кіріспе
Ағылшын тілінің негізінен реттелген түрі
Ағылшын тілін сөйлейтін елдерде стандартты ағылшын тілі (SE) – ағылшын тілінің маңызды реттелген түрі болып табылады және ресми білім беруде, тілдік бағалауда, сондай-ақ мемлекеттік хабарламалар мен авторитетті газеттер сияқты ресми баспа басылымдарында қолданылады. Морфология, фонология, синтаксис, лексика, стиль, тілдік маркерлер, прагматика сияқты барлық тілдік ерекшеліктер, сондай-ақ орфографиялық нормалар, пунктуация, үлкен әріптерді қолдану және аббревиатуралар сияқты жазбаша ерекшеліктер стандарттаудың әсеріне ұшырайды. SE ешқандай жерге ғана тән емес: оның грамматикалық және лексикалық элементтері енді аймақтық белгілерге ие емес, бірақ олардың көпшілігі әртүрлі, жақын емес диалекттерде пайда болған, ал ағылшын тілінің сөйлеу немесе ертерек жазылған түрлеріндегі айырмашылықтар өте аз. Питер Труджиллдің сөзіне сәйкес, стандартты ағылшын тілі – басқа ағылшын диалектілерінен грамматикалық «ерекшеліктердің» шағын тобымен, мысалы, ретсіз рефлексивті есімдіктермен және «бейәдет» қазіргі заманғы етістік морфологиясымен ерекшеленетін, жазуда қолданылатын әлеуметтік диалект. «Стандарт» термині тілдің грамматикасының, орфографиясының, қолданылуының реттелуін білдіреді, бірақ ең төменгі қажеттілікке немесе өзара алмастыруға (мысалы, стандартты өлшем) қатысы жоқ. Мысалы, Англосфера елдері «стандартты ағылшын тілі» деп аталатын тіл түрлері арасында маңызды айырмашылықтар бар: Англия мен Уэльсте «Стандартты ағылшын тілі» термині британдық ағылшын тілін, қабылданған айтылу акцентін және Біріккен Корольдіктің стандартты ағылшын тілінің (UKSE) грамматикасы мен сөздік қорын білдіреді; Шотландияда бұл сорт – шотланд ағылшын тілі; АҚШ-та сөйлеу стандарты – жалпы американдық сорт; ал Австралияда стандартты ағылшын тілі – жалпы австралиялық. Әлеуметтік лингвистер «функцияның дамуы» деп атаған құбылыстың нәтижесінде, стандартталған диалектке жатқызылған нақты лингвистикалық ерекшеліктер лингвистикалық емес әлеуметтік мәртебе белгілерімен (мысалы, байлық немесе біліммен) байланысты болады. Басқаша айтқанда, стандартталған диалекттің өзі ағылшын тілді қоғамда қолданылатын ағылшын тілінің басқа диалектілерінен лингвистикалық жағынан жоғарырақ емес. Кейбір басқа стандартты тілдерден айырмашылығы, стандартты ағылшын тілін кодификациялау үшін түпкілікті билігі бар ұлттық немесе халықаралық академия жоқ; оның кодификациясы кең таралған нормативтік келісіммен ғана жүзеге асырылады. Сондықтан кодификация толық немесе бірауыздан емес, бірақ ол кең және жақсы құжатталған.
Анықтамалар
Стандартты ағылшын тілі көбінесе ресми коммуникациялар мен жағдайлармен байланысты болғанымен, журналистика (баспа, теледидар, интернет) және академиялық жарияланымдар (монографиялар, ғылыми мақалалар, интернет) сияқты стильдік деңгейлер (тіркелімдер) бойынша да алуан түрлі. Бұл тіркелімдердегі әртүрлілік стандартты ағылшын тілінің (SE) ауызша және жазбаша формалары арасында да байқалады, олар формалдылық дәрежесімен сипатталады. Сондықтан стандартты ағылшын тілі формалды ағылшын тілінен өзгеше, себебі ол стильдік вариацияларды қамтиды, ол жеңілден формалдыға дейін өзгереді. Сонымен қатар, стандартты емес диалекттердің (жергілікті тілдің) қолданылу ережелері стандартты ағылшын тілінің кодификациясына қарағанда тұрақсыз, сондықтан жаңа сөздер мен грамматикалық формаларды оңай қабылдап, енгізеді. Функционалды тұрғыдан, SE-нің ұлттық түрлері көбінесе 18 ғасырда тіл білімінде белгіленген грамматикалар арқылы құрылған, жалпы қабылданған ережелермен сипатталады. Ағылшын тілі туған тіл емес немесе қосымша тіл ретінде кеңінен қолданылмаған елдер оқу материалдары арқылы (әдетте британдық немесе американдық ағылшын тілі) ағылшын тілінің әртүрлі түрлерін импорттауы мүмкін және оны оқыту мен бағалау мақсатында «стандарт» деп есептейді. Көбінесе, британдық ағылшын тілі Еуропа, Кариб бассейні, Сахара астындағы Африка және Оңтүстік Азияда стандарт ретінде оқытылады, ал американдық ағылшын тілі Латын Америкасы мен Шығыс Азияда стандарт ретінде оқытылады. Дегенмен, бұл көрсеткіш аймақтар мен жеке мұғалімдер арасында өзгеруі мүмкін. Кейбір аймақтарда пиджин немесе креол тілі ағылшын тілін бір немесе бірнеше жергілікті тілмен біріктіреді.
Грамматика
Англофонды елдердің стандартты ағылшын тілдері ұқсас болғанымен, олардың арасында шағын грамматикалық айырмашылықтар мен сөздік қолданысындағы езгешеліктер бар. Мысалы, американдық және австралиялық ағылшын тілдерінде "sunk" және "shrunk" сөздері "sink" және "shrink" етістіктерінің өткен шақ формалары ретінде қалыпты түрде қолданылады, ал стандартты британдық ағылшын тілінде тек "sank" және "shrank" формалары ғана сақталады. Африкаандық Оңтүстік Африка ағылшын тілінде етістік толықтырымдарын жою жиі кездеседі. Бұл құбылыста ауыспалы етістіктердің толықтырымдықтары жіберіліп қалады: "Алдыңыз ба?", "Қорапқа салып қоюға болады". Мұндай конструкция ағылшын тілінің көптеген басқа стандартталған диалекттерінде сирек кездеседі.
Шығу тегі
Бұрынғы ғалымдар «стандарттық ағылшын» терминін ортағасырлық және жаңа заман Англиясында пайда болуын сипаттағанда әртүрлі мағыналарда қолданды. Тоғызыншы ғасырда бұл термин көбінесе сөздік қорына қатысты қолданылды. Тоғызыншы ғасыр ғалымдары Эрл мен Кингтон Олифант ағылшын тілінің стандартталуын роман және герман тілдерінің сөздік қатынасы тұрғысынан қарастырды. Мысалы, Эрл Гоуэр мен Чосер ақындарының шығармалары француз тілінен алынған сөздердің көптігіне байланысты, оларды «стандартты тілде» жазылған деп санайды. Кейіннен назар фонемалардың аймақтық таралуына ауыстырылды. Морсбах, Хьюзер және Экуолл стандартталуды дыбыс өзгерісімен байланыстыра қарастырды, әсіресе, басымды буындағы дауыстылардың жазылуы арқылы, морфологияға аз мән берді. ХХ ғасырдың ортасында Макинтош пен Сэмюэлс жазу практикасының таралуына назар аударды, бірақ оларды тікелей артикуляциялық шындықтың дәлелі емес деп қарастырды. Олардың еңбегі 1350 және 1450 жылдар аралығындағы орта ағылшын тіліндегі диалектілік айырмашылықтарды сипаттауға бағытталған «Late Medieval English Linguistic Atlas» атты атластың жарық көруіне әкелді. Соңғы мерзім жазбаша ағылшын тілінің стандартталуының күшеюін көрсетеді. Бірақ олар атап өткендей, «Сөйлеу тілінің диалектілері жойылған жоқ, бірақ жазбаша тілдің диалектілері жойылды». ХХ ғасырдың соңындағы бірқатар ғалымдар морфемалардың стандартталуын зерттеді, мысалы, көмекші етіс do, үшінші жақтағы қазіргі уақыттың s жұрнағы, you/thou, сұрау есімдіктері және бір терістеу, ал көне және орта ағылшын тілінде көптеген терістеулер кең таралған және ағылшын тілінің аймақтық диалектілерінде де сақталған.
Қазіргі кездегі тергеулер
ХХІ ғасырда ғалымдар жоғарыда айтылғандардың бәрін және одан да көп нәрсені қарастырады, соның ішінде әкімшілік құжаттар сияқты әртүрлі мәтін түрлерінің стандартталу қарқынын; стандартталуды таратудағы жеке тұлғаның рөлі; көптілді және аралас тілдерде жазудың ықпалы; «Ортақ дұғалар кітабының» ықпалы; сөздік қорының стандартталуы; техникалық стильдердің эволюциясы; морфемалардың стандартталуы; әріптердің графикалық стандартталуы және ескі шотланд тілінің ішінара стандартталуы.
Батыстық саксонияның соңғы дәуірі
Ұлы Альфред пен оның мұрагерлері англосаксон мемлекеттерін біріктіргеннен кейін, көне ағылшын тілінің батыс саксондық диалектісі Англияның басқа аймақтарындағы жазу тәжірибесіне ықпал ете бастады. Ағылшын тілінің "стандартты әдеби тіл" деп аталатын алғашқы түрі – батыс саксондық диалектідегі көне ағылшын тілі болды. Дегенмен, Люция Корнексл Кейінгі Батыс Саксон стандартын жіктеуді, стандартталған диалектке қарағанда, орфографиялық нормалар жиынтығы ретінде қарастырады, себебі көне ағылшын тілінің қазіргі түсінік бойынша стандартталуы болған жоқ: көне ағылшын тілі айырмашылықты азайту, аймақтық айырмашылықты азайту, сөздік қорын іріктеу, морфологияны немесе синтаксисті стандарттау, немесе барлық жазбаша мақсаттар үшін бір диалектті қолдану тұрғысынан стандартталған емес. 1066 жылғы Норман шапқыншылығы көне ағылшын тілінің қолданылуын төмендетті, бірақ ол кем дегенде бір ғасыр бойы елдің кейбір бөліктерінде қолданылып келді.
Аралас тіл
1066 жылы нормандық жаулап алудан кейін Англия үш тілді қоғамға айналды. Сауатты адамдар ортағасырлық латын және англо-норманд француз тілдерінде, бір тілді ағылшын тілінде жазғаннан гөрі көбірек жазды. Сонымен қатар, кеңінен қолданылатын жүйе пайда болды, ол бірнеше тілді біріктіріп, әдетте ортағасырлық латын тілінің грамматикалық негізі ретінде есімдерді, есімдіктерді өзгертушілерді, күрделі есімдерді, етістік түбірлерін және англо-норманд француз және орта ағылшын тілдерінен алынған -ing жұрнақтарын қосатын. Грамматикалық тұрғыдан дұрыс жүйеде үш тілдің араласуы қазіргі ғалымдарға «аралас тіл» ретінде белгілі және ол 14- және 15-ғасырларда есептер, тізімдер, өсиетнамалар және жеке күнделіктер үшін қалыпты жағдайға айналды. Аралас тіл жүйесі 15-ғасырда тоқтатылды және әртүрлі уақытта әртүрлі жерлерде бір тілді ағылшын тілімен алмастырылды, бірақ бұл әрқашан тікелей алмасу болған жоқ. Мысалы, Алколадо Карничеро Лондондық Мерсерлер Ливери Компаниясының қызметкерлерінің есептерін зерттеді және олар 1390 жылдан 1464 жылға дейін жетпіс жылдан астам уақыт бойы бірнеше рет алмасып, соңында бір тілді ағылшын тіліне көшкенін анықтады. Жеке жазушылар өмірінің көп бөлігін аралас тіл кезеңінде өткізіп, ағылшын тілінің бір тілді болатынын және бұл, шын мәнінде, ауысу кезеңі екенін білмеді. 14- және 15-ғасырлардың көп бөлігінде аралас тілде жазу ақшамен байланысты мәтін түрлерінде кәсіби стандарт болды, бұл англо-норманд сөздігінің ағылшын тіліне қарызға өтуіне мүмкіндік берді.
Орта ағылшын тілі
1370 жылдардан бастап бір тілді орта ағылшын тілі, негізінен жергілікті қарым-қатынас үшін, жиі қолданыла бастады. Он бесінші ғасырдың аяғына дейін ол үлкен аймақтық және орфографиялық айырмашылықтармен сипатталды. Он бесінші ғасырдың ортасынан кейін ағылшын тілінің бір тілді түрлері көптеген практикалық функцияларды орындау үшін дами бастады. Супралокализация – «географиялық таралуы шектеулі диалект ерекшеліктері кең таралған ерекшеліктермен алмастырылады». Он бесінші ғасырдың соңында адамдар орфографиялық нұсқаларын шектеуге көшті, азырақ варианттарды таңдады. Англо-нормандық тілі – ортағасырлық Англияның білімді топтары арасында кеңінен қолданылған француз тілінің бір түрі. Мысалы, ол грамматикалық мектептерде оқыту тілі ретінде пайдаланылды. Атап айтқанда, көп көшірмеленген тарихи хрониканың авторы бенедиктин монах Ранульф Хигден, ағылшын балалары латын грамматикасын француз тілінде оқитынын, басқа елдердегідей емес екенін айтады. Ингем Англияда жазылған англо-нормандық тілдің синтаксисі мен морфологиясының 1370 жылдардан бастап, тіл 1430 жылдары Британияда қолданыстан шыққанға дейін континентте жазылған англо-нормандық тілдің синтаксисі мен морфологиясынан қалай өзгеше бола бастағанын талдады. Он төртінші ғасырдың соңғы тоқсанынан кейін Англияда жазылған англо-нормандық тілі ересектерде қабылдаған тілдің нәтижесінде туындайтын грамматикалық теңдестікке ие болды және Англияда англо-нормандық тілі бала кезінде оқыту құралы ретінде қолданылуы он төртінші ғасырдың соңында тоқтаған болуы керек деген қорытындыға келді. 1399–1525 жылдары жазылған 7070 Хампшир әкімшілік (епископтық, муниципалды, усадьбалық) құжатының зерттеуі 1425 жылдан кейін англо-нормандық тілінің қолданылуы тоқтағанын көрсетті. Кембридждегі мәтіндер айналасындағы Мидлендс және Шығыс Англия аймақтарына қарағанда аймақтық белгілері аз болды. Қалалар мен қалалардағы адамдар бір-бірімен көбірек сауда жасағанда, сөздер, морфемалар және орфографиялық тізбектер сөйлеушілермен, жазушылармен және сауда-саттық қызметіне байланысты жиі кездесетін жағдайлар арқылы ел бойынша таратылды, тығыздығы жоғары жерлерден сирек қоныстанған жерлерге. Кірістер мен шығыстарды тексеріп отырған бухгалтерлер, тауарлар мен төлемдерді қадағалайтын саудагерлер және клиенттер атынан хаттар жазатын заңгерлер сияқты тәжірибелік қауымдастықтар белгілі бір қызмет салалары үшін арнайы жазу ережелерінің дамуына әкелді. 1424–1474 жылдардағы бір тәжірибелік қауымдастықтағы (мүлік әкімшілері) ағылшын хат жазушылары роман тілінен шыққан сөздерде орфографиялық айырмашылықтарды азайтты, бірақ ағылшын тілінен шыққан сөздерде азайтпады, бұл бұрын англо-нормандық және аралас тілдің саласы болған құқық пен әкімшіліктің практикалық қажеттіліктерін көрсетеді. Көп аймақтық морфемалардың мысалдары – оңтүстік-батыс диалектілерінен алынған көмекші етіс do және үшінші тұлғаның қазіргі уақыттағы s және көпше түрі солтүстік диалектілерінен алынған. Стандарттық ағылшын тілінде cudgel (Ежелгі ағылшын cycgel), bridge (Ежелгі ағылшын brycg), merry (Ежелгі ағылшын myrig) сияқты көп аймақтық жазулар сақталған. Ерте ХХ ғасырдың стандарттану тарихынан айырмашылығы, енді сөздердің, морфемалардың және жазылудың провинциялардан Стандарттық ағылшын тіліне таралуын түсіндіру үшін халықтың дәлелсіз көшіп кетуін болжайтын қажеттілік жоқ. Стандарттық ағылшын тіліндегі мұндай көп аймақтықтар он бесінші ғасырдағы бизнес, сауда және коммерцияның бүкіл ел бойынша кеңеюімен түсіндіріледі, тілдік элементтер тәжірибелік қауымдастықтар және ауызша және жазбаша түрде әлсіз сауда желілері арқылы таратылды.
Артқа шығарылған түсіндірмелер
Келесі гипотезалар қазір ескіргенмен, олар студенттерге арналған әдебиетте әлі де кең таралған. Дегенмен, Урсула Шеффер және Джоан Си Бил сияқты жаңа оқулықтар олардың жеткіліксіз екенін көрсетеді.
А. Шығыс Мидлендс
Брор Эйлерт Эквалл).
B. Орталық Мидлендс
Майкл Луис Самуэлс Уиклифтің Киелі кітабының кейінгі нұсқасының қолжазбаларын жазған 68 адамның орфографиялық ерекшеліктерін зерттей келе, «Орталық Мидленд стандарты туралы «жалпылайтын үлкен теорияны» қолдау қиын» деген қорытындыға келді. Якоб Тайсен 2-түрге жататын мәтіндердің орфографиясын талдағанда, әртүрлі жазушылардың жазу таңдауларында тұрақты ұқсастықтар болмағанын және стандарттанудың бастапқы белгілерін көрсететін айқын үйлесімділік табылмайтынын анықтады, соның нәтижесінде «осы типтерді еске түсірмеудің уақыты келді» деген шешімге келді. Саймон Хоробин 3-түрдегі мәтіндердегі жазу ерекшеліктерін зерттей келе, «мұндай айырмашылықтар осы Лондондық ағылшын тілінің түрлерін жеке-жеке қарастырудан сақтандырады. Біз Самуэлстің типологиясын жеке тілдік нұсқалардың тізбесі ретінде емес, тілдік континуум ретінде қарауымыз керек» деп мәлімдеді.
D. Канцелярия стандарты
1435 жылдан кейін пайда болған Самуэльстің IV типін Самуэльс «Канцелярия стандарты» деп атады, себебі бұл патша кеңсесінен шыққан хаттардың диалектісі деп есептелді. Джон Х. Фишер және оның әріптестері Генри V-нің жеделхаттары, Канцелярия сотына жіберілген петициялардың көшірмелері және қазір Ұлттық мұрағатта сақталатын келісімшарттар сияқты құжаттардың орфографиясы олар «Канцелярия ағылшын тілі» деп атаған нәрсені құрайтынын мәлімдеді. Бұл орфографиялық практика Генри V үкіметімен құрылған және стандартты ағылшын тілінің алғы күші болды деп саналды. Алайда, бұл тұжырым Норман Дэвис, Т. Хаскетт, Р. Дж. Уоттс және Рейко Такеда сияқты зерттеушілердің күшті қарсылығын тудырды. Такеда «құжаттардың тілінде көптеген өзгерістер бар және жинақтан «Канцелярия ағылшын тілі» тілдік тұрғыдан не екені нақты емес» деп көрсетті (Фишердің тұжырымдарын сынау үшін Такедаға қараңыз, ол оның зерттеулерін «филологиялық және тарихи тұрғыдан да жеткіліксіз» деп бағалайды). Гвилим Додд Канцелярия кеңсесінің хатшылары жазған көптеген хаттар ортағасырлық латын тілінде болғанын және тәжге петициялар 1425 жылға дейін англо-нормандық француз тілінен ғасырдың ортасына қарай монолингвті ағылшын тіліне ауысқанын көрсетті. Тәж үшін жұмыс істейтін хатшылар латын тілінде жазды, ал патшаға петиция жасайтын адамдар үшін жұмыс істейтін хатшылар – бұл адамдар өздері үшін жазу үшін кәсіби мамандарды жалдаған болуы мүмкін, бірақ бұл хатшылардың кім екені көбінесе белгісіз – он бесінші ғасырдың бірінші үштен бірінен бұрын француз тілінде, ал содан кейін ағылшын тілінде жазды. Аралас тілде жазу сияқты, ондаған жылдар бойы тәж монолингвті ағылшын тілінде жазуға бел буғанға дейін, алға-артқа ауысу болды. Латын тілі XV ғасырдың екінші жартысында да басым тіл болып қала берді. Мерья Стенроос айтқандай, «негізгі өзгеріс француз тілінің қолданылуының азаюы болды, ал ұзақ мерзімді даму латын тіліне қарай болды, латын тілінен емес». Жалпы алғанда, латын тілінде жазылған мемлекеттік құжаттардың саны ағылшын тілінде жазылған құжаттармен салыстырғанда аз болды.
Есімнің жазылуы
Сирек жағдайларды қоспағанда, стандартты ағылшын тілінде американдық немесе британдық жазу жүйесі немесе екеуінің қоспасы қолданылады (мысалы, австралиялық және канадалық ағылшын тілдерінде). Британдық жазу Комонвелл елдерінде көбінесе басым болады.