Кіріспе

Американдық рэгтайм және джаз пианині, оркестр жетекшісі және композитор Фердинанд Джозеф ЛаМот (Лемотт, кейін Мортон; шамамен 20 қыркүйек 1890 – 10 шілде 1941), кәсіби тұрғыда Джелли Ролл Мортон ретінде танымал, Луизиана креолы тегінен шыққан американдық рэгтайм және джаз пианині, оркестр жетекшісі және композиторы болды. Мортон джаздың алғашқы аранжировщигі болып, импровизацияға негізделген жанр нотаға түсірілген кезде де өзінің ерекше сипаттарын сақтай алатынын дәлелдеді. Оның 1915 жылы жарық көрген "Jelly Roll Blues" шығармасы жарық көрген алғашқы джаз композицияларының бірі еді. Ол сонымен қатар осы жанрды өзі ойлап тапқанын айтқан.

Ерте өмір

Мортон 1890 жылы Фердинанд Джозеф Ламоте (немесе Лемот) болып, Нью-Орлеан қаласының Фаубур Мариньи ауданындағы креол қауымында дүниеге келді. 1918 жылы Бірінші дүниежүзілік соғысқа шақыру тізілімінде өзінің 1884 жылы туғанын айтқан. Оның екі ата-анасы да креол тегінің төрт буынын 18 ғасырға дейін жегізеді. Мортонның туған күні мен жылы нақты емес, себебі оған туу туралы куәлік берілген емес. Азаматтар үшін туу туралы куәліктерді міндетті ету туралы заң 1914 жылға дейін күшіне енбеген. Оның ата-анасы – кірпіш қалаушы және кейде тромбонмен ойнайтын Мартин Эдуард Джозеф Ламоте, сондай-ақ Эдвард Джозеф Ламоте, және үй шаруасында жұмыс істейтін Луиза Германс Монетт. Оның ата-анасы заңды түрде үйленбеген, ал Мортон үш жасқа толғанда әкесі анасынан кетіп қалған. 1894 жылы анасы Уильям Мутонға үйленгеннен кейін Фердинанд әкесінің тегін қабылдап, оны Мортон деп ағылшыншалады, ал "Ферд" есімін бейресми атау ретінде пайдаланды. Фердтің екі қарындасы болды, олардың бірі, Евгения, 1913 жылы Игнас Коласқа үйленді.

Мансап

Он төрт жасында Мортон жезөкше үйінде фортепиано ойнай бастады. Ол жиі әдепсіз әндерді шырқады және "Желли-ролл" деген лақап ат қолданды, бұл әйел жыныстық мүшелері үшін африкалық америкалық жаргон. Сол жерде жұмыс істеп жүргенде ол шіркеуге баратын әжесінің әжесімен бірге тұратын. Ол өзінің баррель фабрикасында түнгі күзетші болып жұмыс істейтінін айтты. Мортонның әжесі оның жезөкше үйінде джаз ойнайтынын білгеннен кейін, Ламоте атын қорлағаны үшін одан бас тартты. "Әжем менің ауданның бір спорт залында джаз ойнап жүргенімді білгенде, маған отбасымды қорлағанымды айтып, үйде тұруға тыйым салды. Ол маған шайтанның музыкасы менің құлдырауыма әкелетінін айтты. Оның "Jelly Roll Blues", "New Orleans Blues", "Frog I More Rag", "Animule Dance" және "King Porter Stomp" әндері осы кезеңде жазылған. Стрид-пианист Джеймс П. Джонсон мен Вилли "Арыстан" Смит 1910 жылы Чикагода және 1911 жылы Нью-Йоркте оның өнерін көрді. 1912-14 жылдары Мортон өзінің қыз жолдасы Роза Браунмен бірге вадевиль өнерінде гастрольге шығып, үш жыл бойы Чикагода тұрды. 1914 жылы ол шығармаларын қағазға түсіріп жатты. 1915 жылы "Jelly Roll Blues" жарық көрген алғашқы джаз композицияларының бірі болды. Джелли Ролл Мортон 1916 жылы Шоук компаниясында жұмыс істеді. Бен Шук-младший Мэйбл Льюис басқарған Юбилейлік клубпен байланысты болды, ол контральто әншісі және Фиск университетінің Юбилейлік әншілерінің бұрынғы мүшесі. 1917 жылы ол оркестр жетекшісі Уильям Мануэль Джонсонмен және Джонсонның әпкесі Анита Гонсалеспен, туған аты Беси Джулия Джонсонмен Калифорнияға барды. Мортонның "The Crave" тангосы Голливудта танымал болды. Ол Ванкувердегі (Канада) Патрисия қонақ үйінің түнгі клубында өнер көрсету үшін шақырылды. Марк Миллер деген жазушы оның келгенін "пианист, водевиль артисі, құмар ойыншы, алаяқ, аңыз бойынша, сойқышы ретінде ұзақ уақыт бойы жер-жерді аралап жүргені" деп сипаттады. Мортон 1923 жылы Чикагоға "The Wolverines" авторлығын талап ету үшін оралды, ол "Wolverine Blues" ретінде танымал болды. Ол өзінің алғашқы коммерциялық жазбаларын шығарды, алдымен фортепиано түрінде, содан кейін фортепиано солисі ретінде және джаз топтарымен бірге жазды. 1926 жылы Мортон Виктордың сөйлеу машинасы компаниясымен келісімшартқа қол қойды, бұл оған жақсы репетицияланған оркестрді Чикагодағы Виктордың жазба студиясында өз баптауларын ойнатуға мүмкіндік берді. Jelly Roll Morton and His Red Hot Peppers тобының осы жазбаларына Kid Ory, Omer Simeon, George Mitchell, Johnny St. Cyr, Barney Bigard, Johnny Dodds, Baby Dodds және Andrew Hilaire кірді. Мортон Нью-Йоркке көшіп келгеннен кейін Виктор үшін жазбаларын жалғастырды. Ол өзінің джаз стилін ойнағысы келетін музыканттарды табуда қиындыққа тап болса да, Омер Симеон, Джордж Бэке, Альберт Николас, Барни Бигард, Рассел Прокоп, Лоренцо Тио және Арти Шоу, трубашылар Уорд Пинкетт, Баббер Майли, Джонни Данн және Генри "Кызыл" Аллен, Сидни Бечет, Пол Барнс, Бад Фримен, Попс Фостер, Пол Барбарин, Кози Коул және Зутт Синглтонмен бірге жазды. Нью-Йорк сессиялары хит шығарған жоқ. Үлкен депрессияға байланысты RCA Victor 1931 жылы Мортонның жаздыру келісімшартын жаңартпады. Ол Нью-Йоркте ойнауды жалғастырды, бірақ қаржы жағынан қиындықтарға тап болды. 1934 жылы қысқа уақыт радиода шоу өткізді, содан кейін бурлеск тобында гастрольге шықты. 1935 жылы Флетчер Хендерсонның аранжировкасы бойынша оның 30 жыл бұрын жазылған "King Porter Stomp" композициясы Бенни Гудманның алғашқы хиті және свинг стандарты болды, бірақ Мортон жазбалардан авторлық құқықтарды алған жоқ.

Музыкалық қораптар сұхбаттары

1935 жылы Мортон Вашингтон қаласына көшіп, афроамерикалықтар тұратын Шоу ауданындағы 1211 U Street NW мекенжайындағы Music Box, Blue Moon Inn және Jungle Inn атты бардың менеджері және фортепианошысы болып жұмыс істеді. Мортон рәсімдерді өткізуші, қақпашы және бармен қызметтерін атқарды. Клуб иесі оның достарына ақысыз кіруге және сусын ішуге рұқсат берді, бұл Мортонның бизнесті табысты етуіне кедергі келтірді. Ломакс Мортонның Жаңа Орлеандағы Сторивиллде өткен күндерімен және сол замандағы ұятсыз әндермен қызығушылық танытты. Мортон бастапқыда оларды жазғысы келмесе де, Ломаксқа көнді. Әндердің осылайша ұсынылу себебінен, Конгресс кітапханасының кейбір жазбалары 2005 жылға дейін жарияланбады. Астмасының күшеюі салдарынан үш айға Нью-Йорк ауруханасына жатты. Мансабын қайта бастау ниетімен Лос-Анджелеске барған кезде де тыныс алу проблемаларынан әрі қарай қиналды. 1941 жылдың 10 шілдесінде Лос-Анджелес округінің бас ауруханасында он бір күн жатқан соң қайтыс болды. Оның шамамен 50 жаста болғаны есептелді. 2000 жылы джаз тарихшысы Дэвид Гелли Мортонның мақтандығы мен "әдепсіз" мінезінің көптеген музыканттарды сырттай қарайтындай етіп, оның жаназасына шамалы ғана адам келгенін айтты. 1941 жылдың 1 тамызындағы DownBeat журналындағы жаназа туралы мақалада, оның табытын Кид Ори, Матт Кэри, Фред Вашингтон және Эд Гарланд көтергені жазылған. Дьюк Эллингтон мен Джимми Лансфордтың сол кезде Лос-Анджелесте болса да, қатыспағаны айтылды. Дьюк Эллингтонның ұлы Мерсер Эллингтон жаназаға келді. Мақала Алан Ломакс жазған Мортонның 1950 жылғы "Мистер Джелли Ролл" атты өмірбаянында жарияланды.

Жеке өмір

Мортон 1928 жылы қарашада Индиана штатының Гари қаласында шоу-қыз Мейбел Бертранға үйленді. Оның көп жылдық серігі Анита Гонзалес айтуынша, ол "өте берілген католик" болған. Оның қабірінде музыкалық суреттердің орнына үлкен роззарий орнатылған.

Пішін және композициялар

Мортонның фортепиано стилі ерте кезеңдегі регтайм мен "шауттан" қалыптасты, ол жеке дамып, Нью-Йорк мектебінің стрит-пианосына айналды. Мортонның ойнауы бортхана стиліне жақын болды, одан буги-вуги пайда болды. Мортон көбінесе оң қол бармағымен әуенді орындайтын, ал оң қол саусақтарымен осы ноталардың үстіне гармония қосатын. Бұл, әуеннің үстіне кемітілген бесінші дыбыстың қосылуынан туындап, көшпенді немесе "дөңгеленбеген" дыбыс тудыруы мүмкін. Бұл әдіс әлі де Жаңа Орлеанға тән деп есептеледі. Мортон бас партиясында октавалар немесе децималардың орнына үлкен және кіші секстілерді пайдаланды. Ол сол және оң қолдарымен негізгі свинг ырғақтарын орындады. Мортонның бірнеше шығармалары өзіне құрмет көрсету болды, олардың ішінде "Winin' Boy", "The Jelly Roll Blues" (қосымша атауы "The Original Jelly Roll") және "Мистер Джелли Лорд" бар. Биг-бенд дәуірінде Мортон он жылдар бұрын жазған "King Porter Stomp" Флетчер Хендерсон мен Бенни Гудмен үшін үлкен сәттілікке жетті; ол сол кездегі көптеген свинг-топтары орындаған стандартқа айналды. Мортон "Alabama Bound" және "Tiger Rag" сияқты авторлық құқығы басқаларға тиесілі әндерді өзі жазғанын айтты. Мортонның 1926 жылы жазған "Sweet Peter" әні, 1931 жылы Джеральд Маркс пен Сеймур Саймонс авторлық құқығын алған "All of Me" хитінің әуеніне бастау болды. Оның музыкалық әсері Дик Хайман мен Реджинальд Робинсонның шығармаларында жалғасуда.

Мұра

2013 жылы Кэти Мартин Алан Ломакстың сұхбаттар кітабы Мортонды жағымсыз жарыққа шығарғанын айтатын мақала жариялады. Мартин Мортонның өзімшіл екенімен келіспеді. «Ең басты өзімшіл» деп аталып жүрген Жели Ролл көбінесе негізсіз және сендегіштік тудыратын хабарлардың құрбаны болды. Бірақ, егер оның өзі жазғандарын оқысақ, ол өзін кемсінетіндей сезінгенін көреміз және «Менің әріптес музыканттарым менің қарағанда әлдеқайда жылдам ойнайтын еді, мен олардың қатарында емеспін» деген. Сондықтан ол көбірек ноталарды қолдану арқылы икемділікке мүмкіндік беру үшін баяу темп қолданды, испандық элементтерді дәм беру үшін қосты, үнемі үш фортеде ойнаудан аулақ болды және тағы да көптеген ерекшеліктерді пайдаланды.

Марапаттар мен құрметтер

Музыкалық қораптан алынған сұхбаттар, оның авторы қайтыс болғаннан кейін жинақ ретінде жарық көрді және екі «Грэмми» сыйлығына ие болды.

Басқа БАҚ-та бейнелеу

Джелли Ролл Мортонның Jungle Inn-дегі соңғы түні: қиялданған естелік (1984), этномузыколог және фольклоршы Сэмюэл Чартерстің Мортонның өмірі туралы ертегілерін көркейтін туынды. 1970 жылы шыққан "Moondance" альбомының ашылу трегі "And It Stoned Me" әнінде ирланд әнші-әндер авторы Ван Моррисон: "And it stoned me to my soul, stoned me just like Jelly Roll, and it stoned me" деп әндейді. Бұл сілтеме бала кезінде әкесінің Мортонның жазбаларын тыңдаған естелікке байланысты деп есептеледі. Кларенс Уильямс III "1900 жылдың аңызы" фильмінде Джелли Ролл Мортон рөлін сомдайды. "Jelly's Last Jam" – Джордж С. Вулфтың кітабы, Сьюзан Биркенхедтің сөздері және Джелли Ролл Мортон мен Лютер Хендерсонның музыкасы бар мюзикл. AMC телеарнасының "Вампирмен сұхбат" сериалының 1-ші маусымының 3-ші эпизодында, шамамен 1917 жылы Storyville-де Мортон (Кайл Руссель сомдаған) Fair Play Saloon деп аталатын ойдан шығарылған жезөкшехананың басты ойын-сауығы болып табылады, кейіннен ол вампир Луи де Понт-дю-Лакқа тиесілі Azalea Hall-ға айналады. 2022 жылы Луи Дэниел Моллоймен сұхбатында Мортонның музыкасын Лестаттың импровизациясы "Wolverine Blues" әнінің жазылуына үлкен үлес қосты деп мәлімдейді. Мортон туралы кеңінен 2011 жылы Пегги Хикстің "Куба королевасы Борделлоның күлеңкісі" кітабында айтылған, ол Бесси Джулия Джонсонның, сондай-ақ Анита Гонзалес ретінде белгілі болған өмірін толыққанды баяндайды. Жас Мортон Бесси/Анитаны алғаш рет Storyville-де жезөкше ретінде таныды, содан кейін 1917 жылы ол оны Лас-Вегасқа, Невадаға, мадам болған жерге ертіп барды. Олар АҚШ бойынша гастрольдік сапарлар жасап, Лос-Анджелесте бірге үй сатып алды. Олар Аризона штатының Джером қаласына көшіп, онда ол жезөкшехана ашты. Олар 1918 жылдың соңында үйленді, жиі дауласып, көшіп-қонып, соңында ажырасып кетті. Ол Чикагоға жалғыз сапарлады. Олар жылдар бойы байланыста болды, Мортон одан ақша қарыз алды. Мортон өмірінің соңында оны іздеп тауып, оның құшағында қайтыс болды.