Ақ жусан – сипаттамасы мен түрлері — Мақалалармен ағылшынша

Кіріспе

Өсімдік түрі

Artemisia tridentata, көбінесе үлкен шалфей, Ұлы ойпат шалфейы деп аталады. Терең тамыр жүйесі, жағалауға қарай таралған тамырлармен бірге, шалфейға жер бетіндегі жауын-шашыннан және бірнеше метр тереңдіктегі жер асты суынан су жинауға мүмкіндік береді. Бір метрден аса биіктігі бар үлкен шалфей бұтасы өңделетін жердің белгісі, себебі ол терең, сілтілі топырақты жақсы көреді. Шалфей көшет кезеңінен өткеннен кейін ұзақ өмір сүреді және 100 жылдан астам жасқа жете алады. Бұл түрдің күшті, иіс шақыратын хош иісі бар (әсіресе ылғал болғанда), себебі оның құрамында камфора, терпеноидтар және басқа ұшқыш майлар бар. Дәмі ащы болады және иісімен бірге көптеген шөптесін жануарлардың бұтаға жақындауына кедергі келтіреді. Бұл жыл бойы жасыл қалпын сақтайтын мәңгі жасыл бұта (бірақ жаздың соңында көптеген жапырақтарын төгеді). Жапырақтары – бұтақтарға жапырақ сағақтарының түйінді жерлерінен бекітілген – үшбұрышты, 3–10 см ұзындығында және 0,3–1 см енінде, кең сыртқы ұштары үш бөлікке бөлінген (сондықтан ғылыми атауы tridentata). Жапырақтары жіңішке күміс түсті түктермен жабылған. Өсімдік жаздың соңында немесе күздің басында гүлдейді. Кішкентай сары гүлдері ұзын, кеңірек орналасқан түтікшелі шоқтарда болады. Жемістері тұқымға ұқсас және бетінде аз мөлшерде түктер болады. A. tridentata subsp. tridentata ("ойпаттағы үлкен шалфей")
A. tridentata subsp. vaseyana ("таулық үлкен шалфей")
A. tridentata subsp. wyomingensis ("Вайоминг үлкен шалфейі") – шалфей даласының құрғақ бөліктерінде кездеседі. Бұталардың тығыздығы әдетте 1 өсімдік/м²-ден кем, бұталардың айналасында аз шөптесін жамылғы болады. A. tridentata subsp. xericensis ("шөлді үлкен шалфей")
A. tridentata subsp. spiciformis ("субальпілік үлкен шалфей")
A. tridentata subsp. parishii ("Париш шалфейі")

Таралуы және мекендейтін ортасы

Артемизия тридентата Солтүстік Американың тау аралық батысында құрғақ және жартылай құрғақ жағдайларда өседі. Сары шырша – шөл өсімдігі емес, жылдық жауын-шашын мөлшері белгілі бір деңгейде болатын даланың өсімдігі. Үлкен сары шырша және Артемизияның басқа түрлері Ұлы аймақтың кең аумағында басым өсімдіктер болып табылады, ол 11 АҚШ штатының батысында және Канада провинцияларында 422 000 шаршы мильді (1,092,976 км²) жабады. Оның ареалы Британ Колумбиясының оңтүстік аймағы арқылы солтүстікке қарай, Бая Калифорнияға дейін оңтүстікке қарай, сондай-ақ Нью-Мексико, Колорадо, Небраска және Дакота штаттарының батыс Ұлы жазықтарына дейін шығысқа қарай созылады.

Экология

Салыстырық шалғын түрлі жануарларға, мысалы, қарақасқа, мүйізді елік, сұр вирея, кіші қоян және қасқыр бұғыға тамақ және мекен ету ортасын ұсынады. Ол, әсіресе, қыс айларында аңшылық жануарлар үшін маңызды. Салыстырық шалғын көптеген шөптер мен өсімдіктерге де мекен жасайды. Бұл өсімдіктің ұзын тамыры топырақтың тереңінен суды тартып алады, оның бір бөлігі айналасындағы беткей тамырлы өсімдіктерге қолжетімді болады. Ірі салыстырық шалғындағы терпеноидты қосылыстар шөптесін жеушілерден сақтайды деп саналады. Бұл майлар жоғары концентрацияда бұғы және сиыр сияқты кейбір тіршілік ететін жануарлардың ішектеріндегі симбиоздық бактерияларға зиянды болуы мүмкін. Мүйізді елік – салыстырық шалғынды кеңінен жейтін жалғыз ірі шөпқоректі жануар. Шөпқоректі жануарлардың жайылуынан салыстырық шалғын өсімдіктеріне зақым келтіру нәтижесінде, ұшпалы химиялық заттар бөлінеді, олар жақын жердегі өсімдіктерге ескерту сигналын жіберіп, олардың зиянды химиялық қосылыстарды өндіруін арттыруға көмектеседі. Өсімдіктер арасындағы осы байланыс бірнеше метрге дейін жүзеге асуы мүмкін. Салыстырық шалғын экожүйелеріне адам қоныстары, егістік жерлерге айналу, инвазивті өсімдік түрлері, орман өрттері және климаттың өзгеруі сияқты бірнеше маңызды қауіптер төнеді. Салыстырық шалғын ұзақ жылдар бойы басты бұта болып келгендіктен, көптеген түрлер осы мекендеу ортасына бейімделген. Бұталарды өртеу көптеген түрлердің мекендеу ортасын жоғалтуға әкеледі және экожүйеге жалпы алғанда зиянды болуы мүмкін. Сонымен қатар, жайылым мен өрт арқылы жергілікті шөптер мен өсімдіктердің жойылған жерлеріне инвазивті өсімдіктер еніп кетуіне жағдай жасалады. Салыстырық шалғынның ең көп аумағын жойған инвазивті түр – бұл шөптесін (Bromus tectorum). 1890 жылдары кездейсоқ енгізілгеннен бері, шөптесін жергілікті өсімдіктерді ығыстырып, салыстырық шалғынның қайта өсуіне мүмкіндік бермейтін жиі өрт циклын құрастырып, жергілікті бұталы экожүйені түбегейлі өзгертті. Салыстырық шалғын өртке төзімді емес және қайта өсу үшін өрттен тыс жерлерден желмен келген тұқымдарға тәуелді. Кейбір ағаш түрлері де ірі салыстырық шалғын мекендейтін жерлерге еніп кетті. Мысалы, ХХ ғасырдың соңында Калифорниядағы Уорнер тауларында Abies concolor (ақ шырша) ірі салыстырық шалғынмен бәсекелестікке түсті.

Sagebrush provides food and habitat for a variety of animal species, such as sage grouse, pronghorn, gray vireo, pygmy rabbit, and mule deer. It is especially important to game animals during the winter. Sagebrush also creates habitat for many species of grasses and herbs. Besides providing shade and shelter from the wind, the long taproot of sagebrush draws water up from deep in the soil, some of which becomes available to these surrounding shallow rooted plants. The terpenoid compounds in big sagebrush are thought to ward off herbivores. These oils, at high concentrations, are toxic to the symbiotic bacteria in the rumen of some ruminants like deer and cattle. Pronghorn are the only large herbivore to browse sagebrush extensively. Damage to sagebrush plants caused by grazing herbivores results in the release of volatile chemicals, which are used to signal a warning to nearby plants, so that they can increase the production of repellent chemical compounds. This plant to plant communication can take place at distances of up to
Several major threats exist to sage brush ecosystems, including human settlements, conversion to agricultural land, invasive plant species, wildfires, and climate change. Due to large periods of time where sagebrush was the primary shrub, many species have become adapted to this habitat. The burning of the shrubs leads to habitat loss of many species and can be very detrimental to the ecosystem as a whole. Furthermore, the destruction of native grasses and forbs by grazing and fire creates conditions where invasive plants colonize the area. The invasive species which has destroyed the largest amount of sagebrush habitat is cheatgrass (Bromus tectorum). Since its accidental introduction in the 1890s, cheatgrass has radically altered the native shrub ecosystem by replacing indigenous vegetation, and by creating a fire cycle that is too frequent to allow sagebrush to re establish itself. Sagebrush lacks fire tolerance and relies on wind blown seeds from outside the burned area for re establishment. Some tree species have also encroached on big sagebrush habitat. For example, in the late 20th century, Abies concolor (white fir) was out competing big sagebrush in Warner Mountains in California.

Қолданылуы

Кахуилла тайпасы көп мөлшерде шалфей тұқымын жинап, одан ұн жасаған. Қазіргі кезде негізгі қолданысы отын ретінде, ал оның майының өте тез тұтанатыны белгілі. Оканаган және Колвилл халықтары шалфейді теріні түтіндеу үшін пайдаланған. Зуни тайпасы арасында жапырақтан жасалған тұндырма дене ауруларын емдеу үшін сырттан қолданылады. Сондай-ақ, тұндырма суық тигенде дәрі ретінде ішіледі. Оны аяқ киімге салып, атлет аяғын, екі саусаралық жарықтарды емдеуге және аяқ дезодоранты ретінде де қолданады.

Мәдениет

Артемизия тридентата Невада штатының мемлекеттік гүлі болып табылады.