Австралиялық ағылшын тілінің нұсқалары

Кіріспе

Ағылшын тілінің түрлерінің жиынтығы
Англиядан шыққан австралиялықтар

Австралиялық ағылшын тілі (AusE, AusEng, AuE, AuEng, en AU) – Австралияға тән ағылшын тілінің түрлерінің жиынтығы. Бұл елдің жалпы қолданылатын тілі және де-факто ұлттық тілі; Австралияда ресми тіл болмаса да, ағылшын тілі халықтың көпшілігі үшін бірінші тіл болып табылады және британдықтардың қоныстанған сәтінен бастап де-факто ұлттық тіл ретінде қалыптасқан, австралиялықтардың 72% үйінде тек осы тілде сөйлейді. Сондай-ақ, ол міндетті білім беруде, федералды, штаттық және аумақтық заң шығарушы органдар мен соттарда қолданылатын негізгі тіл болып табылады. Австралиялық ағылшын тілі 1788 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс колониясы құрылғаннан кейін британдық және ирландиялық ағылшын тілінен ерекшелене бастады. Австралиялық ағылшын тілі Ұлыбритания мен Ирландияның әртүрлі диалектілік аймақтарынан келген алғашқы қоныс аударушылардың араласуынан пайда болған диалектілердің қорынан туындады, бірақ оның ең маңызды ықпалы Оңтүстік-Шығыс Англияның диалектілері болды. Австралиялық ағылшын тілі басқа түрлерінен фонетикасы, айтылуы, лексикасы, идиомасы, грамматикасы және орфографиясы бойынша ерекшеленеді. Австралиялық ағылшын тілі құрлық бойынша салыстырмалы түрде тұрақты, бірақ көптеген аймақтық және әлеуметтік-мәдени түрлерін қамтиды. "Жалпы австралиялық" – бұл де-факто стандартты диалект, ол айқын аймақтық немесе әлеуметтік-мәдени белгілерінен бос деп есептеледі және көбінесе бұқаралық ақпарат құралдарында қолданылады.

Тарих

Ең ертедегі австралиялық ағылшын тілі 18 ғасырдың соңынан бастап Жаңа Оңтүстік Уэльс колониясында туған алғашқы отаршылар буыны қолданған. Бұл жергілікті туған балалар Британ аралдарының әртүрлі диалекттерімен танысты. Ертедегі американдық ағылшын тіліне ұқсас, одан кейін болған диалектік теңестіру және койнезация процесі барлығына оңай түсінікті, салыстырмалы түрде біртекті жаңа ағылшын тілінің нұсқасын жасады. Алтын асығу кезеңі әлемнің көптеген бөліктерінен иммигранттар мен тілдік ықпалдарды әкелді. Мысалы, американдық ағылшын тілінен сөздердің енуі, кейіннен австралиялық деп есептелген бушвакер және сквоттер сияқты терминдер пайда болды. Бұл американдық ықпал 20 ғасырдың басында американдық фильмдердің танымалдылығымен және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде американдық әскери қызметкерлердің келуімен жалғасты, бұл қазір де қолданыстағы "okay" және "guys" сияқты сөздерде көрінеді. 1898 жылы Эдвард Эллис Моррис жариялаған «Австралиялық ағылшын тілі: Австралиялық сөздер, тіркестер мен қолданыстар сөздігі» австралиялық ағылшын тілінің сөздік қорын кеңінен тізімдеп, 20 ғасырда академиялық қызығушылық пен нормативтік жүйелендіру толқынын бастады, нәтижесінде австралиялық ағылшын тілі өзінің ішкі нормалары мен стандарттары бар эндонормативтік тіл ретінде қалыптасты. Бұл 1981 жылы жарық көрген Macquarie Dictionary сөздігінің бірінші басылымы (австралиялық қолданысқа негізделген ағылшын тілінің маңызды сөздігі) және 1988 жылы жарық көрген The Australian National Dictionary сөздігінің бірінші басылымы (австралиялық ағылшын тілінің сөздік қоры мен идиомаларының тарихын баяндайтын тарихи сөздік) сияқты жарияланымдарға әкелді.

Фоналогия және айтылуы

Австралиялық ағылшын тілінің басқа ағылшын тілдерінен ең айқын ерекшелігі – оның өзгеше айтылысы. Ол Жаңа Зеландиялық ағылшын тілімен ең көп ұқсастықтарды бөліседі. Көптеген ағылшын тілінің диалекттері сияқты, ол негізінен дауысты әріптерінің фонетикалық ерекшеліктерімен көзге түседі.

Әлеуметтік-мәдени өзгерістер

Жалпы австралиялық акцент бүкіл елде ағылшын тілінің стандартты түрі болып табылады. Тіл білімі мамандарының пікірінше, ол 19 ғасырда пайда болған. Жалпы австралиялық континенттегі басым түр, әсіресе қалалық аймақтарда. Жалпы австралиялықтың үстемдігі 20 ғасырдың екінші жартысынан бері радио мен теледидарда кең таралғанын көрсетеді. Соңғы буын халықтың салыстырмалы түрде аз бөлігінің кең әлеуметтік-мәдени нұсқада сөйлейтінін байқады, ол Жалпы австралиялықтан фонетикалық ерекшеліктерімен ажыратылады. Кең нұсқа континенттің барлық аймақтарында кездеседі және ауылдық және қала шеткері аймақтарында көбірек таралған. Британдық стандартты айтылу ерекшеліктерін қабылдаған және 20 ғасырдың басында ресми БАҚ-та кең таралған, көбінесе тарихи өсірілген әлеуметтік-мәдени нұсқа 21 ғасырдың басында жоғалып кетті. Австралиялық аборигендердің ағылшын тілі Австралияның әртүрлі аймақтарында әртүрлі дамыған, және стандартты австралиялық ағылшын тіліне жақын формалардан стандартты емес формаларға дейін үздіксіз ауысады. Акцент, грамматика, сөздер мен мағыналары, сондай-ақ тілді қолдану ерекшеліктері бар. Академиктер ағылшын тілінде сөйлейтін азшылық топтарының арасында көптеген этномәдени диалекттердің пайда болғанын атап өтті. Бұл этномәдени түрлерде Жалпы австралиялық ағылшын тілінің ерекшеліктері, иммигранттар балалары қабылдаған және афроазиялық тілдер мен Азия тілдері сияқты ағылшын емес тілдердің ерекшеліктерімен үйлескен. Самоа ағылшын тілі де Австралия ағылшын тіліне әсер етеді. Басқа этнолектілерге ливандық және вьетнамдық австралиялықтар жатады. Австралия ағылшын тіліндегі жоғары көтеріңкі интонация басқа ағылшын тілінің түрлеріне қарағанда ертерек байқалып, зерттелді. Бұл ерекшелік кейде «австралиялық сұрақ интонациясы» деп аталады. 1986 жылы Сиднейдегі жергілікті тілге қатысты жарияланған зерттеулер жоғары көтеріңкі интонацияның бастапқыда 1960 жылдары жастар тарапынан тарағанын көрсетті. Зерттеуде жастардың қарт адамдарға қарағанда екі есе көп қолданғаны және әйелдерде ерлерге қарағанда жиі кездесетіні анықталды. Ұлыбританияда бұл түрдің стереотиптік ерекшеліктерінің бірі саналады, ал оның таралуы австралиялық телесериалдардың танымалдылығымен байланысты.

The General Australian accent serves as the standard variety of English across the country. According to linguists, it emerged during the 19th century. General Australian is the dominant variety across the continent, and is particularly so in urban areas. The increasing dominance of General Australian reflects its prominence on radio and television since the latter half of the 20th century. Recent generations have seen a comparatively smaller proportion of the population speaking with the Broad sociocultural variant, which differs from General Australian in its phonology. The Broad variant is found across the continent and is relatively more prominent in rural and outer suburban areas. A largely historical Cultivated sociocultural variant, which adopted features of British Received Pronunciation and which was commonplace in official media during the early 20th century, had become largely extinct by the onset of the 21st century. Australian Aboriginal English is made up of a range of forms which developed differently in different parts of Australia, and are said to vary along a continuum, from forms close to Standard Australian English to more non standard forms. There are distinctive features of accent, grammar, words and meanings, as well as language use. Academics have noted the emergence of numerous ethnocultural dialects of Australian English that are spoken by people from some minority non English speaking backgrounds. These ethnocultural varieties contain features of General Australian English as adopted by the children of immigrants blended with some non English language features, such as Afro Asiatic languages and languages of Asia. Samoan English is also influencing Australian English. Other ethnolects include those of Lebanese and Vietnamese Australians. A high rising terminal in Australian English was noted and studied earlier than in other varieties of English. The feature is sometimes called Australian questioning intonation. Research published in 1986, regarding vernacular speech in Sydney, suggested that high rising terminal was initially spread by young people in the 1960s. It found that the high rising terminal was used more than twice as often by young people than older people, and is more common among women than men. In the United Kingdom, it has occasionally been considered one of the variety's stereotypical features, and its spread there is attributed to the popularity of Australian soap operas.

Жалпыға белгілі

Австралия терминологиясының халықаралық деңгейде танымал мысалдары: аутбэк, яғни қалыңдыққа шалғай, сирек қоныстанған аймақ, бұта – жергілікті орманды немесе жалпы ауылдық жерді білдіреді, сондай-ақ g'day – амандасу сөзі. Динкум немесе fair dinkum "шын" немесе "рас па?" деген мағынаны білдіреді, контекст пен айтылуына қарай басқа да мағыналарға ие болуы мүмкін. Ал, динки ди сөзінің туындысы "шын" немесе адал дегенді білдіреді: "dinky di Aussie" – "нағыз австралиялық".

Тарихи сілтемелер

Австралиялық поэзия, мысалы, "Снежный өзеннен келген адам", сондай-ақ "Вальсинг Матильда" сияқты халық әндері, австралиялықтарға түсінікті, бірақ қазір кеңінен қолданылмаған көптеген тарихи австралиялық сөздер мен тіркестерді қамтиды.

Британдық ағылшын тілінің ұқсастықтары мен айырмашылықтары

Австралия ағылшын тілі, британ ағылшын тілі сияқты, «дос» деген мағынаны білдіретін «мейт» сөзін, сондай-ақ «қанды» сөзін жұмсақ тілдес сөз ретінде немесе күшейткіш ретінде қолданады. Австралиялықтар қолданатын бірнеше сөз бұрын Ұлыбританияда қолданылған, бірақ кейіннен қолданыстан шығып кеткен немесе мағынасы өзгерген. Мысалы, Австралиядағы «крик» Солтүстік Америкадағыдай, ағын немесе кішкентай өзенді білдіреді, ал Ұлыбританияда ол әдетте батпақты жердегі су арнасын көрсетеді; Австралиядағы «падок» – дала, ал Ұлыбританияда малға арналған кішкентай қоршау; Австралиядағы «бұта» немесе «бұталы алқап» Солтүстік Америкадағыдай орманды аймақты білдіреді, ал Англияда олар көбінесе тек есімдерде қолданылады (мысалы, Шепперд Буш және Вормвуд Скрубс).

Аборигендік сөздерді

Австралия ағылшын тілі абориген тілдерінің кейбір элементтерін, негізінен жерлердің, флора мен фаунаның (мысалы, динго) және жергілікті мәдениеттің атаулары ретінде қабылдады. Олардың көпшілігі жергілікті жұмсақ тілде қолданылады және жалпы австралиялық қолданыстың бір бөлігін құрамайды, ал кенгуру, бумеранг, буджеригар, валлаби сияқты басқалары халықаралық деңгейде танымал болды. Басқа мысалдар: куи және хард якка. Куи – алысқа естілетін, назар аудару үшін қолданылатын жоғары перделі шақыру (айтылуы). "Куи" дегеніміз – шамамен алыс қашықтық: "Егер ол куи шеңберінде болса, біз оны көреміз". Хард якка сөзі "қиын жұмыс" дегенді білдіреді және Брисбен аймағында бұрын сөйленген жагера/ягара тілінен алынған якка сөзінен туындаған. "Өлі" деген мағынаны білдіретін банг сөзі бастапқыда ягара тілінде болған және Австралия бойынша кеңінен таралған пиджин тілінде қолданылған.

Орны

Австралияның көптеген қалалары мен қалашықтары абориген сөздерінің ықпалында болған немесе абориген тілінен алынған аттармен аталып кеткен. Ең мәшһүр мысалы – ел астанасы Канберра, ол жергілікті нгунавал тілінде "әйелдердің кеудесі" немесе "кездесу орны" деген мағынаны білдіреді.

Сөйлеу фигуралары мен қысқартулар

Литоталар, мысалы, "жаман емес", "ешқайсысы да емес" және "сен дұрыс айтасың" сияқты сөздер де қолданылады. Кішіртеулер мен лақап атаулар жиі кездеседі және көбінесе таныстықты білдіру үшін қолданылады. Кейбір кең таралған мысалдар: arvo (кешкі ас уақыты), barbie (барбекю), smoko (сигаретке үзіліс), Aussie (австралиялық) және Straya (Австралия). Бұл адамдардың есімдерінен лақап есімдер жасау үшін де қолданылуы мүмкін (басқа ағылшын тілді елдер де ұқсас қысқартуларды жасайды). Мысалы, Гариден "Gazza" немесе Джон Смиттен "Smitty". "O" жұрнағының пайда болуы "ó" әрпінен басталады, ол постклитика болып табылады және Австралия ағылшын тіліндегідей мағынаға ие жұрнақ. Лауазымдық емес сөйлеуде кейде толық емес салыстырулар қолданылады, мысалы, "өте жақсы" (мысалы, "Сол машина өте жақсы."). "Толық", "толығымен" немесе "көп" сөздерін күшейткіш ретінде қолдануға болады (мысалы, "Жағажайдағы толқындар өте жақсы болды."). Бұл аймақтық Австралия мен Оңтүстік Австралияда жиі кездесетін, бірақ ондаған жылдар бойы Австралияның қалалық аймақтарында да кеңінен қолданылып келеді. "Ly" жұрнағы кейде кең ауқымды Австралия ағылшын тілінде жіберіліп қалады. Мысалы, "нағыз жақсы" "нағыз жақсы" болып айналуы мүмкін.

Іс-шаралар

Австралияның 1970 жылдарда метрикалық жүйеге көшуі елдегі өлшемдерге қатысты лексиканың басым бөлігін британдық өлшемдерден метрикалық өлшемдерге өзгертті. Метрикалық жүйеге көшкеннен бері адамдардың бойы ресми құжаттарда сантиметрлермен, ал жол көрсеткіштеріндегі қашықтықтар километрлермен және метрлермен көрсетіледі.

Есімнің жазылуы мен стилі

Барлық ағылшын тілді елдердегідей, орфография, грамматика, пунктуация және стиль мәселелері бойынша ресми қолданыс ережелерін бекітетін орталық орган жоқ.

Сөйлемнің белгілері мен стилі

Австралия ағылшын тілінің танымал жалпы стильдік нұсқаулықтарына Кембридж австралиялық ағылшын тілі қолданысы жөніндегі нұсқаулығы, Австралия үкіметінің стильдік нұсқаулығы (бұрынғы «Авторлар, редакторлар және баспагерлер үшін стильдік нұсқаулық»), австралиялық жазушылар мен редакторларға арналған нұсқаулық және австралиялық студенттер үшін ағылшын тілінің толық қолданыс жөніндегі нұсқаулық кіреді. Бір және екі тырнақша қолданылады, бірінші ретте бір тырнақша қолдану артықшылыққа ие, ал екі тырнақша сөйлеу ішіндегі сөйлеу үшін резервтеліп қойылады. Цитаталардың соңындағы тырнақша белгілері үшін логикалық (басқарушының емес) тырнақша белгілері артықшылыққа ие. Мысалы, Сэм «Джейн Дэвидке «кетіңіз» деді, мен бақытты емеспін» деді, «Сэм Джейн Дэвидке «қашықтап кет» деді, мен бақытты емеспін» дегеніне қарағанда дұрыс. Күнделікті өмірде 12 сағаттық сағат қолданылады (қызметтік, полициялық және әуе компанияларының қолданысына қарағанда). Экран өлшемдерін қоспағанда, метрикалық бірліктер күнделікті өмірде қолданылады, 1970 жылдары елдің метрикалық жүйеге ауысуы кезінде императорлық бірліктерді ығыстырды, бірақ императорлық бірліктер адамның бойына қатысты кездейсоқ сілтемелерде сақталады. (Мысалы) шина және бұранда өлшемдері техникалық себептерге байланысты императорлық бірліктерде анықталады. Бәс тігуде ондық коэффициенттер Ұлыбританияда қолданылатын бөлшек коэффициенттерге немесе АҚШ-та қолданылатын ақшалай коэффициенттерге қарағанда артықшылыққа ие.

Пернетақтаның орналасуы

Ағылшын тіліндегі екі негізгі пернетақта түрі бар: АҚШ және Ұлыбритания пернетақталары. Австралия нарығы үшін жасалған пернетақталар мен пернетақта бағдарламалық құралдарының барлығында АҚШ пернетақтасы қолданылады, онда фунт стерлінгі (£), евро және жоқ белгісі (¬) болмайды, сондай-ақ, тыныс белгілерінің орналасуы Ұлыбритания пернетақтасынан өзгеше болады.