Кіріспе
Австрияның бұрынғы президенті және канцлері Карл Реннер (14 желтоқсан 1870 – 31 желтоқсан 1950) – Австрия Социал-демократиялық жұмысшылар партиясының саясаткері және заң ғалымы. Ол көбінесе "Республиканың әкесі" деп аталады, себебі ол 1919 және 1920 жылдары Германиялық Австрия Республикасының және Бірінші Австрия Республикасының алғашқы үкіметін басқарды. 1945 жылы нацистік Германияның құлауынан кейін қазіргі Екінші Республиканың құрылуында да шешуші роль атқарды және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін оның бірінші президенті (және барлығы төртінші) болды.
Karl Renner (14 December 1870 – 31 December 1950) was an Austrian politician and jurist of the Social Democratic Workers' Party of Austria. He is often referred to as the "Father of the Republic" because he led the first government of the Republic of German Austria and the First Austrian Republic in 1919 and 1920, and was once again decisive in establishing the present Second Republic after the fall of Nazi Germany in 1945, becoming its first President after World War II (and fourth overall).
Ерте өмір
Реннер этникалық неміс отбасының кедей шарапшыларынан Антер-Танновиц (қазіргі Чехиядағы Долны-Дюнановице) қаласында 18-ші бала болып дүниеге келді. Бұл жер, сол кезде Австро-Венгрия империясының тәжді жері – Моравия маркграфтығының бір бөлігі болған. Оның зиялы қабілетінің арқасында, ол жақын маңдағы Никольсбург (Микулов) қаласындағы таңдаулы гимназияға оқуға жіберілді, онда оның ұстаздарының бірі Вильгельм Иерусалим болды. 1890 жылдан 1896 жылға дейін Вена университетінде құқық білімін оқыды. 1895 жылы ол "Табиғат достары" (Naturfreunde) ұйымын құруға қатысты және олардың логотипін жасады.
Саяси мансап
1896 жылы ол Австрияның Социал-демократиялық жұмысшы партиясына (СДПА) қосылды және 1907 жылғы сайлаудан бастап 1918 жылдың қарашасында таратылғанша Ұлттық кеңесте (Райхсрат) партия өкілі болды. Осы кезеңде ол Отто Бауэр мен Адольф Браунмен бірге партияның "Der Kampf" журналын құрып, басқарды. Реннердің саясатқа деген қызығушылығы оны Рейхсрат кітапханашысы қызметіне де жетеледі. Осы жылдары ол заң саласында жаңа көзқарастар қалыптастырды, бірақ парламенттік кітапханашы лауазымын жоғалтпау үшін инновациялық идеяларын әртүрлі псевдонимдермен (мысалы, Синоптикус және Рудольф Спрингер) жасырды. Ол әсіресе Австрия мемлекетінің мәселелеріне ден қойды және оның географиялық, экономикалық және саяси негізде болуын қорлады. Ұлттық мәселеде ол суперұлттық мемлекет дамуы керек деген "жеке автономия" принципін жақтады, соның арқасында Социал-демократиялық партияның осы мәселеге қатысты күн тәртібі мен тактикасына ықпал етті. Теориялық тұрғыдан ол австромарксизмнің жетекші тұлғаларының бірі саналды.
Бірінші республика
1918 жылы, Австро-Венгрия империясының құлдырауынан кейін, ол негізінен неміс тілінде сөйлейтін және басқа ұлттар сияқты ұлттық мемлекет құруға шешім қабылдаған Цислейтяндық «Райхсратта өкілдік етілген жерлер» (Дуальді монархияның австриялық жартысының ресми сипаттамасы) Уақытша және Конституциялық Ұлттық жиналыстарының алдыңғы қатарында болды. Реннер Габсбург монархиясының мұрагері болып саналудан бас тартқан және Германия Австрия Республикасы (Republik Deutsch Österreich) ретінде танылуға ниеттенген, жаңа құрылған шағын неміс тілді республиканың («Мемлекеттік канцлер») бірінші үкімет басшысы болды. Бірақ бұл атауға Антанта тыйым салды. Олар сондай-ақ Венадағы Конституциялық Ұлттық жиналыстың «Германиялық Австрия» Германияның Веймар Республикасының құрамына кіруі керек деген қаулысына вето қойды. Австро-Венгрия монархиясының құлдырауына дейін Реннер Австрияның неміс бөліктерінің Германиямен болашақ одағын ұсынды, тіпті «Аншлюс» сөзін қолданды. Басқа австриялық социалистер сияқты, Реннер Германиямен бірігудің ең дұрыс жолы деп сенді. Ол Сен-Жермен келіссөздерінде осы жаңа Германия Австриясын өкілдік еткен делегацияның басшысы болды, онда «Австрия Республикасы» мойындалды, бірақ ол Императорлық Австрияның жауапты мұрагері деп жарияланды. Ол жерде Реннерге жаңа Австрияның Германиямен саяси байланысқа тыйым салынғанын және неміс тілді Оңтүстік Тирольді, сондай-ақ өзі туған Богемия мен Моравияның неміс тілді бөліктерін жоғалтуды қабылдауға тура келді; бұл оны, «марксист болған шаруа иесін», егер ол Австрия үкіметінің қызметкері болып қалатын болса, ата-анасының шаруашылығындағы үлесінен бас тартуға мәжбүр етті. Реннер 1918 жылдан 1920 жылға дейін алғашқы үш коалициялық кабинеттің Австрия канцлері болды және сонымен бірге Социал-демократтар мен Христиандық-әлеуметтік партияның үлкен коалициясының қолдауымен Сыртқы істер министрі қызметін атқарды. Реннер үкіметі жұмыссыздыққа сақтандыру, төленген демалыс, сегіз сағаттық жұмыс күні және кеншілер, нан пісірушілер, әйелдер мен балалардың еңбек жағдайларын реттеу сияқты көптеген әлеуметтік реформаларды енгізді. Мүгедектерге мемлекеттік көмек және мемлекеттік қызметкерлерге денсаулық сақтану да қарастырылды. Бұған қоса, ұжымдық келісімдерді жүзеге асыру және дауларды реттеу туралы заң қабылданды. 1931 жылдан 1933 жылға дейін Реннер Австрияның Ұлттық кеңесінің төрағасы болды. 1934 жылдан бастап диктаторлық австрофашизм кезеңінде, оның партиясына тыйым салынғаннан кейін, ол тіпті 1938 жылы Аншлюсқа қуанышпен қарады. Жаңа Германия Австриясының демократиялық Германия Республикасының құрамына кіруін бастапқыда жақтаған ол, нацизмді Доллфус пен Шушнигтің авторитарлық бір партиялық жүйесінің диктатурасынан нашар емес, уақытша құбылыс деп есептеді. Бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол толығымен саясаттан қол үзді.
Еврейлерге қарсылық
Қазіргі Австриядағы антисемитизм Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін және тіпті Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін де, жоғары мемлекеттік органдарда кең таралған. Император Карл I премьер-министр етіп тағайындамаған Карл Реннер соғысқа дейін де, соғыстан кейін де өте қатыгез антисемит екенімен көзге түсті. Бұл көзқарас тіпті нацистердің еврейлерге және концлагерьлерден аман қалғандарға жасаған зорлық-зомбылығынан кейін де сақталды. 2013 жылы концлагерьден аман қалған және Зальцбург еврей қауымының президенті Марко Файнгольд: "Екінші Республиканың тұңғыш Федералды президенті болған Карл Реннер партияда бұрыннан-ақ антисемит ретінде белгілі болды. Ол соғыс аяқталғаннан кейін біз, концлагерьден аман қалғандарды Венаға қабылдағысы келмеді, сондай-ақ Австрия оларға ештеңе қайтармайды деп ашық айтқан."
Саяси көзқарасы және ғылыми еңбектері
Өмірінің көп бөлігінде Реннер әлеуметтік демократтың саяси ұстанымы мен академиялық ғалымның талдау қашықтығы арасында ауысып отырды. Реннердің академиялық еңбектерінің орталық мәселесі – жеке құқық пен жеке меншік арақатынасы. "Жеке құқық институттары және олардың әлеуметтік функциялары. Бюргерлік құқықты сынауға үлес" (Rechtsinstitute des Privatrechts und ihre soziale Funktion. Ein Beitrag zur Kritik des bürgerlichen Rechts) (1904) еңбегімен ол құқық социологиясының негізін қалаушылардың бірі атанды. Осы кітабында Реннер жеке құқық институтының марксистік теориясын жетілдірді. Реннер мемлекеттік және жеке құқықтың бөлінуі – капитализмнің өнімі екенін, осы арқылы мемлекет капитал иелерінің мүдделерін қорғайтынын айтты. Оның және Отто Бауэрдің мәдени азшылықтарды құқықтық тұрғыдан қорғау туралы ойлары еврей Бундысы тарапынан қолдау тапты, бірақ Владимир Ленин оларды қатаң сынады. Иосиф Сталин "Марксизм және ұлттық мәселе" еңбегінде мәдени-ұлттық автономияны сынап, жеке тарау арнады. 1977–1978 оқу жылы Еуропа колледжінде оның құрметіне аталды.