Кіріспе
1916 жылдан 1930 жылға дейін Эфиопияның императрицасы Зевдиту (туған Аскала Марьям; 29 сәуір 1876 – 2 сәуір 1930) – 1916 жылдан 1930 жылы қайтыс болғанға дейін Эфиопияның императрицасы болды. 19- және 20-ғасырларда Африкадағы халықаралық деңгейде танылған алғашқы әйел басшы және Эфиопия империясының бірінші және жалғыз императрицасы ретінде, оның билігі өзінің регенті және белгіленген мұрагері Рас Тафари Маконненнің (кейіннен император Хайле Селассие I болған) реформаларымен ерекшеленді. Ол осы реформаларға көбінесе қарсы болды, себебі ол өте консервативті және дінге берілген адам еді. Ол соңғы императрица, сондай-ақ Сале Уорк Зевде 2018 жылы президент болып сайланғанға дейін Эфиопияның соңғы әйел мемлекет басшысы болды.
Zewditu (, born Askala Maryam; 29 April 1876 – 2 April 1930) was Empress of Ethiopia from 1916 until her death in 1930. The first female head of an internationally recognized country in Africa in the 19th and 20th centuries, and the first and only empress regnant of the Ethiopian Empire, her reign was noted for the reforms of her Regent and designated heir Ras Tafari Makonnen (who succeeded her as Emperor Haile Selassie I), about which she was at best ambivalent and often stridently opposed, due to her staunch conservatism and strong religious devotion. She is the most recent empress regnant, as well as the last female Ethiopian head of state until the 2018 election of Sahle Work Zewde as president.
Ерте өмір
Аскала Марьям ("Марияның Аскалы", гүлдің бір түрі) деп тойыстырылған, бірақ Зевидту (Заудиту) есімін қолданған болашақ императорлық қыз, Шеваның Негусі (немесе Королі) Менелик, болашақ император Менелик II-нің үлкен қызы еді. Зевидту – амхар тілінде "Таж" деген мағынаны білдіретін сөз, бірақ кейде қате түрде "Джудит" деп ағылшыншаланған, олардың түбірі бір емес. Оның анасы, Вейзиро (ханым) Абечи, Волло аймағының ақсүйек әйелі және Менелик II-нің қысқа мерзімді серігі болды. Анасы Зевидту өте кішкентай кезінде Менеликтен ажырасып, болашақ император әкесі мен оның әйелі Баффана тәрбиеледі. Негус Менелик кейін Тайту Бетулға үйленді, бірақ одан балалары болмады. Менелик үш баласының әкесі болды: Зевидту, ұлы Асфа Воссен, ересек жасқа жетпей қайтыс болды, және тағы бір қызы Шева Регга, Менелик мұрагері Лиж Иясудың анасы. Дегенмен, император Зевидтуға ең жақын болды, ол өгей анасы, император Таитумен де жақсы қарым-қатынаста болды және өмірінің көп бөлігін әкесінің үйінде өткізді. 1886 жылы он жасар Зевидту император Иоанн IV-нің ұлы және мұрагері Рас Арайя Селассие Йоханнеске үйленді. Бұл неке саяси мақсатта жасалған, себебі Менелик Иоаннның үстемдігіне бағынуға келіскен. Алайда, Иоанн мен Менелик қайтадан қақтығысқа түсті, Менелик Иоаннның билігіне қарсы бүлік көтерді. Зевидтудың некесі баласыз болды, өйткені ол үйленген кезде өте жас болған, бірақ күйеуі басқа әйелден ұл тудырған. 1888 жылы Арайя Селассие қайтыс болғаннан кейін, ол Мекеледен кетіп, Шевадағы әкесінің сарайына оралды. Менелик пен Иоанн арасындағы жаушылыққа қарамастан, Зевидту олардың екеуімен де жанжал кезінде жақсы қарым-қатынас сақтап қалды. Император Иоанн IV өзінің келініне деген құрметі мен сүйіспеншілігін көрсету үшін Зевидтуды бағалы малдармен Шеваға жіберді, олардың әкесімен қарым-қатынасы ең нашар болған кезде. Зевидту Рас Гугса Веллеге үйленер алдында екі рет, қысқа мерзімді некелер жасады. Гугса Велле – Зевидтудың өгей анасы, император Таитудың сіңілі баласы. Зевидту Таитумен жақсы қарым-қатынаста болған, бірақ олардың тікелей байланысы олардың қарым-қатынасын нығайтуға көмектесті. Алдыңғы некелерінен айырмашылығы, Зевидтудың Гугса Веллемен некесі бақытты болды деп есептеледі.
Билікке көтерілу
Император Иоганнис IV Метемма шайқасында Суданның Махдистеріне қарсы қаза болғаннан кейін, Махдистер соғысында Шеваның Негус Менелик билікті өз қолына алып, 1889 жылы Эфиопия императоры болды. Бұл династияның тікелей еркек желісін қайта орнатты, себебі император Йоханнестің таққа талабы әйел арқылы осы желіге байланысты болған. Менелик II-нің қызы ретінде Зевдиту Соломон әулетінің тікелей аталық желісінен шыққан соңғы монарх болды. Оның ізбасары Хайле Селассие де әйел желісі арқылы байланысты болды. Менелик 1913 жылы қайтыс болды, ал 1909 жылы мұрагер деп жарияланған Зевдитудің жарты қарындасы Шева Регганың ұлы Лиж Иясу таққа отырды. Иясу Зевдитуді өзінің билігіне қауіп деп санап, оны күйеуімен бірге елден қуды. Тұрақсыздық тудыруы мүмкін қауіптерден сақтану үшін министрлер кабинеті Менелик II-нің өлімін жарияламауға шешім қабылдады. Осының салдарынан Иясу ешқашан ресми түрде Император Иясу V деп жарияланбады. Алайда, Менелик II-нің өлімі және Иясудың де-факто билікке келуі кеңінен танылып, қабылданды. Шіркеу басшылары, Лорд-регент Рас Тессема және министрлер Иясудың тәж кию рәсімін оның сәл есейгеннен кейін және әйелімен қасиетті тағдыр рәсімін өткергенге дейін кейінге шегеруге келісті, бұл олардың православие шіркеуінің алдында некелерін бұзбас етеді. Бірақ Иясу билікте көптеген қиындықтарға тап болды және оған ешқашан тәж кигізілген жоқ. Оның тұрақсыз мінез-құлқы ақсүйектердің көпшілігіне ұнамады, ал шіркеу оны мұсылмандыққа бейімдігі үшін күдікпен қарады. Бірнеше қиын жылдардан кейін Иясу биліктен алынды. Зевдиту астанаға шақырылды, ал 1916 жылдың 27 қыркүйегінде Мемлекеттік кеңес және Эфиопия православиелік Тевахедо шіркеуі император Менелик II-нің өлімін ресми түрде жариялады және Зевдитунің пайдасына Иясуды биліктен шеттетуге шешім қабылдады. Зевдитудің ресми атағы «Патшалардың патшасы» (Negiste Negest) болды, бұл дәстүрлі «Патшалардың патшасы» (Nəgusä Nägäst) атағының өзгеруі еді. Бастапқыда Зевдитуға өзі билік жүргізуге рұқсат берілмеді. Оның орнына оның туысы Рас Тафари Маконнен регент болып тағайындалды, ал оның әкесінің адал генералы Фитаврари Хапте Георгис Динагде әскердің бас қолбасшысы болды. Рас Тафари да Зевдитудің мұрагері болып тағайындалды, өйткені оның балалары ересек жасқа жеткен жоқ. 1928 жылы Рас Тафари Маконненді биліктен қуу әрекеті сәтсіз аяқталып, императрица өзінің туысы Негусты тәж кигізуге мәжбүр болды.
Саяси маневрлер
Консервативті эфиопиялық аристократия Зевдитуді көбінесе қолдағанмен, оның көптеген туыстарына деген ықыласы аз болды. Зевдитудің өгей анасы және күйеуінің тәтесі, жесір император Тайту Бетул, Менеликтің қайтысынан кейін астанадан шеттегенімен, марқұм күйеуінің билігі тұсында көрсеткен айқын жақсылығынан күдік тудырды. Оның ықпалын шектеу үшін аристократия оның жүрегіндегі туысы – Зевдитудің күйеуі Рас Гугса Велледі алысқа, шеткерлеу билікке тағайындап, оны сарайдан алшақтатып жіберді. Бұл қадам Тайтуға, емес Зевдитуге қарсы соққы ретінде жасалса да, Зевдитуді қатты ренжіткені айтылады. Зевдиту әкесінің орнына Лидж Иясуды келтіргісі келгені үшін де өзін кінәлі санады. Ол Иясудың құлатылуы қажет деп есептегенмен, әкесіне зор құрметпен қарады және оның қалауын орындамағанына разы болмады. Күйеуінен айырылуы мен Иясудың құлатылуына байланысты өкініші Зевдитуді патшайым ретінде бақытсыз етті. Оған жамандық жасағанына қарамастан, ол немере інісі Иясуға шын ниетпен жақсы көріп, оның діннен тайып, қауымнан қуылғанын естігенде қатты жылағандығы айтылады. Императрица мемлекеттік міндеттерден қол үзгеніше, ораза тұтып, дұға ете бастады, ал мұрагер Тафари Маконненді қолдаған прогрессивті топтардың сарайдағы ықпалы күшейді.
Иясуға қарсы соғыс
Зевдитудің билігінің алғашқы кезеңінде тұтқыннан қашып келген Лиж Иясуға қарсы соғыс басталды. Иясу өзінің әкесі, Волоның Негус Микаэльдің қолдауымен, солтүстіктің күшті басшысы, таққа қайта отыруға тырысты. Алайда, екеуі күштерін тиімді үйлестіре алмады. Алғашқы жеңістерден кейін Иясудың әкесі Сегале шайқасында жеңіліп, тұтқындалды. Негус Адис-Абеба көшелерінде шынжырлармен, өкініш тасын иығына артып, тақ бөлмесіне әкелініп, императордың аяқтарына сүйініп, оның мейірімін тіледі. Тақ мұрагері Рас Тафари Маконнен бұл оқиғаға қатыспады, себебі оның әйелі Негус Микаэльдің немересі болғандықтан, оның сезімдерін қорғауды жөн көрді. Әкесінің жеңілісі мен қорландырылғанын естіген Иясу өзі Афарға қашып кетті. Көп жылдар бойы қашып жүргеннен кейін, Иясу Дежазмах Гугса Арайя Селассиеге тұтқындалды, ол Зевдитудің бірінші күйеуінің басқа әйелден туған ұлы еді. Гугса Арайя бұрынғы өгей анасынан Рас атағын алды, сондай-ақ Тафари Маконненнің немересі, Ешашеворк Йилма ханшайымын әйелі етіп алды. Иясу тұтқындалғанда, көз жасына алған император Зевдиту оны сарай аумағындағы арнайы үйге қамауды өтінді, онда оның күтіміне қарайтын болып, діни кеңес ала алатын болар еді. Бірақ Рас Тафари мен Фитаврари Хабте Гиоргис Динагде оған келіспеді, сондықтан ол бас тартысты. Дегенмен, ол Иясудың Селлаледегі тұтқындалу орнына арнайы тағамдар, киім-кешектер мен заттар жеткізіліп тұруын қамтамасыз етті.
Тафаридің өрлеуі
Императрица Зевдиту билік құрған сайын, оның және тағайындалған мұрагері Рас Тафари Маконненнің арасындағы көзқарастардағы айырмашылық біртіндеп кеңейе түсті. Тафари Эфиопияның өмір сүру үшін әлемге ашылуы керек деп сенген жаңашыл еді. Осы пікірімен көптеген жас ақсүйектер оны қолдады. Ал Зевдиту эфиопиялық дәстүрді сақтауды жақтаған консерватор болды. Оның бұл сенімін шіркеу де нығайып қолдады. Алайда, Зевдиту белсенді саясаттан бірте-бірте қол үзді, Тафариге биліктің көбін қалдыра бастады. Тафари басшылығымен Эфиопия Ұлттар Лигасына қосылды және құлдықты жойды. Зевдиту діни істермен айналысып, бірнеше маңызды шіркеулерді салғанмен, Тафаридің реформаларына қарсы 1928 жылы болған шағын консервативтік көтеріліс сәтсіз аяқталды. Императрица Зевдиту Эфиопия үкіметінің көп бөлігін басқаратын Тафариге патша (Негус) атағын беруге мәжбүр болды. Негус Тафари формальды түрде Зевдитудің (ол әлі де Негесте Негест, яғни императрица) билігінде болса да, шын мәнінде Эфиопияны биледі. Оны тақтан түсіруге бірнеше әрекет жасалды, бірақ ешқайсысы сәтті болған жоқ. 1930 жылы Зевдитудің күйеуі Рас Гугса Велле Бегемдерде Негус Тафариге қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Әйелінің қайта-қайтағы өтініштері мен бұйрықтарына қарамастан, ол билікті тоқтатуға үміттенгенімен, 1930 жылдың 31 наурызында Анчем шайқасында жаңартылған эфиопиялық армиядан жеңіліп, қаза тапты.
Өлім және мұрагерлік
1930 жылы 2 сәуірде Рас Гугса Велле шайқаста қаза тапқаннан екі күн өткен соң, императрица Зевдиту қайтыс болды. Кейбір танымал тарихтарда Зевдиту күйеуінің өлімін естігендегі шок пен қайғыдан көз жұмғаны айтылады, бірақ басқа деректер мұны жоққа шығарады, Зевдитудің өлімінен бұрын шайқастың нәтижесі туралы ешқандай хабарлама алмағанын мәлімдейді. Аддис-Абебадағы кейбір дипломатиялық дереккөздер сол кезде қызбаға шалдыққан императрицаны емдеу үшін үлкен ыдысқа мұздай қасиетті суға батырғанын, бірақ денесі шокқа түсіп, көп ұзамай қайтыс болғанын хабарлаған. Зевдитуден кейін таққа Негус Тафари отырды, ол Император Хайле Селассие атанды.