Кіріспе

Энгельберт Доллфусс (балама: Дольфусс; 4 қазан 1892 – 25 шілде 1934) – 1932 жылдан 1934 жылға дейін Австрияның канцлері қызметін атқарған австриялық саясаткер. Орман шаруашылығы және ауыл шаруашылығы министрі қызметін атқарғаннан кейін, ол консервативті үкімет дағдарысы кезінде 1932 жылы Федералды канцлер болды. Бұл дағдарыс Ұлттық кеңестің төрағаларының отставкасына байланысты болған төңкеріспен және Австрия парламентінің өзін-өзі таратуымен аяқталды. Австрия азамат соғысында социалистік қозғалысты басып, кейіннен Австрия нацистік партиясын тыйым салғаннан кейін, ол 1934 жылғы 1 мамыр Конституциясы арқылы австрофашизм билігін бекітті. Сол жылы Доллфусс нацистік агенттер жасаған сәтсіз төңкеріс әрекеті кезінде қаза тапты. Оның ізбасары Курт Шушниг 1938 жылы Адольф Гитлердің Аншлюс жасағанға дейін үкіметті сақтап тұрды.

Ерте өмір

Дольфус Төменгі Австриядағы Тексингтал маңындағы Сент-Готтард коммунасындағы Үлкен Майерхоф ауылында кедей шаруа отбасында дүниеге келді. Жас Дольфус балалық шағын жақын маңдағы Кирнберг коммунасындағы әкесінің үйінде өткізді, онда ол бастауыш мектепте оқыды. Жергілікті шіркеу қызметкерлері Дольфустың біліміне көмектесіп, қаржыландырды, себебі оның ата-анасының өз күштерімен оны оқытуға шамасы жетпеді. Ол Холлабрунн қаласында орта мектепте білім алды. Мектепті бітірген соң Дольфус дін қызметкері болуды жоспарлаған, сондықтан Вена университетіне теология факультетіне түсті, бірақ бірнеше айдан кейін мамандығын өзгертіп, 1912 жылы құқық тануды бастады. Студенттік кезінде ол сабақтар беріп ақша табады. Ол студенттердің әлеуметтік қозғалысына қатысты, бұл ұйым жұмысшылар арасында әлеуметтік және қайырымдылық жұмыстарын жүргізді. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Дольфус Венада әскери тіркеуге барып, шақырылды, бірақ ең төменгі талаптан екі сантиметрге қысқа болғандықтан қабылданбады. Толық бойы жеткенде ол қалыпты бойдан кем болды, содан кейін оған «Милиметрних» деген лақап ат қойылды, бұл «миллиметр» және Клеменс фон Меттерних есімдерінің қосындысынан пайда болған. Венада қабылданбаған күні Дольфус өзінің округінің тіркеу комиссиясы орналасқан Сент-Пөлтен қаласына барып, әскери қызметке алуын талап етті. Ерікті болғандықтан, ол қызмет ететін полкті өзі таңдауға құқылы болды, Дольфус Кайзершутцен деп те аталатын Тирольдік милицияны таңдады. Ұзақ өтпей ол елордалық офицер атағын алды. Ол Тирольдің оңтүстігіндегі Италия майданында 37 ай қызмет етті. 1916 жылы лейтенант атағына көтерілді. Соғыстан кейін ол әлі студент болып, Төменгі Австрия шаруалар одағында жұмыс істеді, бұл оның материалдық жағдайын қамтамасыз етуге көмектесті, және Дольфус саяси тәжірибесін осы жерде алды. Ол шаруаларды соғыстан кейін қалпына келтіруге көмектесті, сондай-ақ оларды марксизмнің ықпалынан қорғады. Одақта көрсеткен қабілеті үшін ол Берлиндегі оқуын жалғастыруға жіберілді. Берлинде ол кейбір профессорларына наразылық білдіре бастады, себебі академиялық ортаға либерализм мен социализм күшті әсер етіп, басымдық танытқан. Оқуында ол экономиканың христиандық принциптерін зерттеді. Германияда ол неміс шаруалар одағының федерациясына және Преусенкассаға – мүше кооперативтердің орталық банкіне мүше болды, онда ол тәжірибе жинақтады. Германияда ол болашақ әйелі Алвина Глинкемен танысты, ол Помераниялық отбасының ұрпағы. Дольфус студенттердің әлеуметтік қызметтерінің жетекшісі және Берлиндегі католик қозғалысының негізін қалаушы Карл Сонненшайнмен жиі кездесетін. Венаға оралғаннан кейін ол Төменгі Австрия шаруалар одағының хатшысы болды. Ол осы саланың нығаюына күш салды. Дольфус Төменгі Австрияның өңірлік ауыл шаруашылығы палатасын құруға, оның хатшысы және директоры болуға, Ауыл шаруашылығы федерациясын және Ауыл шаруашылығы жұмысшыларының сақтандыру институтын құруға, Төменгі Австрияның жаңа аграрлық саясатын ұйымдастыруға және ауыл шаруашылығының кооперативтік ұйымын құруға белсенді қатысты. Бірнеше жылдан кейін ол Халықаралық аграрлық конгресте Австрияны өкілдік етті, онда оның ұсыныстары оны осы салада халықаралық деңгейде танымал етті. Ол австриялық шаруалардың бейресми көшбасшысы ретінде танылды. 1930 жылдың 1 қазанында Дольфус Австрияның ең ірі өнеркәсіптік кәсіпорны – Федералды темір жолдың президенті болып тағайындалды. Ол өнеркәсіптің барлық салаларымен байланыс орнатты. 1931 жылдың наурыз айында ол Федералды ауыл шаруашылығы және орман шаруашылығы министрі болып тағайындалды.

Австрияның канцлері

1932 жылы 10 мамырда 39 жастағы және Федералды үкіметте бір жыл тәжірибесі бар Доллфусқа президент Вильгельм Миклас, сонымен қатар Христиан-әлеуметтік партияның мүшесі, канцлер лауазымын ұсынды. Доллфус дереу жауап беруден бас тартты, түнді сүйікті шіркеуінде дұға етіп өткізді, таңертең тазаланып, қарапайым тамақ ішкен соң ғана президентке ұсынысты қабылдайтынын мәлімдеді. Дольфус 1932 жылы 20 мамырда Христиандық-әлеуметтік партия, оңшыл аграрлық партия Ландбунд және Хеймвер жауынгерлік ультраұлттық тобының парламенттік қанаты арасындағы коалициялық үкіметтің басшысы ретінде ант берді. Коалиция Ұлы депрессияның проблемаларын шешуге қатысты маңызды міндеттерді өз мойнына алды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Сен-Жермен келісімі нәтижесінде Чехословакия мен Югославия құрамына өткен аймақтарда Австро-Венгрия империясының көптеген өнеркәсіптері орналасқан болатын. Сондықтан соғыстан кейінгі Австрия экономикалық тұрғыдан қиын жағдайға түсті. Доллфустың парламенттегі қолдауы шектеулі болды; оның коалициясы тек бір дауыспен көпшілікті құрады.

Билікке көтерілу

1933 жылдың наурыз айында Австрия парламентінде дауыс беру тәртібіндегі бұзушылықтар салдарынан конституциялық дағдарыс туындады. Ұлттық кеңестің (парламенттің төменгі палатасы) социал-демократ президенті Карл Реннер, парламент мүшесі ретінде дауыс беруге мүмкіндік алу үшін отставкаға кетті. Соның салдарынан, басқа партияларға жататын екі вице-президент те дауыс беру үшін отставкаға шықты. Президенті болмағандықтан парламент сессияны аяқтауға мүмкіндік таппады. Доллфус бұл үш отставканы Ұлттық кеңес жұмыс істемей қалғанын жариялауға себеп ретінде пайдаланып, президент Вильгельм Микласқа оны мерзімі белгісіз тоқтату туралы жарлық шығаруды кеңес берді. Ұлттық кеңес үш президент отставкаға кеткеннен кейін бірнеше күннен соң қайта жиналуға тырысқанда, Доллфус полицияға парламентке кіруге тыйым салып, Австриядағы демократияны жойды. Осыдан бастап ол төтенше жағдай туралы жарлықтармен басқарды, тиімді түрде диктаторлық билікті қолға алды. Доллфус 1933 жылдың қаңтарынан бастап Германия канцлері болған неміс ұлттық-социалистік көшбасшысы Адольф Гитлердің ықпалымен, Австрия ұлттық-социалистерінің (DNSAP) болашақ сайлауларда маңызды үлеске ие болуы мүмкін деп алаңдады (фашизмді зерттеуші Стэнли Г. Пейннің сөзіне сүйенсек, егер 1933 жылы сайлау өткізілген болса, DNSAP шамамен 25% дауыс жинаған болар еді. Ал заманауи Time журналының сарапшылары бұл көрсеткіш 50%-ға дейін жетеді деп болжайды, тіпті нацистік Германиямен шектес Тироль аймағында қолдау деңгейі 75% құрады). Олар Доллфус үкіметіне қарсы ондаған мың адамды жинауға қабілетті еді.

Аустрофашизм

Доллфус австрофашизмді католик корпоративизмінің идеалдарына сәйкес, антисекуляристік үлгіде және итальян фашизміне ұқсас етіп жасады, сондай-ақ нацистік партия билікте болғанша Германиямен бірігуге қатысты австриялық үміттерден бас тартты. 1933 жылдың тамызында Бенито Муссолини режимі Австрияның тәуелсіздігіне кепілдік берді. Доллфус сондай-ақ Муссолинимен Австрияның тәуелсіздігін сақтау жолдары туралы "Құпия хаттар" алмасты. Муссолини Австрияның нацистік Германияға қарсы буферлік аймақ құруына қызығушылық танытты. Доллфус Германиядағы Гитлер режимі мен Кеңес Одағындағы Иосиф Сталин режимінің ұқсастығын үнемі атап өтті және австрофашизм мен итальян фашизмінің Еуропадағы тоталитарлық ұлттық социализм мен коммунизмге қарсы тұра алатынына сенімді болды. 1933 жылдың қыркүйегінде Доллфус өзінің Христиандық-әлеуметтік партиясын басқа ұлтшыл және консервативті топтардың элементтерімен, соның ішінде Хаймхермен (социалистік партияның радикалды басшылығына наразы болған көптеген жұмысшыларды біріктірген) біріктіріп, "Отандық фронт" құрды. Бірақ Хаймхер 1936 жылға дейін тәуелсіз ұйым ретінде қызметін жалғастырды, содан кейін Доллфустың ізбасары Курт фон Шушниг оны күштеп Фронтқа қосты, оның орнына жарымәскери күш ретінде толық адал Frontmiliz құрылды. 1933 жылдың қазан айында 22 жасар Рудольф Дертилл Доллфусты өлтіруге талпыныс жасады. Ол нацистік көзқарастары үшін әскерден шығарылған және 1932 жылы нацистік партияға қосылған болатын. Дертилл кісі өлтіруге талпыныс жасағаны үшін бес жылға сотталды. Осы қастандықтан кейін Доллфус әскери жағдай режимін жариялады, бұл Австрияда өлім жазасын қайта енгізуге мүмкіндік берді.

Австрияның азаматтық соғысы

Социал-демократтардың «Шутцбунд» ұйымын тарату мақсатында Доллфусс үкіметі оның мүшелерінің үйлерін және жиналатын жерлерін қару іздеу үшін тексерді. 1934 жылдың 12 ақпанында Австрия азамат соғысы басталды, себебі Линцтегі социал-демократтардың бөлімшесі партия штабын тексеруге қарсы қарулы қарсылық көрсетті. Линцтегі шайқас туралы ақпарат жылдам тарады, соның салдарынан Австрияның өнеркәсіптік аймақтарында және Венада қосымша қарулы қақтығыстар орын алды. «Шутцбунд» көтерілісшілерге қарсы артиллерия қолданған полиция мен армиядан салмақты түрде кем болды. Бұған қоса, көтерілісті қолдау үшін жарияланған жалпы ереуіл күшіне енбеді. Нәтижесінде, 15 ақпанға дейін көтеріліс жеңіліске ұшырады, нәтижесінде шамамен 350 адам қаза тапты, олардың ішінде азаматтар, көтерілісшілер және үкімет күштері тең бөлінді. Социал-демократтар 1934 жылдың 12 ақпанында Федералдық үкімет тарапынан тыйым салынды, ал олардың жетекшілері түрмеге қамалды немесе шетелге қашты.

Жаңа конституция

Доллфус 1934 жылы сәуірде жаңа конституцияны мақұлдау үшін, тек Отан фронтының мүшелері ғана қатысқан парламенттік сессия ұйымдастырды. Бұл конституция әлемде корпоратистік идеяларды қолдайтын екінші конституция болды (Португалияның «Estado Novo» конституциясынан кейін). Сессия 1933 жылдың наурыз айынан бері қабылданған барлық декреттерді ретроспективті түрде заңды деп жариялады. Жаңа конституция 1934 жылдың 1 мамырында күшіне енді, демократияның соңғы іздерін және Бірінші Австрия Республикасының жүйесін жойып, Австрия Федеративтік мемлекетін құрды. Италия фашизміне негізделген Австрия ресми түрде бір партиялық авторитарлық мемлекетке айналды. Аншлюске қарсы шыққан Доллфус және Отан фронты австриялықтардың католик дінін ұлттық сезімді ояту және нацистік Германияға сіңірілуіне қарсы тұру үшін белсенді пайдаланды.

Құрлық

Нацистік талаптарға қарсы тұрғаны үшін Доллфусс 1934 жылғы 25 шілдеде Австрия нацистерінің тобымен өлтірілді, оның ішінде Отто Планетта, Франц Холцвебер, Эрнст Фейке, Франц Либ, Йозеф Хакл, Людвиг Майцен, Эрих Вольрааб және Пол Хадл болды. Олар Канцелярия ғимаратына кіріп, мемлекеттік төңкеріс жасауға тырысты. Төңкерістен кейін өткен жаппай сот процесінде Хадл өмір бойына түрмеге кесілді, ал қалғандары қатысқандары үшін өлім жазасына кесілді. Планетта мен Холцвебер 1934 жылғы 31 шілдеде, Фейке 1934 жылғы 7 тамызда, ал Либ, Хакл, Майцен және Вольрааб 1934 жылғы 13 тамызда асылды. 1938 жылы Хадл амнистиямен босатылды. Өлім алдында Доллфус өліп бара жатқан адамға берілетін Евхаристия – Виатикумды сұрады, бірақ оның өлтірушілері оған беруден бас тартты. Муссолини шабуылды неміс диктаторына жатқызудан тартынбады: бұл хабар оған Чезенада жетті, онда ол психиатриялық аурухана жоспарларын қарап отырды. Муссолини бұл хабарды жеке өзі Доллфустың жесіріне жеткізді, ол Риччонедегі вилласында балаларымен бірге қонақта болды. Ол сондай-ақ Венецияда демалыс өткізген Эрнст Рюдигер Стархембергке ұшақ берді, бұл князьға Венаға оралып, президент Вильгельм Микластың рұқсатымен өз ополчениесімен шабуылшыларға қарсы тұруға мүмкіндік берді. Муссолини итальян армиясының бір бөлігін Австрия шекарасына жұмылдырды және Германия Австрияға шабуыл жасаса, Гитлерге соғыс жасайтынын айтып, төңкерістің алдын алуға қауіп төндірді. Содан кейін ол әлемге жариялады: «Оның үшін өлген Австрияның тәуелсіздігі – Италия қорғаған және одан да қатаң қорғайтын принцип», – деп. Содан кейін ол Болцаноның басты алаңында германдық трубадур Вальтер фон дер Фогельвейденің мүсінін Германияның бір бөлігін бағындырған римдік генерал Друздың мүсінімен ауыстырды. Бұл итальян фашизмі мен ұлттық социализм арасындағы ең үлкен шиеленіс болды және Муссолини өзі бірнеше рет осы салалардағы айырмашылықтарды растау үшін келді. Доллфустың өлтірілуі Австрияның көптеген аймақтарында көтерілістерге әкеп соқты, нәтижесінде тағы да адамдар қаза болды. Каринтияда солтүстік неміс нацистерінің үлкен тобы билікті басып алуға тырысты, бірақ жақын маңдағы итальяндық бөлімдер оларды басып тастады. Бастапқыда Гитлер қуанды, бірақ итальяндықтардың реакциясы оны таңқалдырды. Гитлер Батыс Еуропа елдерімен қақтығысқа түсе алмайтынына көз жеткізді және Австрия канцлерін өлтіргеніне өкініш білдіріп, жауапкершіліктен ресми бас тартты. Ол Венадағы елшіні Франц фон Папенмен ауыстырды және заговоршылардың Германияға кіруіне кедергі келтірді, сондай-ақ оларды Австрия нацистік партиясынан шығарып тастады. Венадағы нацистік өлтірушілер, Доллфустың бұрынғы Римдегі Австрия елшісі ретінде жер аударылған Австрия нацисі Антон Ринтелен басшылығымен жаңа үкімет құрғандары туралы мәлімдегеннен кейін, Австрия әскерінің Канцелярияны динамитпен жарыту туралы қатерінен кейін басылып, сотталып, асылып өлім жазасына кесілді. Кейіннен оның әйелі Альвин Доллфусс (1973 жылы қайтыс болды) оның қасына жерленді. Оның екі баласы Рудольф пен Ева оның қайтыс болған кезде Ракель Муссолинидің Италиядағы қонақтары болды, бұл оқиғада Муссолини өлтірілген одақтасына көз жасын төкті.

Әдебиетте

Бертольт Брехттің 1941 жылғы "Артуро Уидің қарсы тұруға болатын өрлеуі" пьесасында Дольфус "Dullfeet" кейіпкері арқылы бейнеленген. Гордон Брук Шепард 1961 жылы Дольфустың билікке келуі туралы кітап жазды.

Шығармалары

Остриялық ауыл шаруашылығының палаталық жүйесі. Agrarverlag, Вена, 1929 жыл. Мерта, Рудольф, Доллфусс, Энгельберт: Острияның ауыл шаруашылығындағы әлеуметтік қамсыздандыру 1929 жылдың соңына дейін. Agrarverlag, Вена, 1929 жыл. Фюрер, Бундес-канцлер доктор Доллфусс, Қайта құру мерекесіне арналған 3 сөз. 1 мамыр 1934 жыл. Острия Федералдық баспасөз қызметі, Вена, 1934 жыл. Таучер, Антон (ред.): Канцлердің сөздері. Доллфустың мұрасы. Оның сөздерінен. Баумгартнер, Вена, 1935 жыл. Вебер, Эдмунд (ред.): Доллфусс Острияға. Бір адамның сөзі және мақсаты. Рейнхольд, Вена, 1935 жыл. Мадертанер, Вольфганг (ред.): "Фюрер – өзім". Энгельберт Доллфусс – Бенито Муссолини. Хат алмасу. Löcker, Вена, 2004 жыл.