Кіріспе

Leporidae тұқымдасына жататын сүтқоректілер туысы. Олар шөппен қоректенеді және жалғыз немесе жұптап өмір сүреді. Олар жерде жасалған ұяшаларға (forms) ұялайды, ал олардың балалары туғаннан кейін жақын уақытта өзін-өзі қорғай алады. Бұл туысқа ең ірі лагоморфтар кіреді. Көбісі ұзын, күшті артқы аяқтарымен және дене жылуын таратуға көмектесетін үлкен құлақтарымен жылдам жүгіретін жануарлар. Қояндар Африка, Еуразия және Солтүстік Америкада кездеседі. Бір жасқа толмаған қоянды "леверет" деп атайды. Қояндардың тобын "қабық", "түбік" немесе "қоян тобы" деп атайды. Lepus туысының өкілдері нағыз қояндар деп есептеледі, оларды Leporidae отбасының қалған бөлігін құрайтын қояннан ажыратады. Дегенмен, жалпы атауында "қоян" сөзі бар бес лепорид түрі нағыз қоян деп саналмайды: гиспид қоян (Caprolagus hispidus) және қызыл тасты қоян (Pronolagus) деп аталатын төрт түр. Керісінше, бірнеше Lepus түрлерін "жаққырлар" деп атайды, бірақ олар қоян емес, қоян ретінде жіктеледі. "Бельгиялық қоян" деп танымал үй жануары – қоянға ұқсату үшін селекциялық өсіруге ұшыраған еуропалық үй қояны.

Биология

Қоян – епті жануар, қысқа қашықтыққа өте жылдам жүгіре алады. Ал еуропалық қоян (Lepus europaeus) ұзақ қашықтыққа сағатына 72 шақырымға дейін жүгіре алады. Солтүстік Американың орталық және батыс бөлігінде кездесетін бес түрі ұзақ қашықтыққа сағатына 64 шақырымға дейін жүгіре алады және бір секірісте 3 метрге дейін секіре алады. Әдетте ұялшақ жануар болған еуропалық қоңыр қоян көктемде мінез-құлқы өзгереді, осы кезде оны күндіз басқа қояндарды қуғанда көруге болады. Бұл шақыруға (бақалар деп аталатын еркектер) жұптасу үшін үстемдікке ие болуға тырысатын бәсекеге байланысты болып көрінеді. Көктемгі осы қызу кезеңде әр екі жыныстың өкілдері де "боксқа түсетінін", бір қоянның екінші қоянға лаптарымен соққы беріп жатқанын көруге болады. Осы мінез-құлық "наурыз қояншағындай ашулы" деген мақалды тудырды. Бұл тек еркектер арасындағы бәсекеде ғана емес, сонымен қатар әйелдердің (қосақа деп аталатын) еркектерге қарсы, олардың жұптасуына кедерес келтіру үшін жасаған әрекеттерінде де кездеседі.

Қояннан айырмашылығы

Қояндар көбінесе қояннан ірілеу болады, құлақтары ұзын, ал терісінде қара белгілер болады. Қояндар, барлық лепоридтер сияқты, сүтқоректілердің ішінде бірегей – буынды, немесе кинетикалық, бас сүйегіне ие. Оларда 48 хромосома бар, ал қояндарда 44. Қояндар үйге үйретілмеген, ал кейбір қояндар ет үшін өсіріліп, үй жануарлары ретінде ұсталады. Кейбір қояндар жер астындағы қуыстарда (ояларда) өмір сүріп, туады, ал көптеген қуыстар бір жерде жиынтықталғанда оларды «қоян қауымдастығы» (warren) дейді. Басқа қояндар мен қояндар жер бетіндегі қарапайым ұяларда (жердегі ойыстарда немесе шөптен тоқылған жалпақ ұяларда) өмір сүріп, туады. Қояндар көбінесе топтаспайды. Жаңа туған қояндар физикалық қорғанышқа, мысалы, қуысқа қарағанда, аз мөлшерде ие болады, сондықтан олар толыққанды түктерімен және көздері ашық күйінде туады. Осылайша, олар туғаннан кейін көп ұзамай өздеріне қарай алады (precocial). Ал қояндар, керісінше, соқыр және түксіз болып туады (altricial).

Ет

Қоян мен заяц көптеген аймақтарда көптеп кездеседі, әртүрлі жағдайларға бейімделеді және тез көбейеді, сондықтан оларды аулау басқа аң түрлеріне қарағанда көбінесе аз реттеледі. Солтүстік Американың ауылдық аймақтарында, әсіресе пионерлік дәуірде, олар еттің кең таралған көзі болды. Өте төмен майлылығына байланысты, олар тірі қалу үшін қолайлы тағам емес. Заяцты қоянды дайындау тәсілімен бірдей етіп дайындауға болады – көбінесе қуырып немесе қамырға малып, қуырып жейді. Hasenpfeffer (немесе Hasenfeffer деп те жазылады) – маринадталған қоян немесе заяцтан жасалған дәстүрлі неміс сорпасы. Pfeffer сөзі мұнда тек бұрыш және басқа дәмдеуіштермен дәмдеуді ғана емес, сонымен қатар соусты қоюлату үшін жануардың қаны қолданылатын тағамды да білдіреді. Шарап немесе сірке су да рецептке қышқылдық беру үшін маңызды ингредиент болып табылады. Лагос стифадо (Λαγός στιφάδο) – інжуыртқыш пияз, сірке су, қызыл шарап және корица қосылған заяц сорпасы – Грекия мен Кипрде, сондай-ақ диаспорадағы қауымдастықтарда бағалы тағам саналады. Заяц (соңғы кезде қоян да) – мальтиялық асүйдің негізгі тағамы. Бұл тағамды аралда тұратын Мальтаның Әскери орденінің Ұлы Мастерлеріне, сондай-ақ Ренессанс инквизиторларына ұсынған, олардың кейбіреуі кейіннен папа болды. Яһуди дәстүрі бойынша, заяц сүтқоректілердің арасында кошер емес деп есептеледі, сондықтан оны сақтайтын яһудилер жемейді. Мұсылмандар құйрық етін (қоян, пика, гирак) халал деп санайды, ал Мысырда заяц пен қоян мулюкхия (жута жапырақтарынан жасалған сорпа) үшін танымал ет, әсіресе Каирде.

Қан

Жаңа ғана өлтірілген қоянның қанын қайнатпа немесе кастрюльге салып, тамаққа пайдалануға болады. Біріншіден, қоянның ішегін алып тастайды, содан кейін оны артқы аяқтарынан аспаздыққа іледі, бұл кеуде қуысында қанның жиналуына себеп болады. Қояннан қанды ағызып алғаннан кейін (әдетте қоян бір апта немесе одан да ұзақ уақыт ілінеді), оны сақтаудың бір жолы – қызыл шарап сірке суымен араластырып, ұйып қалмауына қол жеткізу, содан кейін мұздатқышқа салу. Францияда "civet de lièvre" деп аталатын жәшіктегі қоян – бұл кесілген қоян, маринадталған және қызыл шарап пен қарағай жидектерімен бірге су құйылған ыдыста пісіріледі. Ол дәстүрлі түрде қоянның қанымен (немесе пісіру процесінің соңында қосылады) және порт шарабымен беріледі. Жәшіктегі қоян туралы 18 ғасырғы ағылшын аспаздық кітабы "The Art of Cookery" авторы Ханна Гласс былай сипаттаған: "Жәшіктегі қоян" деген рецепті "Оны кішкентай бөліктерге кесіңіз, оларды осында және мұнда майлап қойыңыз" деген сөздермен басталады. Рецептте қоянның бөліктерін суға салып, қайнаған суға батырылған ыдыста үш сағат пісіру туралы айтылады. 19 ғасырда Гласс рецепті "Біріншіден, қоянды ұстаңыз" деген сөздермен басталады деген миф пайда болды. Мысалы, жәшіктегі қоян туралы былай деуге болады: Қуырылғанда қоянның ең жақсы бөлігі – белдемесі және артқы аяқтың қалың бөлігі; қалған бөліктері тек қайнатуға, турауға немесе жәшікте пісіруге жарамды. Әдетте, қоянды бірінші кезде қуырып, бірінші күні жемеген бөлігін қайнатып немесе жәшікте пісіреді. "Жәшікте пісіру". Қоянды осылай пісіру оның жасына күмән болғанда өте ыңғайлы, өйткені ескі қоянды, әдетте жеуге болмайтын, жағымды тағамға айналдыруға болады. 2006 жылы UKTV Food телеарнасы жүргізген 2021 адамнан тұратын сауалнама көрсетті, 25 жасқа дейінгі адамдардың тек 1,6% ғана жәшіктегі қоянды атынан таниды. Он адамның жетісі егер оны дос немесе туысының үйінде ұсынса, жәшіктегі қоянды жеуден бас тартатынын айтты. Англияда қазір сирек берілетін тағам – тұздалған қоян. Қоянның еті пісіріліп, содан кейін кем дегенде бір дюйм (көбірек болған жағдайда жақсы) маймен жабылады. Май консервант ретінде қызмет етеді (ауаның кіруін болдырмайды); тағам бірнеше айға дейін сақталуы мүмкін. Оны суық күйде, көбінесе нанмен немесе аперитив ретінде ұсынады.

Үйсіндіру

Қазіргі кезде үйретілген қоян жоқ. Дегенмен, қоян сүйектері адамдар қоныстанған көптеген жерлерде табылды, олардың кейбіреулерінде қарапайым аң аулау мен жеуден басқа пайдалану белгілері де бар: Мысалы, Еуропалық қоңыр қоян Мажарстанда б.з.д. 5 мыңжылдықтың ортасында жасы үлкен әйелмен бірге жерленген. 12 тау қоян метаподиалдары б.з.д. үшінші мыңжылдықта Швециядағы бір қабірден табылған. Толай қояны (бастапқыда Кейп қояны деп сипатталған, бірақ ареалына сәйкес түзетілген) неолит дәуірінде (~б.з.д. үшінші мыңжылдық) Солтүстік Қытай халқы қолға үйретіп, дармен қоректендірген.

Мифология мен фольклорда

Африка халық ертегілеріндегі қоян – алаяқ; қоян туралы кейбір әңгімелер Америкада құл болған африкалықтар арасында қайта айтылып, «Бр’ер Қоян» әңгімелерінің негізі болды. Қоян ағылшын халық мұрасында «наурыз қояншасы сияқты есі жоқ» деген мақалда және ақ қоян туралы аңызбен кездеседі. Аңыз бойынша, ақ қоян кейде түнгі уақытта жем іздейтін сиқыршының кейпі болса, енді бірде – жүрегі ауырған, тыныштық таба алмаған бойжеткеннің рухы, адалсыз жарына азап сылайды. Қашар шоқжұлдызы қоянды бейнелейді деп есептеледі. Көне заманда қоянды Афродита мен Эросқа қастерлі жануар деп санаған, себебі оның жыныстық қуаты жоғары болған. Көбінесе тірі қоянды махаббаттың құрметті сыйы ретінде тарту еткен. Еуропалық сиқыршылықта қоян – сиқыршының серігі немесе өзін қоянға айналдырған сиқыршы. Бүгінде халық арасындағы мифология қоянды англосаксон құдайы Эострамен байланыстырып, осы арқылы Пасха қоянды түсіндіруге тырысады, бірақ бұл – толығымен қазіргі заманғы ой-пікір, нақты негізі жоқ. Еуропалық дәстүрде қоян – шапшаңдық пен ұялдық сипаттарын бейнелейді. Ұялдығының арқасында Еуропа қоянына бір кезде Линейдің *Lepus timidus* деген атауы берілген, қазір бұл атау тек тау қоянына ғана қатысты. Көптеген көне мысалдарда қоян ұшып бара жатқаны көрсетілген; мысалы, «Қояндар мен бақалар» әңгімесінде олар тіпті жаппай өлімге баруға бейімделген, оларға тіпті олардан қорқатын тіршілік иесі кездеседі. Керісінше, Эзоптың аңыздарының ең танымалдарының бірі – «Тасбақа мен қоян» әңгімесінде, қоян шапшаңдығына тым сенгендіктен жарысқа ұтылып қалады. Ирландия халық мұрасында қоян көбінесе Аос Си немесе басқа да ескі діндік элементтермен байланысты. Осы әңгімелерде қоянға зиян келтірген кейіпкерлер ауыр жазаға тартылады.

Үш қоян

2004 жылы жасалған зерттеуде біріккен құлақтары бар үш қоянның символдық бейнесі мен оның таралу тарихы зерттелді. Бұл бейнеде үш қоян шеңбер бойымен бірін-бірі қуады, ал олардың бас жағы ортасына жақын орналасқан. Әрбір жануарда екі құлақ болғанымен, суретте тек үш құлақ бейнеленген. Құлақтар шеңбердің ортасында үшбұрыш құрайды және әрқайсысы екі қоянмен ортақ. Бұл бейне ағылшынның Девон графтығындағы христиан шіркеулерінен бастап, Жібек жолы арқылы Қытайға дейін, Батыс және Шығыс Еуропа мен Таяу Шығыс аймақтарында кездеседі. Қытайда пайда болуына дейін, бұл бейне Таяу Шығыста бейнеленген болуы мүмкін, содан кейін ғасырлар өткен соң қайтадан импортталған. Оның қолданылуы шамамен 600 жылға дейін созылған христиан, яһуди, ислам және буддалық орындарымен байланысты.

Жер атаулары

Қоян жергілікті жер-су атауларының пайда болуына әсер еткен, себебі оларды жиі таңдамал жерлерде кездестіруге болады. Мысалы, Шотландиядағы "Мурчленд" ("Murchland") атауында "мурчен" сөзі шотланд тілінде қоянды білдіреді.