Курт Шушниг: Австрия канцлері және тәуелсіздік күресішісі

Кіріспе

Австрияның канцлері 1934-1938 жылдар аралығында Курт Алоис Йозеф Иоганн фон Шушнигг (; 14 желтоқсан 1897 – 18 қараша 1977) – Австрия Федералдық мемлекетінің канцлері болды. Ол 1934 жылы өзінің ізашары Энгельберт Доллфустың қазасынан бастап, 1938 жылғы нацистік Германиямен Аншлюсқа дейін қызмет етті. Шушниг Австрияны «неміс мемлекеті» деп есептесе де, ал австриялықтарды немістер деп санаса да, Адольф Гитлердің Австрияны үшінші рейхке қосып алу мақсатына қарсы болды және оның тәуелсіздігін сақтауын қалады. Австрияны тәуелсіз ұстауға жасаған тың тырыстары сәтсіз аяқталған соң, ол лауазымынан кетті. Аншлюс кезінде ол тұтқындалып, жеке камерада ұсталды, соңынан түрлі концлагерьлерге жабылды. 1945 жылы АҚШ армиясы оны босатып алды және өмірінің қалған бөлігін АҚШ-та ғылыммен айналысып өткізді. 1956 жылы ол АҚШ азаматтығын алды.

Ерте өмір

Шюшниг Австрия-Мажарстанның Тироль тажды жеріндегі Рива-дель-Гардада (қазіргі Трентино, Италия) Анна Жозефа Амалия (Вопфнер) мен австриялық генерал Артур фон Шюшнигтің ұлы болып дүниеге келді. Ол ұзақ тарихы бар австриялық офицерлер отбасынан, Каринтиялық словендер тегінен шыққан. Словен тіліндегі отбасылық аты – Шушник. Білімін Фелдкирхтегі Стела Матутина иезуит колледжінде алды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Италия майданында тұтқынға алынып, 1919 жылдың қыркүйегіне дейін тұтқындықта болды. Кейін Фрайбург және Инсбрук университеттерінде заңгерлік білім алып, католиктік А. В. Австрия студенттік бірлестігінің мүшесі болды. 1922 жылы бітіргеннен кейін Инсбрукта заңгер болып жұмыс істеді. Шюшниг кейіннен өзінің бұйрықтарын "қателік" деп атады. 1934 жылдың 1 мамырында Доллфус авторитарлық Австрия Федерациялық мемлекетін құрды. Доллфус шілде төңкерісі кезінде нацист Отто Планеттаның қолынан қаза болғаннан кейін, 29 шілдеде Шюшниг Австрия канцлері болып тағайындалды. Доллфус сияқты, Шюшниг де көбінесе жарлықтармен билік жүргізді. Оның билігі Доллфустің билігінен жұмсақ болғанымен, оның австрофашистік саясаты алдыңғы канцлердің саясатынан көп ерекшеленбеді. Ол дерлік банкрот болған мемлекеттің экономикасын басқаруға және 1919 жылғы Сен-Жермен келісімі бойынша 30 000 адамнан аспайтын әскерді ұстауға тыйым салынған елде заң мен тәртіпті сақтауға тиіс болды. Сонымен қатар, ол мемлекетке емес, түрлі саяси партияларға адал болған Австриядағы қарулы жарымәскери күштермен күресуге мәжбүр болды. Ол сондай-ақ Австрияны нацистік Германияға қосып алуды көздеген Адольф Гитлердің амбицияларын қолдаған Австрия нацистерінің күшейіп келе жатқан күшін ескеруі керек болды. Оның басты саяси мақсаты – Сен-Жермен келісімімен белгіленген шекарада Австрияның тәуелсіздігін сақтау болды, бірақ ол сәтсіз аяқталды. Джон Гунтер 1936 жылы Шюшниг туралы былай деп жазды: "Егер немістер оны келесі аптада ұстамаса, ол қазір итальяндықтардың тұтқыны [Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде болғандай] деуге болады". Германияның қауіп-қатеріне қарсы тұру үшін Италия Корольдігі (фашист Бенито Муссолини басқаруымен) және Венгрия Корольдігі сияқты оңтүстік және шығыс көршілерімен одақтасу саясаты, Муссолинидің Екінші Итальян-Эфиопия соғысында Гитлердің қолдауын сұрағаннан кейін және Австрияны үлкендей қайта қаруланған Үшінші Рейхтің күшейген қысымында қалдырғаннан кейін сәтсіздікке ұшырады. Шюшниг Гитлермен келісу саясатын ұстанды және Австрияны "жақсы неміс мемлекеті" деп атады, бірақ Австрияны тәуелсіз ұстау үшін күресті. 1936 жылдың шілдесінде ол Австрия-Германия келісіміне қол қойды, ол басқа жеңілдіктермен қатар, шілде төңкерісіне қатысқан тұтқындарды босатуға және нацистік байланыс адамдары Эдмунд Глейз Хорстенау мен Гидо Шмидтті Австрия кабинетіне қосуға мүмкіндік берді. Нацистік партияға тыйым салынды, бірақ Австрия нацистері күшін арттырып, екі ел арасындағы қарым-қатынас одан әрі нашарлады. Гитлердің Австрия саясатына бақылау орнату туралы қатерлеріне жауап ретінде Шюшниг 1938 жылдың қаңтарында былай деп мәлімдеді:

Schuschnigg was born in Riva del Garda in the Tyrolean crown land of Austria Hungary (now in Trentino, Italy), the son of Anna Josefa Amalia (Wopfner) and Austrian General Artur von Schuschnigg, member of a long established Austrian officers' family of Carinthian Slovene descent. The Slovene spelling of the family name is Šušnik. He received his education at the Stella Matutina Jesuit College in Feldkirch, Vorarlberg. During World War I, he was taken prisoner at the Italian Front and held captive until September 1919. Subsequently, he studied law at the University of Freiburg and the University of Innsbruck, where he became a member of the Catholic fraternity A. V. Austria. After graduating in 1922, he practiced as a lawyer in Innsbruck. Schuschnigg himself later called his orders a "faux pas". On 1 May 1934, Dollfuss had erected the authoritarian Federal State of Austria. After Dollfuss was assassinated by the Nazi Otto Planetta during the July Putsch, Schuschnigg on 29 July was appointed Austrian chancellor. Like Dollfuss, Schuschnigg ruled mostly by decree. Although his rule was milder than that of Dollfuss, his Austrofascist policies were not much different from the policies of his predecessor. He had to manage the economy of a near bankrupt state and to maintain law and order in a country which was forbidden, by the terms of the 1919 Treaty of Saint Germain, to maintain an army in excess of 30,000 men. At the same time, he had to also cope with armed paramilitary forces in Austria, which owed their allegiance not to the state but to various rival political parties. He also had to be mindful of the growing strength of the Austrian Nazis, who supported Adolf Hitler's ambitions to absorb Austria into Nazi Germany. His overriding political concern was to preserve Austria's independence within the borders imposed on it by the terms of the Treaty of Saint Germain, which ultimately failed. John Gunther wrote in 1936 of Schuschnigg: "It would not be too much to say that he is as much a prisoner of the Italians now [as he was during World War I]—if the Germans don't get him next week." His policy of counterbalancing the German threat by aligning himself with Austria's southern and eastern neighbours—the Kingdom of Italy under the fascist rule of Benito Mussolini and the Kingdom of Hungary—was doomed to failure after Mussolini had sought Hitler's support in the Second Italo Ethiopian War and left Austria under the increasing pressure of a massively rearmed Third Reich. Schuschnigg adopted a policy of appeasement towards Hitler and called Austria the "better German state", but struggled to keep Austria independent. In July 1936, he signed an Austro German Agreement, which, among other concessions, allowed the release of imprisoned July Putsch insurgents and the inclusion of the Nazi contact men Edmund Glaise Horstenau and Guido Schmidt in the Austrian cabinet. The Nazi Party remained banned; however, the Austrian Nazis gained ground and relations between the two countries deteriorated further. In reaction to Hitler's threats to exercise a controlling influence over Austrian politics, Schuschnigg publicly declared in January 1938:

Австрия кабинетіне нацистік өкілдерді қабылдау туралы сөз жоқ. Австрия мен нацизмді абсолютті түрде бөліп тұратын терең айырма бар. Біз біркелкілік пен орталықтандыруды қабылдамаймыз. Католицизм біздің топырағымызға терең сіңген, және біз тек бір Құдайды білеміз: және ол мемлекет емес, не ұлт емес, не сондай шамалы нәрсе – Ұлт. Оның фон Трапп отбасының атаққа жетуіне қатысы бар деген де ақпарат пайда болды. Радиода фон Трапп отбасының әнін естіген соң, ол оларды Венаға шақырып, олардың атаққа жетуіне көмектескен деген қаңтар айтылып жүр.

Аңшылу

1938 жылдың 12 ақпанында Шушниг Гитлермен оның Берггофтағы резиденциясында екі ел арасындағы қарым-қатынастың нашарлауын тегістеу үшін кездесті. Шушнигтің таңғалуына орай, Гитлер оған талаптар жиынтығын ұсынды, олар мәнері мен мазмұны жағынан ультиматумға тең келіп, Австрия нацистеріне билікті беруді талап етті. Келісім шарттары бойынша Шушниг нацистерге жақын Артур Сейсс-Инквартты қауіпсіздік министрі етіп тағайындауға келісуге тиіс болды, ол полицияны бақылайтын еді. Германия мен Австрияның экономикалық одағына дайындық үшін тағы бір нацистік көзқарасты қолдайтын доктор Ханс Фишбек қаржы министрі болып тағайындалды. Австрия және Германия армиялары арасында жүз офицер алмасу жоспарланған. Барлық түрмедегі нацистер кешіріліп, лауазымдарына қайта орналастырылуға тиіс болды. Ал Гитлер бұған жауап ретінде 1936 жылғы 11 шілдедегі келісімді және Австрияның ұлттық егемендігін жария түрде растауға уәде берді. "Фюрер агрессивті және қаулылы сөздер айтты, ал Шушнигке кең ауқымды талаптар қойылды". Шушнигтің естеліктерінде айтуынша, ол Берхтесгаденді қалдырғанға дейін осы "келісімге" қол қоюға мәжбүр болды. Президент Вильгельм Миклас келісімді мақұлдауға тартынды, бірақ ақырында қол қойды. Содан кейін ол, Шушниг және бірнеше маңызды кабинет мүшелері бірқатар нұсқаларды қарастырды: 1. Канцлер отставкаға кетеді және Президент жаңа канцлерден Берхтесгадендегі міндеттемелерге бағынбау үшін кабинет құруды сұрайды. 2. Берхтесгаден келісімі жаңа тағайындалған канцлер басшылығымен орындалсын. 3. Келісім орындалсын және канцлер өз лауазымында қалады. Олар үшінші нұсқаны таңдады. Келесі күні, 14 ақпанда Шушниг кабинетін кеңейтілген негізде қайта ұйымдастырды және барлық бұрынғы және қазіргі саяси партиялардың өкілдерін қосты. Гитлер дереу Австрияға жаңа гаулейтер тағайындады, ол Берхтесгаден келісімінде көрсетілген жалпы кешірім шарттарына сәйкес түрмеден жаңа ғана босатылған нацистік Австрия армиясының офицері болды. 20 ақпанда Гитлер рейхстаг алдында сөз сөйледі, ол тікелей эфирде берілді және алғаш рет Австрия радиосы арқылы да таратылды. Сөздің басты сөзі: "Герман рейхы енді шекарасынан тыс жерде он миллион немістің қысымға ұшырауына төзбейді". Австрияда бұл сөзді алаңдаушылық пен нацистік және анти-нацистік топтардың наразылықтарымен қабылдады. 24 ақпан күні кешке Австрия Федералдық диета отырысқа шақырылды. Өз сөзінде Шушниг 1936 жылғы шілдедегі Германиямен жасалған келісімге сілтеме жасап: "Австрия осы деңгейге дейін және одан әрі емес" деді. Ол сөзін Австрия патриотизміне деген эмоционалды үндеумен аяқтады: "Қызыл-ақ-қызыл (Австрия туының түстері) – өлгенше!". Елдегі саяси белгісіздікті шешу және Гитлерге және әлемнің қалған бөлігіне Австрия халқы Австрияда және үшінші рейхтен тәуелсіз қалуды қалайтынына сендіру үшін Шушниг президент пен басқа да саяси көшбасшылардың толық келісімімен 13 наурызда референдум жариялауға шешім қабылдады. Бірақ "Иә" немесе "Жоқ" деп жауап беру керек болған референдум сұрағының мәтіні даулы болып шықты. Онда: "Сіздер еркін, неміс, тәуелсіз және әлеуметтік, христиандық және біріккен Австрияны, бейбітшілік пен жұмысты, халық пен Отан үшін өзін жақтаушылардың теңдігін қалайсыз ба?" - деп жазылған. Ұлттық социалистердің наразылығын тудырған тағы бір мәселе болды. Шушнигтің партиясының мүшелері (Отан фронты) кез келген жаста дауыс бере алатын болса, Австрия Конституциясының осы мақсаттағы ережесіне сәйкес 24 жасқа толмаған барлық басқа австриялықтар дауыс беруден шеттетілді. Бұл Австриядағы нацистік көзқарасты қолдайтындардың көпшілігін сайлаудан шығарып тастады, өйткені қозғалыс жастар арасында ең күшті болды. Германияның бұл жарияланымға реакциясы жылдам болды. Гитлер ең алдымен референдумды тоқтатуды талап етті. Шушниг оны жоюға мәжбүр болған кезде Гитлер оның отставкасын талап етті және Сейсс-Инквартты оның орнына тағайындауды талап етті. Президент Миклас бұл талапты мақұлдауға тартынды, бірақ ақырында, қарулы шабуылдың қаупімен, ол да мақұлдады. 11 наурызда Шушниг отставкаға кетті, ал Сейсс-Инкварт канцлер болып тағайындалды, бірақ бұл ешқандай өзгеріс жасамады; неміс әскерлері Австрияға ағылып келді және оларды барлық жерде ынталы және қуанышты көпшілік қарсы алды. Шабуылдан кейінгі таңертең Лондонның Daily Mail тілшісі жаңа канцлер Сейсс-Инкварттан осы оқиғалардың қалай болғанын сұрады, ол мынадай жауап берді: "Келесі күнге белгіленген референдум доктор Шушнигтің Берхтесгаденде Гитлермен жасасқан келісімін бұзды, ол Австриядағы ұлттық социалистерге саяси бостандық беруге уәде берген". 12 наурыз 1938 жылы Шушниг үй қамауына алынды.

On 12 February 1938, Schuschnigg met with Hitler in his Berghof residence in an attempt to smooth the worsening relations between their two countries. To Schuschnigg's surprise, Hitler presented him with a set of demands which, in manner and in terms, amounted to an ultimatum, effectively demanding the handing over of power to the Austrian Nazis. The terms of the agreement, presented to Schuschnigg for immediate endorsement, stipulated the appointment of Nazi sympathiser Arthur Seyss Inquart as minister of security, which controlled the police. Another pro Nazi, Dr Hans Fischböck, was to be named as minister of finance to prepare for economic union between Germany and Austria. A hundred officers were to be exchanged between the Austrian and the German armies. All imprisoned Nazis were to be amnestied and reinstated. In return, Hitler would publicly reaffirm the treaty of 11 July 1936 and Austria's national sovereignty. "The Fuhrer was abusive and threatening, and Schuschnigg was presented with far reaching demands " According to Schuschnigg's memoirs, he was coerced into signing the "agreement" before leaving Berchtesgaden. The president, Wilhelm Miklas, was reluctant to endorse the agreement but eventually did so. Then he, Schuschnigg and a few key Cabinet members considered a number of options:

1. The Chancellor resign and the President call on a new Chancellor to form a Cabinet, which would be under no obligation to the commitments of Berchtesgaden. 2. The Berchtesgaden agreement be carried out under a newly appointed Chancellor. 3. The agreement be carried out and the Chancellor remain at his post. In the event, they decided to go with the third option. On the following day, 14 February, Schuschnigg reorganised his cabinet on a broader basis and included representatives of all former and present political parties. Hitler immediately appointed a new Gauleiter for Austria, a Nazi Austrian army officer who had just been released from prison in accordance with the terms of the general amnesty stipulated by the Berchtesgaden agreement. On 20 February, Hitler made a speech before the Reichstag which was broadcast live and which for the first time was relayed also by the Austrian radio network. A key phrase in the speech was: "The German Reich is no longer willing to tolerate the suppression of ten million Germans across its borders." In Austria, the speech was met with concern and by demonstrations by both pro and anti Nazi elements. On the evening of 24 February, the Austrian Federal Diet was called into session. In his speech to the Diet, Schuschnigg referred to the July 1936 agreement with Germany and stated: "Austria will go thus far and no further." He ended his speech with an emotional appeal to Austrian patriotism: "Red White Red (the colours of the Austrian flag) until we're dead!" To resolve the political uncertainty in the country and to convince Hitler and the rest of the world that the people of Austria wished to remain Austrian and independent of the Third Reich, Schuschnigg, with the full agreement of the President and other political leaders, decided to proclaim a plebiscite to be held on 13 March. But the wording of the referendum which had to be responded to with a "Yes" or a "No" turned out to be controversial. It read: "Are you for a free, German, independent and social, Christian and united Austria, for peace and work, for the equality of all those who affirm themselves for the people and Fatherland?" There was another issue which drew the ire of the National Socialists. Although members of Schuschnigg's party (the Fatherland Front) could vote at any age, all other Austrians below the age of 24 were to be excluded under a clause to that effect in the Austrian Constitution. This would shut out from the polls most of the Nazi sympathisers in Austria, since the movement was strongest among the young. The German reaction to the announcement was swift. Hitler first insisted the plebiscite be cancelled. When Schuschnigg reluctantly agreed to scrap it, Hitler demanded his resignation, and insisted that Seyss Inquart be appointed his successor. This demand President Miklas was reluctant to endorse but eventually, under the threat of immediate armed intervention, it was endorsed as well. Schuschnigg resigned on 11 March, and Seyss Inquart was appointed Chancellor, but it made no difference; German troops flooded into Austria and were received everywhere by enthusiastic and jubilant crowds. On the morning after the invasion, the London Daily Mail's correspondent asked the new Chancellor, Seyss Inquart, how these stirring events came about, he received the following reply: "The Plebiscite that had been fixed for tomorrow was a breach of the agreement which Dr. Schuschnigg made with Hitler at Berchtesgaden, by which he promised political liberty for National Socialists in Austria." On 12 March 1938, Schuschnigg was placed under house arrest.

Түрме мен концлагерь

Алғашқы үй қамауынан кейін Гестапо штаб-пәтерінде жеке камерада уақыт өткізді, содан соң ол Екінші дүниежүзілік соғыстың барлық кезеңін Саксенхаузенде, одан кейін Дахауда өткізді. 1945 жылдың сәуір айының соңында Шушниг Адольф Гитлердің өлім жазасынан, басқа көрнекті концлагерь тұтқындарымен бірге, Дахаудан Оңтүстік Тирольге ауыстырылып құтылды, онда SS Totenkopfverbände күзетшілері тұтқындарды бір топ Wehrmacht офицерлерінің қолына тастап кетті, олар оларды босатып жіберді. 1945 жылдың 4 мамырында олар американдық әскерлерге тапсырылды. Одан кейін Шушниг пен оның отбасы, көптеген бұрынғы тұтқындармен бірге, Италиядағы Капри аралына жеткізіліп, босатылды.

Кейінгі өмірі

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Курт Шушнигке ОВП-ға қосылуға тыйым салынды, себебі партия өзін Австрия диктатурасынан алшақтатуды қалады. Бұған қоса, ÖVP өздерінің социал-демократиялық коалициялық серіктесі Шушнигтің партияда болуына келісім бермейді деп күтті, өйткені ол 1934 жылғы азамат соғысынан кейін әділет министрі ретінде көптеген социал-демократтарды өлтірген болатын. Шушниг АҚШ-қа эмиграциялады, онда Миссури штатының Сент-Луис қаласындағы Делож отбасының Вуазиерс сарайында баспана тапты; кейін 1948 жылдан 1967 жылға дейін Сент-Луис университетінде саяси ғылым профессоры болып жұмыс істеді. 1956 жылы ол АҚШ азаматы атанды. Оның бірінші әйелі Герма 1935 жылы автокөлік апатында қаза тапты. 1938 жылы ол қайтадан үйленді, бірақ 1959 жылы екінші әйелі Вера Фуггер фон Бабенхаузен (туған тегі – графиня Чернин) қайтыс болды. Курт Шушниг Австрияға оралып, онда канцлер ретіндегі диктатуралық кезеңін азайтуға тырысып, австрофашизмді әділдеуге ұмтылды. 1977 жылы ол Инсбрук қаласына жақын Мюттерс қаласында дүниеден озды.