Кіріспе

Конрад Лоренцтің 1963 жылғы "Агрессия туралы" кітабы (Das sogenannte Böse. Зур Naturgeschichte der Aggression, "Соны деп аталатын зұлымдық: агрессияның табиғи тарихы туралы") – 1963 жылы этолог Конрад Лоренцтің жазған кітабы; 1966 жылы ағылшын тіліне аударылған. Кіріспесінде ол былай деп жазады: "Бұл кітаптың тақырыбы – агрессия, яғни жануар мен адамның өз түрлестеріне қарсы бағытталған күресу инстинкті." (3-бет)

Кітапты биологтар, антропологтар, психоаналитиктер және тағы басқалар көп рет, оң және теріс пікірлермен қарастырды. Лоренцтің адам емес жануарлар туралы жасаған тұжырымдарын адамдарға қатысты қолдануына көп сын бағытталды.

Жарияланым

Агрессия туралы алғаш рет 1963 жылы неміс тілінде, ал 1966 жылы ағылшын тілінде жарық көрді. Ол көп рет қайта басылып, кем дегенде 12 тілге аударылған.

Гидравликалық модель

Сонымен қатар, Лоренц адамдардың мінез-құлқына, соның ішінде эмоционалдық немесе инстинктивті күштердің "гидравликалық" моделі мен олардың босатылуы туралы талқылауға тоқталады, бұл Фрейдтің психоаналитикалық теориясымен ортақ. Ол сондай-ақ түр ішіндегі зорлық-зомбылық пен кісі өлтірудің қалыптан тыс екендігін айтады. Лоренц "қазіргі өркениетті адам агрессивті күшінің жеткіліксіз босатылуынан зардап шегеді" деп мәлімдеді және агрессивті мінез-құлықтың төмен деңгейі осы күштердің "тоқтатылуынан" туындайтын жоғары деңгейдегі реакциялардың пайда болуына кедерілтің тигізерін ұсынды. Оның агрессияны себепсіз, үздірсіз жиналатын күш ретінде қарастыратын "гидравликалық" моделі, агрессияның көңіл көшірген қалаулар мен мақсаттарға жауап ретінде қарастырылатын моделінен гөрі аз танымал болып қала береді.

Жақсы

1968 жылы J. L. Фишер American Anthropologist журналында «Агрессия туралы» кітапқа шолу жазып, оны «көрнекті жануарлар этиологының қызықты кітабы» деп атады, ол «әлеуметтік және мәдени антропологтардың көпшілігін ашуландырады» дегенмен, бұл «маңызды тезис» екенін айтты, атап айтқанда, түр ішіндегі агрессия «адамда инстинктивті, басқа да көптеген түрлерде дәлелдегендей». Фишер Лоренцтің кітаптың басындағы, өзінің тәжірибесіне сүйене отырып жазған, адам емес жануарлар туралы сипаттамасын «ең сенімді және ашып беретін» деп тапты. Лич Ардрейдің аумақтық қатынастарға назар аударғанын, ал Лоренцтің «жануарлардың агрессиясы тек «соқыр жамандық» емес, оның бейімделу нәтижелері пайдалы немесе кем дегенде бейтарап екенін көрсетуді көздегенін» жазады.

Сыни

Зоологтар Ричард Д. Александр мен Дональд В. Тинкл 1968 жылы "Агрессия туралы" кітабын Ардрейдің "Биобиологиялық ғылымдағы аумақтық императив" кітабымен салыстырып, осы екеуі сияқты "қорғау және сынға алуда" көптеп талданған кітаптардың азабын атап өтті. Олардың пікірінше, бұл екі автор да сезімтал және маңызды мәселе – адам табиғаты және оның эволюциямен қаншалықты анықталатыны туралы жазуға тырысқандықтан болды. Олар "Агрессия туралы" кітабын кәсіби зоологтың жекелеген пікірі ретінде сипаттайды, ал Ардрейдің кітабын биолог емес автордың жақсы құжатталған еңбегі деп атайды. Олардың ойынша, екеуі де "инстинкт пен тәрбие арасындағы ескі, мәнсіз дауларды қайта қоздыруға" бейім. Фромм Лоренцтің Зигмунд Фрейд сәтсіздікке ұшыраған жерде бір жағынан табысқа жеткенін айтты, Лоренцтің ішкі құлқылы агрессия теориясы, Фроммның пікірінше, Фрейдтің өмірге (эрос) және өлімге немесе жоюға (танатос) деген қарама-қарсы құштарлықтарынан гөрі жақсы түсіндірме берді. Антрополог Дональд Саймонс "Адамдардың жыныстық қатынасының эволюциясы" (1979) еңбегінде Лоренцті негізгі тезисін жеткіліксіз дәлелдегендігі үшін айыптады. Эволюциялық биолог Ричард Докинс "Өзімшіл ген" (1976) кітабында Лоренцті "'түрге пайдалы адам' деп сипаттады. Ол "Агрессия туралы" кітабын "агрессивті мінез-құлықтың" "түрді сақтау" функциясы бар деген "тамаша айналма аргументі" үшін сынға алды, атап айтқанда, ол "тек ең жақсы жеке тұлғалардың көбейе беруіне мүмкіндік беруді" қамтамасыз етеді. Докинстің пікірінше, топтық таңдау идеясы Лоренцтің ойлауына "мұндай терең бойына сіңген" еді, сондықтан ол "өзінің мәлімдемелері ортодоксалды Дарвин теориясына қайшы келетінін сезінген жоқ".