Кіріспе

1940-жылдардың ортасында АҚШ-та дамыған джаз музыкасының қосалқы түрі – Bebop немесе bop. Бұл стиль 1940-жылдардың басында және ортасында АҚШ-та қалыптасқан джаздың бір түрі. Оның ерекшелігі – жоғары темп (көбінесе 200 бпм-нен астам), күрделі аккорд тізбектері, жиі аккорд алмасулар мен тональдық өзгерістер, аспаптардың шеберлігі және гармониялық құрылым, гаммалар мен мелодияға сілтемелерді үйлестіре отырып жасалған импровизация. Bebop джаз музыканттарының жаңа буыны джаздың шығармашылық шектерін кеңейтіп, халыққа кең таралған, биге арналған свинг стилінен өзгеше, «музыканттардың музыкасы» деп аталатын жаңа бағытты дамытты. Бұл стиль билеуге қолайлы болмағандықтан, тыңдаушыларға мұқият назар аударуды қажет етті. Bebop музыканттары ойнау темпін жылдамдатуға мүмкіндік алды. Олар жетілдірілген гармонияларды, күрделі синкопацияны, өзгертілген және кеңейтілген аккордтарды, аккордтарды алмастыруды, асимметриялық фразаларды және күрделі мелодияларды зерттеді. Bebop тобы ырғақ бөлімінің рөлін кеңейтетіндей етіп пайдаланды. Свинг дәуіріндегі ансамбльдердің негізгі құрамы – он төртке дейін аспаптан тұратын үлкен топ болса, классикалық Bebop тобы саксофон (альто немесе тенор), труба, фортепиано, гитара, контрабас және барабаннан тұратын шағын топ болды. Бұл топта ансамбльдің рөлі солистерге сүйемелдеу болып табылды. Bebop музыканттары ауыр түрде арандалған музыканы ойнаудың орнына, композицияның әуенін («head») ырғақ бөлімінің сүйемелдеуімен орындап, содан кейін әр орындаушы өз солосын импровизациялап, композицияның соңында әуенге оралатын. Ең ықпалды Bebop өнерпаздарының қатарында композитор-орындаушылар – альт-саксофоншы Чарли Паркер, тенор-саксофоншылар Декстер Гордон, Сонни Роллинс және Джеймс Муди, кларнетші Бадди ДеФранко, трубашылар Фатс Наварро, Клиффорд Браун, Майлз Дэвис және Диззи Гиллеспи, пианистер Бад Пауэлл, Барри Харрис және Телониус Монк, электр гитарашысы Чарли Кристиан және барабаншылар Кенни Кларк, Макс Роуч және Арт Блэки бар.

Этимология

"Бебоп" термині скет әндерінде қолданылатын мағынасыз буын-дыбыстардан (вокальдардан) туындаған; "бебоп" сөзінің алғашқы белгілі мысалы Маккиннидің "Коттон Пикерс" тобының 1928 жылы жазылған "Төрт немесе бес рет" әнінде кездеседі. Ол 1936 жылы Джек Тигарденнің "I'se a Muggin'" әнін жазғанда қайта пайда болады. Кейбір зерттеушілер бұл терминді Чарли Кристиан қолданған деп болжайды, себебі ол ойнағанда осыған ұқсас дыбыстар шығарған. Диззи Гиллеспи оның ойыншыларына сол кездегі атаусыз композицияларын шашыратып айтқанда көрермендер осы атауды қойғанын, ал баспасөз оны ресми термин ретінде қабылдағанын айтады: "Адамдар, олар сол пьесаларды сұрағанда және атын білмегенде, бебоп сұрайтын". Тағы бір теория бойынша, бұл сөз Латын Америкасының сол кездегі дирижерлері өздерінің тобын ынталандыру үшін қолданған "Арриба! Арриба!" деп айқайлаудан шыққан. Кейде "бебоп" және "ребоп" терминдері бір-бірін алмастырып қолданылған. (Дегенмен, ребоп диссонанстық аккордтарды қолдану арқылы бебоптан ерекшеленген.) 1945 жылға қарай "бебоп"/"ребоп" сөздерін мағынасыз буын-дыбыстар ретінде қолдану R&B музыкасында кеңінен таралды, мысалы Лайонел Хэмптонның "Эй! Ба Ба Ре Боп" әнінде. Бебоп музыканты немесе боппер 1950-ші жылдардағы әзілдердегі танымал кейіпкерге айналды, ол битниктермен байланысты болды.

Аспаптар

Классикалық бибоп тобы саксофон, труба, контрабас, барабан және фортепианодан құралды. Бұл форматты Паркер (альто-саксофон) және Гиллеспи (труба) 1940-шы жылдардағы топтарында және жазбаларында қолданды (және танымал етті), кейде қосымша саксофоншы немесе гитара (электрлік немесе акустикалық) қосылып, сирек жағдайда басқа да духовые аспаптар (көбінесе тромбон) немесе басқа да ішекті аспаптар (әдетте скрипка) қосылып, немесе бір аспапты алып тастап, тек квартет қалдырылатын. Бұл, свинг дәуірінде бағаланған үлкен ансамбльдерден күрт ерекшеленді.

Музыкалық стиль

Бебоп свинг дәуірінің қарапайым композицияларынан күрт ерекшеленді және оның орнына жылдам темптер, асимметриялық фразалау, күрделі мелодиялар және ырғақ бөлімдерінің темпті сақтаушы ретіндегі рөлін кеңейтуімен сипатталды. Музыканың өзі жұртшылыққа жатсығандай сезілді, олар свинг дәуірінде Бенни Гудман мен Гленн Миллердің серпілісті, ұйымдастырылған, билеуге қолайлы композицияларына үйренген. Керісінше, бебоп жүдеу, жүйкелі, болмашы және көбінесе үзіліс-үзіліс болып естілді. Свинг музыкасы көбінесе оркестрлік биг-бенд аранжировкаларын ұсынса, бебоп импровизацияны басты орынға қойды. Әдетте, әр пьесаның басында және соңында тақырып ("бас", көбінесе свинг дәуірінің поп немесе джаз стандартының негізгі мелодиясы) бірге орындалады, ал композициялардың аккордтарына негізделген импровизациялық сололар одан кейін келеді. Осылайша, бебоп стиліндегі пьесаның көп бөлігі импровизация болып табылады, ал ырғақ бөлімінің ойнайтын негізгі гармониялары ғана туындыны байланыстырады. Импровизация кейде түпнұсқа мелодияға немесе басқа танымал мелодиялық фразаларға сілтемелерді ("цитаталар", "ликс" немесе "рифтер") қамтуы мүмкін. Ал кейде олар бастап соңына дейін толығымен жаңа, спонтанды мелодиялар болатын. Бебоп композицияларының аккордтық прогрессиялары көбінесе танымал свинг дәуірінің композицияларынан тікелей алынып, жаңа және күрделі мелодиямен қайта пайдаланылып, жаңа туындылар жасалды (қараңыз: контрафакт). Бұл практика ертеректегі джазда жақсы қалыптасқан, бірақ бебоп стилінде маңызды рөл атқарды. Стиль бірнеше жиі қолданылатын аккордтық прогрессияларды пайдаланды, мысалы, блюз (негізі I IV V, бірақ II V қозғалысымен байытылған) және "ритмді өзгертулер" (I VI II V, 1930 жылдардағы "I Got Rhythm" поп-стандартының аккордтары). Кейінгі бебоп поп және эстрада композицияларынан алшақтаған, кеңейтілген формаларға қарай жылжыды. Бебоп аккордтарының құрамы көбінесе тамыр мен бесінші дыбыстан бас тартып, аккордтың тоналдығын анықтайтын жетекші интервалдарға негізделген. Бұл тритонды алмастыру және кішірейтілген гаммаға негізделген, көптеген және күтпес тәсіндермен негізгі тональдық орталыққа шешілетін импровизациялық желілерді жасауға мүмкіндік берді. Бебоп музыканттары бұрынғы джазда кездеспейтін бірнеше гармоникалық тәсілдерді де қолданды. Неғұрлым қарапайым аккордтарды күрделі гармоникалық алмастырулармен ауыстыру кең таралды. Бұл алмастырулар көбінесе жалпақ тоғызыншы, өткір тоғызыншы немесе өткір он бірінші/тритон сияқты белгілі бір диссонансты интервалдарды баса көрсетті. Бебопта болған бұл бұрын-соңды болмаған гармоникалық даму Чарли Паркердің 1942 жылдың басында Нью-Йорктегі Кларк Монроның Uptown House клубында "Cherokee" әнін орындаған кезде болған трансценденттік сәттен бастау алады деп есептеледі. Паркердің айтуынша:

Мен қолданылып жүрген стереотиптік аккордтық өзгерулерден жалықтым және басқа нәрсе болуы керек деп ойладым. Мен кейде оны ести алатынмын, бірақ ойнай алмадым. "Cherokee" әнімен жұмыс істеп жүргенімде, аккордтың жоғары интервалдарын мелодиялық желі ретінде пайдаланып, оларды тиісті өзгерістермен қолдасам, мен естіген нәрсені ойнай алатынымды түсіндім. Ол тірілді. Герхард Кубик бебоптың гармоникалық дамуының көзі ХХ ғасырдың батыс өнер музыкасы емес, блюз бен басқа да африкалық байланысты тоналды сезімталдық екенін болжайды. Кубик былай дейді: "Блюздің тоналды жүйесімен болған тәжірибе Паркердің өміріндегі африкалық мұраны растады, бұл Батыс диатоникалық аккорд санаттарымен қарама-қарсы келетін дыбыстық әлем. Бебоп музыканттары өздерінің музыкасында Батыс стильіндегі функционалдық гармонияны жойды, бірақ әртүрлі африкалық матрицаларды пайдалану үшін блюздің күшті орталық тоналдығын сақтап қалды". Бебоптың кейбір гармоникалық жаңалықтары Клод Дебюссиден Арнольд Шенбергке дейінгі батыс "кәсіби" музыкасындағы жаңалықтарға ұқсас көрінеді, бірақ бебоп классикалық музыкадан тікелей қарыз алмайды және африкалық дәстүрлерге негізделген батыс емес тәсілмен блюзден алынған тоналды гармоникалық идеяларды қайта жаңғыртады.

Свинг дәуірінің әсері

Бебоп 1930 жылдардың ортасынан бері свинг музыкасында қалыптасқан тенденциялардың нәтижесінде пайда болды: барабаншының уақытты нақты ұстауы азайды, негізгі ырғақ импульсі бас-барабаннан салтқы цимбалға көшті; фортепианоның рөлі ырғақтық тығыздықтан ауысып, акценттер мен толтыруларға баса назар аударылды; духовой бөлімдерінің әшекейлеуі азайды, рифтерге және негізгі ырғақты қолдауға көбірек бейімделді; солистерге көбірек еркіндік берілді; және кейбір топтар қолданған аранжировкаларда гармониялық күрделілік артты. Ритмикалық тұрғыдан ықшамдалған, солистікке бағытталған свингке жол ашқандар – оңтүстік-батыстағы аймақтық топтар, олардың музыкалық астанасы Канзас-Сити болды; олардың музыкасы блюз бен басқа да қарапайым аккордтарға негізделген, мелодиялық желілер мен сололық сүйемелдеуде рифтерді пайдаланды және мелодия мен гармонияны свингке қосуды, керісінше емес, мақсат тұтты. Бұл жаңа стиль үшін тұрақты, жоғары энергетикалық және шығармашылық соло ойнау қабілеті жоғары бағаланды және қатаң бәсекелестіктің негізі болды. Канзас-Ситидегі свинг дәуіріндегі джем-сессиялар мен «кесу жарыстары» аңызға айналды. Канзас-Ситидегі свингке деген көзқарасты 1937 жылы ұлттық деңгейде танымал болған Count Basie Orchestra бейнеледі. Канзас-Ситидегі Бейси оркестрінің жас әзілкесі Чарли Паркер атты жас альт-саксофоншы болды. Оны ең көп қызықтырған – тенор-саксофоншы Лестер Янг, ол композицияның аккордтық құрылымына еніп-шығып, әрқашан музыкалық мәні бар ұзақ, ағынмен ойнайтын мелодиялық желілерді орындады. Янг өзінің сололарында гармониялық құрылымдарға деген көзқарасындағыдай, ырғақ пен фразалауда да өте батыл болды. Ол жиі екі немесе үш қарапайым ноталық фигураларды қайталап, көлем, артикуляция немесе тембр арқылы ырғақтық акценттерді өзгертетін. Оның фразалауы бұрынғы духовой шеберлері қолданған екі немесе төрт тақты фразалардан мүлдем өзгеше болды. Олар көбінесе тақ санға дейін созылып, гармониялық құрылым ұсынған музыкалық шумақтарды жамылатын. Ол фразаның ортасында демалып, үзіліс немесе «бос кеңістік» шығармашылық құрал ретінде пайдаланды. Нәтижесінде, оның сололары музыканың қалған бөлігінен жоғарыдағы нәрседей сезілді, ансамбль дыбысы ұсынған аралықтарда одан туындаған емес. 1937 жылы жарық көрген жазбаларымен және Нью-Йорктегі кең таралған концерттерімен Бейси оркестрі ұлттық деңгейде танымал болды, көптеген саксофоншылар Янгты, барабаншылар Джо Джонсты, пианиношылар Бейсиді, ал тромбоншылар Бак Клейтонды үлгі етіп алуға тырысты. Паркер Виктороладан Бейсидің жаңа жазбаларын тыңдап, Янгтың сололарын нотадан нотаға ойнай алғанша үйренді. 1930 жылдардың соңында Дьюк Эллингтон оркестрі мен Джимми Лансфорд оркестрі Билли Страйхорн мен Сай Оливердің тиісінше жасаған гармониялық күрделі музыкалық аранжировкалары арқылы музыка әлемін таң қалдырды, олар аккордтарды толық жазбадан гөрі меңзеп көрсетті. Бұл гармониялық күрделі аккордтарды азайту бибоптың жаңа музыкалық тілін зерттей бастаған жас музыканттар тарапынан жақын арада қолданылатын болды. Пианист Арт Тейтумның керемет техникасы мен гармониялық шеберлігі Чарли Паркер мен Бад Пауэлл сияқты жас музыканттарға үлгі болды. Нью-Йорктегі алғашқы күндерінде Паркер Тейтумның тұрақты концерттері өткен мекемеде ыдыс-табақ жуушы болып жұмыс істеді. Свинг дәуірінің бір ерекшелігі – Басидің биг-бендінде қолданылған тәсілге сәйкес «басты» аранжировкаларды ойнаған шағын ансамбльдердің қайта жандануы болды. Шағын топтар форматы үлкен, жақсы ұйымдастырылған топтарға қарағанда, спонтанды тәжірибелер мен кеңейтілген сололарға көбірек мүмкіндік берді. 1939 жылы Коулман Хокинстің шағын топпен жазған «Body and Soul» әніндегі ұзақ саксофондық солосы жазылған джазда бірегей болды және бибоптың ерекшелігіне айналды, себебі ол тақырыпқа минималды сілтеме жасады. Сол соло композицияның күрделі гармониялық зерттеуін көрсетті, өтпелі аккордтарды меңзеп көрсетті. Хокинс 1944 жылдың басында бибоп стилінің алғашқы ресми жазбасын жасады.

Нью-Йорктегі свингтен тыс

1930 жылдар 1940 жылдарға ауысқанда Паркер Джей МакШанн оркестрінің негізгі орындаушысы ретінде Нью-Йоркке келді. Нью-Йоркте ол өзінің музыкасының гармониялық және мелодиялық шектерін зерттейтін басқа музыканттарды тапты, соның ішінде Диззи Гиллеспи, ол Рой Элдриджтің ықпалымен ойнайтын трубашы еді. Паркер сияқты, ол да жетілік акордынан асып, жоғары акордық интервалдарға негізделген идеяларды зерттеді, бұл дәстүрлі түрде джаз гармониясын анықтаған еді. Гиллеспи Кэб Каллоуэймен бірге болғанда, бассист Милт Хинтонмен бірге жаттықты және жаңа музыканың негізгі гармониялық және акордық жаңалықтарын жасады; Паркер МакШанн тобында бассист Джин Рамимен бірге осы жұмысты істеді. 1939 жылы Нью-Йоркке келген гитарист Чарли Кристиан, Паркер сияқты, оңтүстік-батыс стилін кеңейткен инноватор болды. Кристианның ең маңызды ықпалы ырғақтық фразалау саласында болды. Кристиан көбінесе әлсіз және соққыдан тыс уақыттарды баса көрсетті және фразаларын көбінесе төртінші соққының екінші жартысында аяқтады. Кристиан асимметриялық фразалаумен тәжірибе жасады, ол жаңа боп стилінің маңызды бөлігіне айналды. Бад Пауэлл ритмикалық жағынан жеңілдетілген, гармониялық жағынан күрделі және виртуоздық фортепиано стилімен алға жылды, ал Телониус Монк жаңа гармониялық идеяларды өзінің Харлем қадамдық фортепиано стиліне бейімдеді. Кенни Кларк және Макс Роуч сияқты барабаншылар Джо Джонстың жолын жалғастырып, уақытты анықтау үшін биік шляпалы барабанға райд цимбалын қосты және акценттер үшін бас барабанын сақтады. Бас барабан акценттері халық арасында "бомбалар" деп аталды, бұл жаңа музыка дамыған кезде Нью-Йорктен тыс әлемдегі оқиғаларға сілтеме жасады. Барабанның жаңа стилі солистерді акценттермен және толтырулармен қолдады және оларға жауап берді, бұл шақыру мен жауаптың өзгеруіне ұқсас болды. Бұл өзгеріс скрипка бас аспаптарының маңыздылығын арттырды. Енді бас тек музыканың гармониялық негізін сақтап қана қоймай, сонымен қатар "жүретін" бас желісін ойнау арқылы метрономдық ырғақтық негізді құруға жауапты болды, онда әр тактқа төрт тоқсандық нотадан тұрады. Кішкентай свинг ансамбльдері көбінесе басистсіз жұмыс істесе, жаңа боп стилі әрбір кішкентай ансамбльде бас орындаушыны қажет етті. Жаңа музыканы дамытатын жақын рухты музыканттар Монк пен Кларк үй тобында болған Минтонның ойын үйіне және Макс Роуч үй тобында болған Монроның Uptown House-на жиналды. Минтонның ойын үйіндегі джем сессияларындағы атмосфераның бір бөлігі – эксклюзивтілік сезімі болды: "кәдімгі" музыканттар көбінесе стандарттарды қайта гармониялайтын, өздерінің әуендеріне (немесе "бастарға") күрделі ырғақтық және фразалық элементтерді қосатын және оларды сырттан келгендерді немесе олардан нашар ойнайтындарды қанағаттандырмау үшін өте жылдам темпте орындайтын. "Битник" стереотипі бибоп музыканттары мен олардың жақтастарының киімдері мен мінез-құлқынан, әсіресе Диззи Гиллеспидің береті мен ерін сақалынан және гитарист Слим Гейлардтың сөйлеуі мен бонго барабандарынан көп нәрсені алды. Музыкалық қатынас арқылы өзінің құндылықтарын білдіретін конформистік емес топ ретінде анықталған бибоп субмәдениеті 1960 жылдардағы психоделия дәуіріндегі хиппилердің көзқарасына ұқсас болды. Бибоптың жанкүйерлері тек АҚШ-та ғана емес, Франция мен Жапонияда да культ мәртебесіне ие болды. Соңғы уақытта хип-хоп орындаушылары (A Tribe Called Quest, Guru) бибопты өздерінің рэп және ырғақтық стиліне әсер еткен деп айтты. 1983 жылы Шон Браун "Rappin' Duke" хитінің соңында "Rebop, bebop, Scooby Doo" фразасын рэпке енгізді. Бассист Рон Картер 1991 жылы "The Low End Theory" альбомында "A Tribe Called Quest" тобымен бірлесіп жұмыс істеді, ал вибрафоншы Рой Айерс және трубашы Дональд Бёрд 1993 жылы "Guru's Jazzmatazz, Vol. 1" альбомында ойнады. Бибоп үлгілері, әсіресе бас желілері, райд цимбалдың айналмалы клиптері, мүйіз және фортепиано рифтері хип-хоп жинағында кеңінен қолданылады.