Флавийлер әулеті: Рим империясының тарихы (Flaviyler äuletі: Rіm іmperіyasynyń tarіhy)

Кіріспе

Рим императорлық әулеті (б.з. 69–96)

Флавий әулеті б.з. 69-96 жылдары аралығында Рим империясын биледі, оның құрамында Веспасиан (69–79) және оның екі ұлы Тит (79–81) және Домициан (81–96) болды. Флавийлер 69 жылы, «Төрт император жылы» деп аталатын азамат соғысы кезінде билікке келді. Галба мен Отонның қысқа мерзімде қайтыс болуынан кейін, 69 жылдың ортасында Вителлиус император атанды. Оның таққа талап етуіне шығыс провинцияларындағы легиондар қарсы шығып, олардың қолбасшысы Веспасианды оның орнына император деп жариялады. Бедриактың екінші шайқасы Флавий күштерінің пайдасына шешілді, және 20 желтоқсанда олар Римге кірді. Келесі күні Рим Сенаты Веспасианды Рим империясының императоры деп ресми түрде жариялады, осылайша Флавий әулетінің бастауы болды. Династияның өмірі қысқа болғанымен, олардың билігінде маңызды тарихи, экономикалық және әскери оқиғалар орын алды. Титтің билігі кезінде бірнеше табиғи апаттар болды, олардың ең ауырсы – 79 жылы Везувий тауының атқылауы. Айналасындағы Помпей және Геркуланум қалалары күл мен лаваның астында қалды. Бір жылдан кейін Римде өрт пен оба эпидемиясы болды. Әскери жағынан, Флавий әулеті 70 жылы Титтің Иерусалимді қоршауы мен қиратуына куә болды, бұл 66 жылғы еврейлердің көтерілісінің сәтсіз аяқталуынан кейін болды. 77-83 жылдар аралығында Ұлыбританияда Гней Юлий Агрикола басшылығымен маңызды жаулаулар жасалды, ал Домициан Дакияға қарсы соғыста патша Децебалға қарсы шешуші жеңіске қол жеткізе алмады. Сонымен қатар, империя Limes Germanicus бойындағы бекіністерді кеңейту арқылы шекара қорғауын күшейтті. Флавийлер экономикалық және мәдени реформаларды да бастады. Веспасианның тұсында империяның қаржысын қалпына келтіру үшін жаңа салықтар енгізілді, ал Домициан күміс мазмұнын арттыру арқылы римдық монетаның құнын қайта бағалады. Тит Флавий әулетінің билікке келуін тойлау үшін ауқымды құрылыс бағдарламасын іске қосты, Рим қаласында көптеген мәңгілік ескерткіштер қалдырды, олардың ең танымалсы – Флавий амфитеатры, көбінесе Колизей деп аталады. Флавий әулетінің билігі 96 жылдың 18 қыркүйегінде Домицианның қазасымен аяқталды. Оның орнына ұзақ жылдар бойы Флавийлерді қолдаған және кеңесші болған Марк Кокцей Нерва келді, ол ұзақ өмір сүрген Нерва-Антонин әулетін құрды. Флавий әулеті Принципат дәуіріндегі төрт әулеттің арасында ерекше болды, себебі ол тек бір адам мен оның екі ұлынан тұрды, сондай-ақ кеңейтілген немесе асырап алынған отбасы мүшелері болған жоқ.

The Flavian dynasty ruled the Roman Empire between AD 69 and 96, encompassing the reigns of Vespasian (69–79), and his two sons Titus (79–81) and Domitian (81–96). The Flavians rose to power during the civil war of 69, known as the Year of the Four Emperors. After Galba and Otho died in quick succession, Vitellius became emperor in mid 69. His claim to the throne was quickly challenged by legions stationed in the eastern provinces, who declared their commander Vespasian emperor in his place. The Second Battle of Bedriacum tilted the balance decisively in favour of the Flavian forces, who entered Rome on 20 December. The following day, the Roman Senate officially declared Vespasian emperor of the Roman Empire, thus commencing the Flavian dynasty. Although the dynasty proved to be short lived, several significant historic, economic and military events took place during their reign. The reign of Titus was struck by multiple natural disasters, the most severe of which was the eruption of Mount Vesuvius in 79. The surrounding cities of Pompeii and Herculaneum were completely buried under ash and lava. One year later, Rome was struck by fire and a plague. On the military front, the Flavian dynasty witnessed the siege and destruction of Jerusalem by Titus in 70, following the failed Jewish rebellion of 66. Substantial conquests were made in Great Britain under command of Gnaeus Julius Agricola between 77 and 83, while Domitian was unable to procure a decisive victory against King Decebalus in the war against the Dacians. In addition, the Empire strengthened its border defenses by expanding the fortifications along the Limes Germanicus. The Flavians also initiated economic and cultural reforms. Under Vespasian, new taxes were devised to restore the Empire's finances, while Domitian revalued the Roman coinage by increasing its silver content. A massive building programme was enacted by Titus, to celebrate the ascent of the Flavian dynasty, leaving multiple enduring landmarks in the city of Rome, the most spectacular of which was the Flavian Amphitheatre, better known as the Colosseum. Flavian rule came to an end on 18 September 96, when Domitian was assassinated. He was succeeded by the longtime Flavian supporter and advisor Marcus Cocceius Nerva, who founded the long lived Nerva–Antonine dynasty. The Flavian dynasty was unique among the four dynasties of the Principate Era, in that it was only one man and his two sons, without any extended or adopted family.

Отбасылық тарихы

Біздің заманымыздан бұрын 1-ші ғасырдағы онжылдықтардағы азаматтық соғыс Римнің ескі аристократиясының құлдырауына үлкен үлес қосты, ол бірінші ғасырдың басында жаңа итальяндық аристократиясымен бірте-бірте алмастырылды. Мұндай отбасылардың бірі – Флавийлер немесе Флавиялар әулеті. Веспасианның атасы Тит Флавий Петро Цезарьдің азамат соғысы кезінде Помпейдің қол астында жүзбасы болып қызмет еткен. Оның әскери мансабы б.з.б. 48 жылы Фарсалус шайқасында майданнан қашып кеткенде қорқынышты аяқталды. Дегенмен, Петро өзінің мәртебесін өте бай Тертуллаға үйленіп жақсарта алды, оның байлығы Петроның ұлы Тит Флавий Сабин I-нің жоғары деңгейге көтерілуіне кепілдік берді. Сабин өзі Азиядағы салық жинаушы және Хельветиядағы (қазіргі Швейцария) банкир ретінде қызмет көрсету арқылы одан әрі байлық пен, мүмкін, атшы мәртебесін жинады. Веспасия Поллаға үйленіп, ол өзін беделді патриций Веспасия әулетіне қосып, ұлдары Тит Флавий Сабин II мен Веспасианның сенаторлық дәрежесіне көтерілуін қамтамасыз етті. Егде Домитилла Веспасиан император болғанға дейін қайтыс болды. Содан кейін оның сүйіктісі Каенис 74 жылы қайтыс болғанға дейін оның әйелі болды. Веспасианның саяси мансабы квестор, эдил және претор қызметтерін қамтыды және 51 жылы, Домицианның туған жылы консулдықпен аяқталды. 43 жылы Британияға Римнің шабуылға түсуіне қатысқан. Дегенмен, ежелгі дереккөздер Домицианның тәрбиеленген кезінде Флавий отбасы кедейлікте өмір сүргенін айтады, тіпті Веспасиан императорлар Калигула (37–41) және Нерон (54–68) кезінде беделсіз болып қалған деп мәлімдейді. Қазіргі заманғы тарих бұл пікірлерді жоққа шығарды, бұл әңгімелер кейіннен Флавий билігі кезінде Юлий Клавдий әулетінің елеусіз императорлары кезінде жетістіктерді азайту және император Клавдий (41–54) және оның ұлы Британик кезінде жетістіктерді арттыру үшін үгіт-насихат науқанының бөлігі ретінде таратылды. Барлық көріністер бойынша, императорлық жақтастық Флавийлерге 40-60 жылдары жоғары болды. Тит Британикпен бірге патша сарайында білім алған, ал Веспасиан саяси және әскери мансапқа қол жеткізді. 50-ші жылдары ұзақ уақыт зейнетке шыққаннан кейін, ол Неронның басқаруымен мемлекеттік қызметке оралды, 63 жылы Африка провинциясының проконсулы болып қызмет етті және 66 жылы императорды Грекияға ресми сапармен бірге алып барды. 57–59 жылдары Тит Германияда, кейін Британияда әскери трибун болды. 65 жылы алғашқы әйелі Аррецина Тертулла қайтыс болды. Тит Марсия Фурнилла есімді атақты отбасының мүшесі болыпты. Алайда Марсияның отбасы император Неронға қарсылық білдірген адамдармен тығыз байланысты. Оның ағасы Барея Соран және оның қызы Сервилия 65 жылы Пизондықтардың қастандығынан кейін қаза тапқандардың қатарында болды. Кейбір тарихшылар Тит әйелімен ажырасып кеткеніне оның отбасы заговормен байланысты деп болжайды. Ол қайтадан үйленбеді. Тит бірнеше қызға ие болған көрінеді, олардың кем дегенде біреуі Марсия Фурнилладан. Тек Юлия Флавия ғана өліп, ер жеткені белгілі. 66 жылы Яһудея провинциясындағы яһудилер Рим империясына қарсы көтерілді. Сирияның уәзірі Цестий Галл Иерусалимнен кері қашуға мәжбүр болды да, Бет-Хорон шайқасында жеңілді. Римдіктерге қолдау білдірген Агриппа II патша мен оның әпкесі Береника қаладан Ғалилеяға қашып кетіп, кейін римдіктерге мойынсұнды. Нерон Веспасианды бүлікті басуға тағайындады және оны бесінші және оныншы легиондармен бірге бірден аймаққа жіберді. Кейін оған Птолемаиде Тит қосылып, он бесінші легионды алып келді. Римдіктер 60 мыңнан аса кәсіби сарбаздарды жинап, Ғалилеяны тез басып алды да, Иерусалимге 68-ден басып кірді. Алайда Италияға жетпей тұрып, Галбаның өлтірілгенін және оның орнына Лузитанияның (қазіргі Португалия) губернаторы Отоның тағайындалғанын біледі. Сол уақытта Вителлиус және оның Германиядағы әскерлері көтеріліп, Отоны құлатуға ниеттеніп, Римге шабуыл жасауға дайындалды. Тит екі жаққа да тұтқынға түсіп қалу қаупіне ұшырағысы келмей, Римге сапар шегуден бас тартып, Яһудеядағы әкесіне қосылды. Ото мен Вителлиус Флавий фракциясының қауіп төндіретінін түсінді. Веспасианның қол астындағы төрт легионның құрамында 80 000-ға жуық сарбаз болды. Яһудеядағы жағдайы оған Римге астық жеткізуді бақылайтын Мысырдың маңызды аймағына жақын болуды да қамтамасыз етті. Оның ағасы Тит Флавий Сабин II қала префекті ретінде Римнің бүкіл қала гарнизонына қолбасшылық етті. Алайда, Отон Бедриактың бірінші шайқасында Вителлиуспен жеңілгенде, Яһудея мен Мысырдағы әскерлер мәселені өз қолдарына алып, 69 жылдың 1 шілдесінде Веспасианды император деп жариялады. Веспасиан қабылдады және Вителлиусқа қарсы Сирияның губернаторы Гай Лициний Муцианмен одақтастыққа түсті. Римде Домициан Вителлиуспен үй қамауында болды, болашақ Флавий агрессиясына қарсы сақтандыру шарасы ретінде. Алайда, ескі императорға қолдау азайды, өйткені империя бойынша көбірек легиондар Веспасианға адалдығын білдірді. 69 жылдың 24 қазанында Вителлиус пен Веспасиан күштері Бедриактың екінші шайқасында соқтығысты, нәтижесінде Вителлиус әскері қатты жеңіліске ұшырады. Үмітін жоғалтқан ол капитуляция туралы келіссөздер жүргізуге тырысты. Біртекті бас тартуды қамтитын бейбіт шарттар Тит Флавий Сабин II-мен келісілді, бірақ императорлық қауіпсіздік қызметі – преториандық гвардия мұндай қадамды ұятты деп есептеді және Вителлиустың келісімді орындауына жол бермеді. 18 желтоқсан күні таңертең император конкордия храмында императорлық белгілерін салмаққа салуға келді, бірақ соңғы сәтте императорлық сарайға қайтып келді. Туған шатасуда мемлекеттің жетекші тұлғалары Сабиннің үйіне жиналды, Веспасианды император деп жариялады, бірақ көпшілік Вителлиус когорталары Сабиннің қарулы сүйемелдеуімен қақтығысқа түскенде тарап кетті, ол Капитолий төбесіне шегінуге мәжбүр болды. Түнде оған Домициан және оның туыстары қосылды. Муциан әскерлері Римге жақындап келе жатқанда, қоршаудағы Флавий тарапы бір күндікке де тұруға батыл болмады. 19 желтоқсанда Вителлиус жақтастары Капитолийге кірді, нәтижесінде болған қақтығыста Сабин тұтқынға алынып, өлімге кесілді. Домициан өзі Изиданың құдайына табынушы болып киініп, қашып құтылуға үміттенді және әкесінің сенімді серігінің үйінде түндеуге мүмкіндік алды. Соғыс ресми түрде аяқталғанмен, Вителлиус қайтыс болғаннан кейінгі күндерде анархия мен тәртіпсіздік орнады. Тәртіп 70 жылдың басында Муцианмен толыққанды қалпына келтірілді, ол Флавий әулетінің Сенаттағы өкілі ретінде Домицианмен бірге уақытша үкімет басқарды. 70 жылдың соңына қарай ол, ақыры Римге оралды және император ретінде лайықты түрде тағайындалды.

Decades of civil war during the 1st century BC had contributed greatly to the demise of the old aristocracy of Rome, which was gradually replaced in prominence by a new Italian nobility during the early part of the 1st century AD. One such family were the Flavians, or gens Flavia, which rose from relative obscurity to prominence in just four generations, acquiring wealth and status under the emperors of the Julio Claudian dynasty. Vespasian's grandfather, Titus Flavius Petro, had served as a centurion under Pompey during Caesar's Civil War. His military career ended in disgrace when he fled the battlefield at the Battle of Pharsalus in 48 BC. Nevertheless, Petro managed to improve his status by marrying the extremely wealthy Tertulla, whose fortune guaranteed the upward mobility of Petro's son Titus Flavius Sabinus I. Sabinus himself amassed further wealth and possible equestrian status through his services as tax collector in Asia and banker in Helvetia (modern Switzerland). By marrying Vespasia Polla he allied himself to the more prestigious patrician gens Vespasia, ensuring the elevation of his sons Titus Flavius Sabinus II and Vespasian to the senatorial rank. Domitilla the Elder died before Vespasian became emperor. Thereafter his mistress Caenis was his wife in all but name until she died in 74. The political career of Vespasian included the offices of quaestor, aedile and praetor, and culminated with a consulship in 51, the year Domitian was born. As a military commander, he gained early renown by participating in the Roman invasion of Britain in 43. Nevertheless, ancient sources allege poverty for the Flavian family at the time of Domitian's upbringing, even claiming Vespasian had fallen into disrepute under the emperors Caligula (37–41) and Nero (54–68). Modern history has refuted these claims, suggesting these stories were later circulated under Flavian rule as part of a propaganda campaign to diminish success under the less reputable Emperors of the Julio Claudian dynasty, and maximize achievements under Emperor Claudius (41–54) and his son Britannicus. By all appearances, imperial favour for the Flavians was high throughout the 40s and 60s. While Titus received a court education in the company of Britannicus, Vespasian pursued a successful political and military career. Following a prolonged period of retirement during the 50s, he returned to public office under Nero, serving as proconsul of the Africa province in 63, and accompanying the emperor during an official tour of Greece in 66. From c. 57 to 59, Titus was a military tribune in Germania, and later served in Britannia. His first wife, Arrecina Tertulla, died two years after their marriage, in 65. Titus then took a new wife of a more distinguished family, Marcia Furnilla. However, Marcia's family was closely linked to the opposition to Emperor Nero. Her uncle Barea Soranus and his daughter Servilia were among those who were killed after the failed Pisonian conspiracy of 65. Some modern historians theorize that Titus divorced his wife because of her family's connection to the conspiracy. He never remarried. Titus appears to have had multiple daughters, at least one of them by Marcia Furnilla. The only one known to have survived to adulthood was Julia Flavia, perhaps Titus's child by Arrecina, whose mother was also named Julia. In 66, the Jews of the Judaea Province revolted against the Roman Empire. Cestius Gallus, the legate of Syria, was forced to retreat from Jerusalem and defeated at the battle of Beth Horon. The pro Roman king Agrippa II and his sister Berenice fled the city to Galilee where they later gave themselves up to the Romans. Nero appointed Vespasian to put down the rebellion, and dispatched him to the region at once with the fifth and tenth legions. He was later joined by Titus at Ptolemais, bringing with him the fifteenth legion. With a strength of 60,000 professional soldiers, the Romans quickly swept across Galilee, and by 68 marched on Jerusalem. Before reaching Italy, however, Titus learnt that Galba had been murdered and replaced by Otho, the governor of Lusitania (modern Portugal). At the same time, Vitellius and his armies in Germania had risen in revolt, and prepared to march on Rome, intent on overthrowing Otho. Not wanting to risk being taken hostage by one side or the other, Titus abandoned the journey to Rome and rejoined his father in Judaea. Otho and Vitellius realised the potential threat posed by the Flavian faction. With four legions at his disposal, Vespasian commanded a strength of nearly 80,000 soldiers. His position in Judaea further granted him the advantage of being nearest to the vital province of Egypt, which controlled the grain supply to Rome. His brother, Titus Flavius Sabinus II, as city prefect, commanded the entire city garrison of Rome. When Otho was defeated by Vitellius at the First Battle of Bedriacum, however, the armies in Judaea and Egypt took matters into their own hands and declared Vespasian emperor on 1 July 69. Vespasian accepted, and entered an alliance with Gaius Licinius Mucianus, the governor of Syria, against Vitellius. In Rome, meanwhile, Domitian was placed under house arrest by Vitellius, as a safeguard against future Flavian aggression. Support for the old emperor was waning, however, as more legions throughout the empire pledged their allegiance to Vespasian. On 24 October 69 the forces of Vitellius and Vespasian clashed at the Second Battle of Bedriacum, which ended in a crushing defeat for the armies of Vitellius. In despair, he attempted to negotiate a surrender. Terms of peace, including a voluntary abdication, were agreed upon with Titus Flavius Sabinus II, but the soldiers of the Praetorian Guard—the imperial bodyguard—considered such a resignation disgraceful, and prevented Vitellius from carrying out the treaty. On the morning of 18 December, the emperor appeared to deposit the imperial insignia at the Temple of Concord, but at the last minute retraced his steps to the imperial palace. In the confusion, the leading men of the state gathered at Sabinus' house, proclaiming Vespasian Emperor, but the multitude dispersed when Vitellian cohorts clashed with the armed escort of Sabinus, who was forced to retreat to the Capitoline Hill. During the night, he was joined by his relatives, including Domitian. The armies of Mucianus were nearing Rome, but the besieged Flavian party did not hold out for longer than a day. On 19 December, Vitellianists burst onto the Capitol, and in the resulting skirmish, Sabinus was captured and executed. Domitian himself managed to escape by disguising himself as a worshipper of Isis, and spent the night in safety with one of his father's supporters. Although the war had officially ended, a state of anarchy and lawlessness pervaded in the first days following the demise of Vitellius. Order was properly restored by Mucianus in early 70, who headed an interim government with Domitian as the representative of the Flavian family in the Senate. By the end of 70, he finally returned to Rome, and was properly installed as Emperor.

Веспасиан (6979)

Веспасианның императорлық он жылдық билігі туралы деректер аз сақталған. Веспасиан өзінің алғашқы жылын Мысырда өткізді, осы кезеңде империяны басқару Муцианға, Веспасианның ұлы Домицианның көмегімен жүктелді. Қазіргі тарихшылар Веспасианның мысырлықтардың қолдауын нығайту үшін сол жерде болғанын айтады. 70 жылдың ортасында Веспасиан алғаш рет Римге келді және бірден өзінің билігін бекіту және жаңа әулетті насихаттау үшін кең ауқымды үгіт науқанын бастады. Оның билігі Юлий-Клавдий әулетінің құлауынан кейінгі қаржы реформаларымен, соның ішінде зәрханаға салық салу сияқты шаралармен және 70-ші жылдардағы көптеген әскери жорықтармен ең жақсы танымал. Олардың арасындағы ең маңыздысы – Тит басқарған Иерусалим қаласының қирауымен аяқталған Бірінші яһуди-рим соғысы. Бұған қоса, Веспасиан Мысырда, Галлияда және Германияда бірнеше көтерілістерге тап болды және оған қарсы жасалған бірнеше қастандықтан аман қалды. Веспасиан азамат соғысынан кейін Римді қайта құруға көмектесті, бейбітшілік құдайына арналған ғибадатхана салды және Флавий амфитеатрының құрылысын бастады, ол көбінесе Колизей деп аталады. Веспасиан 79 жылдың 23 маусымында табиғи себептерден қайтыс болды, ал оның үлкен ұлы Тит оның орнын басты. Тацит, Светоний, Иосиф Флавий және Плиний Егдерей сияқты осы кезеңде өмір сүрген ежелгі тарихшылар Веспасианды жақсы бағалап, одан бұрынғы императорларды сынады.

Тит (7981)

Тит 79 жылғы 23 маусымда Веспасианның қайтысынан кейін мінезіне қатысты бастапқы алаңдаушылықтарға қарамастан, зор мақтауға ие болып биледі және Суетоний және басқа да замандас тарихшылар оны жақсы император деп санады. Ол Римдегі қоғамдық құрылыс бағдарламасымен және 80 жылы Колизейдің құрылысын аяқтауымен, сондай-ақ 79 жылы Везувий тауының жарылуы мен 80 жылы Римде болған өрттің салдарынан туған азапты жеңілдетудегі жомарттығымен ең жақсы танылды. Тит әкесінің Флавий әулетін дамытуға бағытталған күш-жігерін жалғастырды. Ол императорлық культті жаңғыртты, әкесін қасиеттеп, кейін Домициан аяқтаған Веспасиан мен Тит ғибадатханасының негізін салды. Шамалы екі жыл билік еткен соң, Тит 81 жылғы 13 қыркүйекте қызбадан күтпеген жерден қайтыс болды және Рим Сенаты оны қасиеттеп, құдай етті.

Домициан (8196)

Домициан Титустың өлімінен кейін Преториандық гвардия тарапынан император деп жарияланды, ол Тиберийден бастап Римді басқарған кез келген адамнан он бес жылдан астам билік етті. Домициан римдық монетаны қайта бағалау арқылы экономиканы нығайтты, империяның шекара қорғауын кеңейтті және зақымдалған Рим қаласын қалпына келтіру үшін ауқымды құрылыс бағдарламасын бастады. Британияда Гней Юлий Агрикола Рим империясын қазіргі Шотландияға дейін кеңейтті, бірақ Дакияда Домициан дактарға қарсы соғыста шешуші жеңіске қол жеткізе алмады. 96 жылдың 18 қыркүйегінде Домицианды сарай шенеуніктері өлтірді, осымен Флавий әулетінің өкіметі аяқталды. Сол күні оның орнына досы және кеңесшісі Нерва келді, ол ұзаққа созылған Нерва-Антоний әулетін құрды. Домицианның есімі Рим Сенаты тарапынан ұмытылуға үкім етілді, оның билігі кезінде ол Сенатпен өте қиын қарым-қатынаста болды. Тацит, Кіші Плиний және Светоний сияқты сенаторлық авторлар оның өлімінен кейін тарихтар жариялап, Домицианды қатыгез және параноик тиран ретінде бейнеледі. Қазіргі тарих бұл көзқарастарды қабылдамай, Домицианды аяусыз, бірақ тиімді автократ ретінде сипаттайды, оның мәдени, экономикалық және саяси бағдарламасы бейбіт 2-ғасырдағы Принципаттың негізін қалады. Оның ізбасарлары Нерва мен Траян бұрынғыдан кем шектеулер қойды, бірақ шындығында олардың саясаты Домицианның саясатынан көп ерекшеленбеді.

Үкімет

Республика құлағаннан бері Рим Сенатының билігі Август құрған квази-монархиялық үкімет жүйесінде, Принципатта едәуір әлсіреген. Принципат, Рим Республикасының формалды құрылымын сақтап, іс жүзінде диктаторлық режимнің болуына мүмкіндік берді. Көптеген императорлар демократиялық имиджді сақтады, ал Сенат императордың де-факто монарх екенін ишараттап мойындады. 69 жылғы азамат соғысы империядағы нақты биліктің әскерді бақылауда екенін анық көрсетті. Римде Веспасиан император деп жарияланған кезде, Республиканы қайта орнату үміті мүлдем жойылды. 70 жылдың ортасында Римге оралған Веспасиан, өкіметін консолидациялау және болашақ көтерілістердің алдын алу үшін бірқатар шаралар қолданды. Ол әскерге сыйлықтар берді, Вителлиге адал сарбаздарды қызметтен босатып немесе жазалады. Сенаторлық және аттылар ордендерін қайта құрылымдап, жауларын жойды және одақтастарын қосты. Әкімшілік билік көбінесе оның отбасы мүшелері арасында бөлісті. Флавийлар еместер, тіпті азамат соғысы кезінде Веспасианды қолдағандар да, маңызды мемлекеттік лауазымдардан толығымен шеттетілді. Муциан осы кезеңде тарихи деректерде жоғалып кетті, және ол 75-77 жылдар аралығында қайтыс болды деп есептеледі. Веспасианның Рим империясын билейтін ұзақ мерзімді династияны құру ниеті, оның үлкен ұлы Титке берген өкілеттіктерінен көрінді. Тит әкесімен бірге трибун өкілеттігін жүзеге асырды, жеті консулдыққа ие болды, цензуралық қызмет атқарды және ең бастысы, Преториандық гвардияның қолбасшысы болып тағайындалды. Тит әкесімен бірге император болғандықтан, оның 79-81 жылдар аралығындағы қысқа мерзімдік билігінде Флавий саясатында күрт өзгерістер болған жоқ. Домицианның үкіметке қатысу тәсілі әкесі мен ағасынан гөрі ашық болды. Император болғаннан кейін ол республикалық имиджді тез арада тастап, өкіметін, өзі сенетіндей, құдайлық монархияға айналдырды. Биліктің орталығын императорлық сарайға көшіру арқылы Домициан Сенаттың өкілеттіктерін ескірген деп жариялады. Ол әкімшіліктің барлық саласына жеке басшылық етті: күнделікті өмір мен заңның ең ұсақ бөлшектерін реттейтін жарлықтар шығарылды, салық салу және қоғамдық мораль қатаң түрде сақталды. Дегенмен, Домициан сенаторлардың пікірін ескеретін болды. Әкесі мен ағасы флавий еместерді мемлекеттік қызметтен толығымен шеттеткенмен, Домициан стратегиялық лауазымдарды бөлуде өз отбасы мүшелерін сирек жақсы көретін, консулдыққа көптеген провинциалдар мен әлеуетті қарсыластарды қабылдады және императорлық бюрократияны басқаруға аттылар орденінің өкілдерін тағайындады.

Since the fall of the Republic, the authority of the Roman Senate had largely eroded under the quasi monarchical system of government established by Augustus, known as the Principate. The Principate allowed the existence of a de facto dictatorial regime, while maintaining the formal framework of the Roman Republic. Most Emperors upheld the public facade of democracy, and in return the Senate implicitly acknowledged the Emperor's status as a de facto monarch. The civil war of 69 had made it abundantly clear that real power in the Empire lay with control over the army. By the time Vespasian was proclaimed emperor in Rome, any hope of restoring the Republic had long dissipated. The Flavian approach to government was one of both implicit and explicit exclusion. When Vespasian returned to Rome in mid 70, he immediately embarked on a series of efforts to consolidate his power and prevent future revolts. He offered gifts to the military and dismissed or punished those soldiers loyal to Vitellius. He also restructured the Senatorial and Equestrian orders, removing his enemies and adding his allies. Executive control was largely distributed among members of his family. Non Flavians were virtually excluded from important public offices, even those who had been among Vespasian's earliest supporters during the civil war. Mucianus slowly disappears from the historical records during this time, and it is believed he died sometime between 75 and 77. That it was Vespasian's intention to found a long lasting dynasty to govern the Roman Empire was most evident in the powers he conferred upon his eldest son Titus. Titus shared tribunician power with his father, received seven consulships, the censorship, and perhaps most remarkably, was given command of the Praetorian Guard. Because Titus effectively acted as co emperor with his father, no abrupt change in Flavian policy occurred during his brief reign from 79 until 81. Domitian's approach to government was less subtle than his father and brother. Once Emperor, he quickly dispensed with the Republican facade and transformed his government more or less formally into the divine monarchy he believed it to be. By moving the centre of power to the imperial court, Domitian openly rendered the Senate's powers obsolete. He became personally involved in all branches of the administration: edicts were issued governing the smallest details of everyday life and law, while taxation and public morals were rigidly enforced. Nevertheless, Domitian did make concessions toward senatorial opinion. Whereas his father and brother had virtually excluded non Flavians from public office, Domitian rarely favoured his own family members in the distribution of strategic posts, admitting a surprisingly large number of provincials and potential opponents to the consulship, and assigning men of the equestrian order to run the imperial bureaucracy.

Қаржылық реформалар

Император ретінде Веспасианның алғашқы әрекеттерінің бірі – империяның таусылған қазынасын қалпына келтіру үшін салық реформасын жүзеге асыру болды. 70 жылдың ортасында Римге келгеннен кейін, Мукиан Веспасианға мүмкіндігінше көп салық жинауды талап етті, ескі салықтарды жаңартқанда және жаңаларын енгізгенде. Мукиан мен Веспасиан провинциялардан алынатын салықты арттырып, қазынашылық қызметкерлерін қатаң бақылауда ұстады. Латын мақалы "Pecunia non olet" ("Ақшаның иісі жоқ") оның қоғамдық дәретханаларға несеп салығын енгізген кезде туындаған болуы мүмкін. Таққа отырғаннан кейін, Домициан римдік монетаның құнын Август стандартына қайта бағалап, денарийдегі күмістің мөлшерін 12%-ға арттырды. Алайда, 85 жылы туындаған жағдай 65 жылғы Нерон стандартына дейін құнсыздануға мәжбүр етті, бірақ бұл Веспасиан мен Титтің билік кезінде сақтаған деңгейден де жоғары болды, ал Домицианның қатаң салық саясаты осы стандарттың келесі он бір жыл бойы сақталуын қамтамасыз етті. Басқа да маңызды шығындар Рим қаласын кеңінен қайта құру бағдарламасына жұмсалды.

Әскери қызмет

Флавий дәуіріндегі ең маңызды әскери жорық – 70 жылы Титтің Иерусалимді қоршауы мен қиратуы. Бұл 66 жылы яһудилердің көтерілісінен кейін Римнің Яһудеяға жасаған жорығының шешімі болды. Екінші ғибадатхана толығымен бұзылғаннан кейін Титтің әскері оны жеңісі үшін император деп жариялады. Иерусалим тоналып, халқының көп бөлігі өлтірілді немесе таратылды. Иосиф Флавий қоршау кезінде 1,100,000 адам қаза тапқанын, олардың көп бөлігі яһудилер екенін айтады. 97 мың адам тұтқынға алынып, құлдыққа салынды, олардың ішінде Симон Бар-Джиора мен Иоанн Гискала да болды. 71 жылы Римге оралған Тит жеңісі үшін марапатталды. Веспасиан мен Домицианмен бірге қалаға кірген ол, римдіктердің ықыласты құшақтауымен қарсы алынды және соғыстан әкелінген байлық пен тұтқындарды көрсеткен әсем шеру алдынан өтті. Иосифтың айтуынша, шеруде көп мөлшерде алтын мен күміс тасымалданды, одан кейін соғыстың көркем бейнелері, яһуди тұтқындары және Иерусалим ғибадатханасынан алынған қазыналар, оның ішінде менора мен Тора көрсетілді. Көтерілісшілердің басшылары Форумда өлім жазасына кесілді, ал шеру Юпитер ғибадатханасында діни құрбандықтармен аяқталды. Форумның кіреберісіндегі Титтің жеңіс аркасы оның жеңісін мәңгі есте сақтайды. Британияны жаулау 77-84 жылдар аралығында Гней Юлий Агрикола басшылығымен жалғасты, ол Рим империясын Каледонияға, яғни қазіргі Шотландияға дейін кеңейтті. 82 жылы Агрикола белгісіз суды кесіп өтіп, римдіктерге бұрын беймәлім болған халықтарды жеңді. Ол Ирландияға қараған жағалауды нығайтты, ал Тацит оның қайын атасы аралды бір легионмен және бірнеше қосымша әскерлермен жаулап алуға болатынын жиі айтқан. Ол Ирландиядан қуылған патшаға пана берді, оны жаулауға себеп ретінде пайдалануды үміттенеді. Бұл жаулау ешқашан болған жоқ, бірақ кейбір тарихшылар бұл келудің шын мәнінде Ирландияға жасалған шағын зерттеу немесе жазалау экспедициясы болғанын санайды. Келесі жылы Агрикола флот құрып, Форт өзенінен асып Каледонияға қарай жорық жасады. Алға жылжуға көмектесу үшін Инчтутилде үлкен легиондық бекініс салынды. Римдіктер каледониялықтарға ауыр зиян келтірсе де, олардың әскерінің үштен екісі қашып, Шотландияның батпақтары мен таулы жерлеріне жасырынды, нәтижесінде Агрикола бүкіл Британия аралдарын бақылауына мүмкіндік болмады. Оның ең маңызды әскери үлесі – империяны қорғау үшін Рейн өзені бойында салынған жолдардың, бекіністер мен күзет мұнараларының кең желісін қамтитын Германдық шекараның (Limes Germanicus) құрылысы болды. Дегенмен, Галлияда хаттилерге қарсы және Дунай шекарасынан суэбтерге, сарматтарға және дактарға қарсы бірнеше маңызды соғыстар болды. Патша Децебал басшылығымен дактар 84 немесе 85 жылдары Моэзия провинциясына басып кірді, үлкен қиратулар жасап, Моэзия губернаторы Оппий Сабинды өлтірді. Домициан дереу қарсы шабуылға шықты, нәтижесінде Дакияға жасалған жорық кезінде легион жойылды. Олардың командирі Корнелий Фускус қаза тауып, преториандықтардың туы жоғалды. 87 жылы римдіктер тағы да Дакияға басып кірді, бұл жолы Теттий Юлиан басшылығымен, және 88 жылдың соңында Децебалды жеңуге қол жеткізді, Фускус бұрын қаза тапқан жерде. Десебалдың Дакияның астанасына шабуыл жасауы Германия шекарасындағы дағдарысқа байланысты Домицианды Десебалмен бейбіт келісімге қол қоюға мәжбүр етті, бірақ бұл келісім замандас авторлар тарапынан қатты сынға ұшырады. Домицианның билігінің қалған бөлігінде Дакия салыстырмалы түрде бейбіт клиенттік патшалық болып қала берді, бірақ Децебал римдік ақшаны қорғанысын нығайту үшін пайдаланды және Римге қарсы тұруын жалғастырды. Тек Траян билігінде, 106 жылы ғана Децебалға қарсы шешуші жеңіске қол жеткізілді. Рим әскері тағы да ауыр шығынға ұшырады, бірақ Траян Сармизегетусаны басып алып, ең бастысы, Дакияның алтын және күміс кен орындарын иеленді.

The most significant military campaign undertaken during the Flavian period was the siege and destruction of Jerusalem in 70 by Titus. The destruction of the city was the culmination of the Roman campaign in Judaea following the Jewish uprising of 66. The Second Temple was completely demolished, after which Titus's soldiers proclaimed him imperator in honor of the victory. Jerusalem was sacked and much of the population killed or dispersed. Josephus claims that 1,100,000 people were killed during the siege, of which a majority were Jewish. 97,000 were captured and enslaved, including Simon Bar Giora and John of Giscala. Upon his return to Rome in 71, Titus was awarded a triumph. Accompanied by Vespasian and Domitian, he rode into the city, enthusiastically saluted by the Roman populace and preceded by a lavish parade containing treasures and captives from the war. Josephus describes a procession with large amounts of gold and silver carried along the route, followed by elaborate re enactments of the war, Jewish prisoners, and finally the treasures taken from the Temple of Jerusalem, including the Menorah and the Torah. Leaders of the resistance were executed in the Forum, after which the procession closed with religious sacrifices at the Temple of Jupiter. The triumphal Arch of Titus, which stands at one entrance to the Forum, memorializes the victory of Titus. The conquest of Britain continued under command of Gnaeus Julius Agricola, who expanded the Roman Empire as far as Caledonia, or modern day Scotland, between 77 and 84. In 82 Agricola crossed an unidentified body of water and defeated peoples unknown to the Romans until then. He fortified the coast facing Ireland, and Tacitus recalls that his father in law often claimed the island could be conquered with a single legion and a few auxiliaries. He had given refuge to an exiled Irish king whom he hoped he might use as the excuse for conquest. This conquest never happened, but some historians believe that the crossing referred to was in fact a small scale exploratory or punitive expedition to Ireland. The following year Agricola raised a fleet and pushed beyond the Forth into Caledonia. To aid the advance, an expansive legionary fortress was constructed at Inchtuthil. Although the Romans inflicted heavy losses on the Caledonians, two thirds of their army managed to escape and hide in the Scottish marshes and Highlands, ultimately preventing Agricola from bringing the entire British island under his control. His most significant military contribution was the development of the Limes Germanicus, which encompassed a vast network of roads, forts and watchtowers constructed along the Rhine river to defend the Empire. Nevertheless, several important wars were fought in Gaul, against the Chatti, and across the Danube frontier against the Suebi, the Sarmatians, and the Dacians. Led by King Decebalus, the Dacians invaded the province of Moesia around 84 or 85, wreaking considerable havoc and killing the Moesian governor, Oppius Sabinus. Domitian immediately launched a counteroffensive, which resulted in the destruction of a legion during an ill fated expedition into Dacia. Their commander, Cornelius Fuscus, was killed, and the battle standard of the Praetorian Guard lost. In 87, the Romans invaded Dacia once more, this time under command of Tettius Julianus, and finally managed to defeat Decebalus late in 88, at the same site where Fuscus had previously been killed. An attack on Dacia's capital was abandoned, however, when a crisis arose on the German frontier, forcing Domitian to sign a peace treaty with Decebalus which was severely criticized by contemporary authors. For the remainder of Domitian's reign Dacia remained a relatively peaceful client kingdom, but Decebalus used the Roman money to fortify his defenses, and continued to defy Rome. It was not until the reign of Trajan, in 106, that a decisive victory against Decebalus was procured. Again, the Roman army sustained heavy losses, but Trajan succeeded in capturing Sarmizegetusa and, importantly, annexed the gold and silver mines of Dacia.

Табиғи апаттар

Оның билігі кезінде ірі әскери немесе саяси қақтығыстар болмағанымен, оның қысқа билігінде бірқатар ірі апаттар орын алды. 79 жылдың 24 тамызында, билікке келгеніне екі ай жетпей, Везувий тауы атқылап, Неаполь шығанағындағы қалалар мен курорттардағы өмір мен мүлік толыққанды жойылды. Помпей және Геркуланум қалалары тас пен лаваның бірнеше метрі астында қалды, мыңдаған азамат қаза тапты. Тит көмек көрсетуді ұйымдастыру және үйлестіру үшін екі экс-консулды тағайындады, сондай-ақ, жауын-шашынға ұшырағандарға көмектесу үшін императорлық қазынадан көп сомада ақша бөлді. Одан бөлек, ол жарылыстан кейін Помпейге бір рет, ал келесі жылы тағы барды. Қала 1748 жылы кездейсоқ жағдайда табылғанға дейін шамамен 1700 жыл бойы жоғалып кеткен. Содан бері оның қазба жұмыстары Рим империясының гүлденген кезеңіндегі қаланың өмірі туралы ерекше толық мәліметтерді ұсынып келеді, қала көмілген сәтте тоңғандай сақталған. Форум, моншалар, көптеген үйлер және қала сыртындағы виллалар, мысалы, Мистериялар вилласы таң қалдыратындай жақсы сақталған. Бүгінде бұл Италияның ең танымал туристік орындарының бірі және ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген. Жүріп жатқан қазба жұмыстары Рим тарихы мен мәдениеті туралы жаңа мәліметтерді ашып көрсетуде. Тит апат болған аймаққа екінші рет барғанда, үш күнге созылған өрт Римді шарлады. Алайда, тарихшы Джон Круктың сөзіне сүйенсек, бұл айыптама шын мәнінде Флавий фракциясының Муцианмен байланысты оппозиция мүшелерін жою үшін жасаған есептелген қастандық болды, ал Каецинаның денесінде табылған бүлікшілік үндеу Тит жасаған жалған құжат. Дегенмен, Веспасиан мен Тит нақты қастандықтарға тап болғанда, олар өз қарсыластарына мейірімділікпен қарады. "Менің үнімді естіп қана қоймай, қасқырдай ұрысып та тұрған итті өлтірмеймін" деген сөздер Веспасианның мінезін көрсетеді, ал Тит император ретінде жомарттығын көрсетіп, таққа таласушы деп күдіктелгендерді кешке шақырып, оларға сыйлықтар сыйлап, ойындарда өзінің жанында отыруға рұқсат берді. Домициан өзінің билігі кезінде бірнеше қастандықтарға тап болды, олардың бірі 96 жылы оның өліміне әкелді. Бірінші маңызды көтеріліс 89 жылдың 1 қаңтарында болды, сол кезде Германияның Жоғарғы провинциясының губернаторы Луций Антоний Сатурнин және оның Майнцтегі екі легионы, XIV Гемина және XXI Рапса легиондары, шаттардың көмегімен Рим империясына қарсы көтерілді. Көтерілістің нақты себебі белгісіз, бірақ ол бұрыннан жоспарланған болуы мүмкін. Сенаторлық шенеуніктер Домицианның әскери стратегиясын мақұлдамаған болуы мүмкін, мысалы, шабуыл жасаудың орнына неміс шекарасын нығайту туралы шешімі, Британиядан шегінуі және Децебалға қатысты артық жіберілген саясаты. Қалай болғанда да, көтеріліс Сатурниннің провинциясымен ғана шектелді және көршілес провинцияларға тарағаннан кейін тез анықталды. Германияның Төменгі провинциясының губернаторы Лапий Максимус, Рейтияның прокураторы Тит Флавий Норбанның көмегімен бірден аймаққа келді. Испаниядан Траян шақырылды, ал Домициан өзі Римнен преториандық гвардиямен бірге келді. Сәттілікке байланысты, еріген су шаттардың Рейн өзенінен өтіп, Сатурнинге көмектесуіне кедеріс келтірді. Жиырма төрт күн ішінде көтеріліс басылып, Майнцтегі басшылары қатал жазаланды. Көтерілісші легиондар Иллирия майданына жіберілді, ал олардың жеңілісіне көмектескендер лайықты марапат алды. Тацит пен Суетоний екеуі де Домицианның билігінің соңында қуғын-сүргіннің күшейгенін айтады, 93 жылы немесе 89 жылы Сатурниннің сәтсіз көтерілісінен кейін күрт өскенін көрсетеді. Кем дегенде жиырма сенаторлық қарсыластары, соның ішінде Домиция Лонгинаның бұрынғы күйеуі Луций Элий Ламия Плаутий Элиан және Домицианның үш отбасы мүшесі Тит Флавий Сабин IV, Тит Флавий Клеменс және Маркус Аррецинус Клеменс өлім жазасына кесілді. Алайда, бұл адамдардың кейбіреулері 83 немесе 85 жылдары өлтірілген, сондықтан Тациттің Домицианның билігінің соңындағы "үрдіс кезеңі" туралы пікіріне көп сенімділік болмайды. Суетонийдің сөзіне сүйенсек, кейбіреулері жемқорлық немесе сатқындық үшін, ал басқалары ұсақ-түйек айыптар бойынша сотталды, Домициан оларды күдікпен ақтады.

Although his administration was marked by a relative absence of major military or political conflicts, Titus faced a number of major disasters during his brief reign. On 24 August 79, barely two months after his accession, Mount Vesuvius erupted, resulting in the almost complete destruction of life and property in the cities and resort communities around the Bay of Naples. The cities of Pompeii and Herculaneum were buried under metres of stone and lava, killing thousands of citizens. Titus appointed two ex consuls to organise and coordinate the relief effort, while personally donating large amounts of money from the imperial treasury to aid the victims of the volcano. Additionally, he visited Pompeii once after the eruption and again the following year. The city was lost for nearly 1700 years before its accidental rediscovery in 1748. Since then, its excavation has provided an extraordinarily detailed insight into the life of a city at the height of the Roman Empire, frozen at the moment it was buried. The Forum, the baths, many houses, and some out of town villas like the Villa of the Mysteries remain surprisingly well preserved. Today, it is one of the most popular tourist attractions of Italy and a UNESCO World Heritage Site. On going excavations reveal new insights into Roman history and culture. During Titus' second visit to the disaster area, a fire struck Rome which lasted for three days. According to the historian John Crook, however, the alleged conspiracy was in fact a calculated plot by the Flavian faction to remove members of the opposition tied to Mucianus, with the mutinous address found on Caecina's body a forgery by Titus. When faced with real conspiracies however, Vespasian and Titus treated their enemies with lenience. "I will not kill a dog that barks at me," were words expressing the temper of Vespasian, while Titus once demonstrated his generosity as Emperor by inviting men who were suspected of aspiring to the throne to dinner, rewarding them with gifts and allowing them to be seated next to him at the games. Domitian appears to have met with several conspiracies during his reign, one of which led to his eventual assassination in 96. The first significant revolt arose on 1 January 89, when the governor of Germania Superior, Lucius Antonius Saturninus, and his two legions at Mainz, Legio XIV Gemina and Legio XXI Rapax, rebelled against the Roman Empire with the aid of the Chatti. The precise cause for the rebellion is uncertain, although it appears to have been planned well in advance. The senatorial officers may have disapproved of Domitian's military strategies, such as his decision to fortify the German frontier rather than attack, his recent retreat from Britain, and finally the disgraceful policy of appeasement towards Decebalus. At any rate, the uprising was strictly confined to Saturninus' province, and quickly detected once the rumour spread across the neighbouring provinces. The governor of Germania Inferior, Lappius Maximus, moved to the region at once, assisted by the procurator of Rhaetia, Titus Flavius Norbanus. From Spain, Trajan was summoned, whilst Domitian himself came from Rome with the Praetorian Guard. By a stroke of luck, a thaw prevented the Chatti from crossing the Rhine and coming to Saturninus' aid. Within twenty four days the rebellion was crushed, and its leaders at Mainz savagely punished. The mutinous legions were sent to the front in Illyricum, while those who had assisted in their defeat were duly rewarded. Both Tacitus and Suetonius speak of escalating persecutions toward the end of Domitian's reign, identifying a point of sharp increase around 93, or sometime after the failed revolt of Saturninus in 89. At least twenty senatorial opponents were executed, including Domitia Longina's former husband Lucius Aelius Lamia Plautius Aelianus and three of Domitian's own family members, Titus Flavius Sabinus IV, Titus Flavius Clemens and Marcus Arrecinus Clemens. Some of these men were executed as early as 83 or 85, however, lending little credit to Tacitus' notion of a "reign of terror" late in Domitian's reign. According to Suetonius, some were convicted for corruption or treason, others on trivial charges, which Domitian justified through his suspicion.

Насихаттау

Тиберийдің билігінен бастап Юлий-Клавдий әулетінің билеушілері Август пен Юлий Цезардан тараған ұрпақтары арқылы билігін заңдастырып келді. Алайда Веспасиан мұндай туыстық байланысты дәлелдей алмады. Сондықтан Флавий әулетінің билігінің құдайлардың алдын ала болжауымен белгіленгендігін негіздеу үшін ауқымды үгіт науқаны басталды. Сонымен қатар, Флавий үгіті Веспасианның 69 жылғы дағдарыстан кейін бейбітшілік әкелген рөлін баса көрсетті. Римде Веспасиан тұсында соғылған монеталардың шамамен үштен бірі әскери жеңіске немесе бейбітшілікке арналған, ал монеталардан «vindex» сөзі алынып тасталды, себебі ол бүлікшіл Виндекс туралы естеліктерді оятуы мүмкін еді. Салынатын нысандарда Веспасианды мадақтаумен қатар, бұрынғы императорларды айыптау жазулары орналастырылды және форумда Бейбітшілік ғибадатханасы салынды. Бұған қоса, замандас жазушыларға қаржылай сыйлықтар берілді. Тацит, Светоний, Иосиф Флавий және Плиний Егдеңкі сияқты сол дәуірде өмір сүрген ежелгі тарихшылар Веспасианды жақсы жағдайда сипаттайды, ал одан бұрынғы императорларды сынады. Веспасианға қарсы сөз сөйлегендер жазаланды. Бірнеше стоик философтары дұрыс емес оқулармен студенттерді адастырды деген айыппен Римнен қуылды. Республикалық философ Хелвидий Приск өз оқулары үшін өлім жазасына кесілді. Тит пен Домициан Веспасиан тұсында тоқтатылған императорлық культті қайта жаңғыртты. Маңыздысы, Домициан император болғаннан кейін бауыры Титті құдайға айналдырды. Олардың қайтысынан кейін, оның нәресте ұлы мен қызы Юлия Флавия да құдайлар қатарына енгізілді. Императорлық отбасының құлшылығын дамыту үшін Домициан Квириналдағы Веспасианның бұрынғы үйінің орнында әулеттік мавзолей салды және Веспасиан мен Тит ғибадатханасын аяқтады, ол құдайға айналған әкесі мен бауырына арналған қасиетті орын болды. Ең бастысы – Капитолий төбесіндегі Юпитер ғибадатханасын қалпына келтіру арқылы.

Құрылыс

Флавийлер әулеті Рим қаласындағы ауқымды құрылыс бағдарламасымен ең танымал, оның мақсаты 64 жылғы Ұлы өрт пен 69 жылғы азамат соғысынан зардап шеккен астананы қалпына келтіру болды. Веспасиан Бейбітшілік ғибадатханасын және Илаһи Клавдий ғибадатханасын салдырды. 75 жылы Неронның өзінің мүсіні ретінде басталып, Веспасианның бұйрығымен Аполлонның алып мүсіні аяқталды, сондай-ақ ол Марцелл театрының сахнасын да ашты. Қазір Колизей деп белгілі Флавий амфитеатрының (вероятно, жақын жердегі мүсіннен аталған) құрылысы 70 жылы Веспасиан тұсында басталып, 80 жылы Тит тұсында аяқталды. Бұл ғимарат рим халқына керемет ойын-сауықтар ұсынумен қатар, еврей соғыстарында Флавийлердің әскери жетістіктерін еске алуға арналған алып монумент ретінде жоспарланған. Амфитеатрдың жанында, Неронның Алтын үйі аумағында Тит өзінің атын тағуға тиіс жаңа қоғамдық монша салуға бұйрық берді. Флавийлердің құрылыс жобаларының көп бөлігі Домицианның билігінде жүзеге асырылды, ол Рим қаласын қалпына келтіруге және әшекейлеуге мол қаржы жұмсады. Алайда, Домицианның құрылыс бағдарламасы жай ғана жаңарту жобасы емес, империялық мәдени жаңарудың шыңы болуы тиіс еді. Шамамен елу құрылыс нысаны салынды, қалпына келтірілді немесе аяқталды, бұл саны Август тұсында салынған нысандардан кейін екінші орында тұр. Ең маңызды жаңа құрылыстардың арасында Одион, Стадион және Палатин төбесіндегі Флавий сарайы деп аталатын кең сарай болды, оны Домицианның бас сәулетшісі Рабирий жобалады. Домициан қалпына келтірген ең маңызды ғимарат – Капитолий төбесіндегі Юпитер ғибадатханасы, ол алтын жалатылған шатырмен жабылған дегенді айтады. Ол Веспасиан мен Тит ғибадатханасын, Тит аркасын және Колизейді аяқтады, сондай-ақ оған төртінші қабатты қосып, ішкі отыру орындарын толықтырды.

The Flavian dynasty is perhaps best known for its vast construction programme in the city of Rome, intended to restore the capital from the damage it had suffered during the Great Fire of 64, and the civil war of 69. Vespasian added the Temple of Peace and the Temple to the Deified Claudius. In 75 a colossal statue of Apollo, begun under Nero as a statue of himself, was finished on Vespasian's orders, and he also dedicated a stage of the theater of Marcellus. Construction of the Flavian Amphitheatre, presently better known as the Colosseum (probably after the nearby statue), was begun in 70 under Vespasian and finally completed in 80 under Titus. In addition to providing spectacular entertainments to the Roman populace, the building was conceived as a gigantic triumphal monument to commemorate the military achievements of the Flavians during the Jewish wars. Adjacent to the amphitheatre, within the precinct of Nero's Golden House, Titus also ordered the construction of a new public bath house, which was to bear his name. The bulk of the Flavian construction projects were carried out during the reign of Domitian, who spent lavishly to restore and embellish the city of Rome. Much more than a renovation project, however, Domitian's building programme was intended to be the crowning achievement of an Empire wide cultural renaissance. Around fifty structures were erected, restored or completed, a number second only to the amount erected under Augustus. Among the most important new structures were an Odeum, a Stadium, and an expansive palace on the Palatine Hill, known as the Flavian Palace, which was designed by Domitian's master architect Rabirius. The most important building Domitian restored was the Temple of Jupiter on the Capitoline Hill, which was said to have been covered with a gilded roof. Among those he completed were the Temple of Vespasian and Titus, the Arch of Titus, and the Colosseum, to which he added a fourth level and finished the interior seating area.

Ойын-сауық

Тит пен Домициан екеуі де гладиаторлық ойындарды ұнататын және оның Рим азаматтарын көңілді етудегі маңыздылығын түсінді. Жаңа салынған Колизейде Флавийлер керемет ойын-сауықтар ұйымдастырды. Флавий амфитеатрының ашылу ойындары жүз күнге созылды және оған гладиаторлардың шайқасы, жабайы аңдардың (пілдер мен крандардың) арасындағы күрес, театр суға толып, өткізілген теңіз шайқастары, ат және күйме жарыстары кірді. Ойындар кезінде көрермендерге түрлі сыйлықтар (киім, алтын, тіпті құлдар) жазылған ағаш шарлар лақтырылды, оларды белгіленген заттарға айырбастауға болатын. Ол сондай-ақ Нерон тұсында тек тағам таратуға дейін азайтылған қоғамдық банкеттерді қайта жаңғыртты және ойын-сауық пен ойындарға көп қаражат жұмсады. 86 жылы ол Капитолий ойындарын құрды, ол төрт жылда бір рет өткізілетін, спорттық көрсетілімдер, күйме жарыстары, шешендік өнер, музыка және актерлік шеберлік сын-тесттерінен тұратын жарыс. Домициан империяның түкпір-түкпірінен келген қатысушылардың саяхаттарын қолдады және жүлделерді тағайындады. Гладиаторлық ойындарға да жаңалықтар енгізілді, мысалы, теңіз жарыстары, түнгі шайқастар, әйелдер мен ергежейлі гладиаторлардың арасындағы жекпе-жектер. Соңында, ол күйме жарыстарына әдеттегі ақ, қызыл, жасыл және көк командаларға қоса, екі жаңа топ – алтын және күлгін командаларды қосты.

Мұра

Флавийлер, салыстырмалы түрде қысқа ғұмырлы әулет болғанымен, тізе бүккен империяға тұрақтылықты қайта келтіруге көмектесті. Үшеуі де сынға ұшырады, әсіресе олардың орталықтандырылған басқару стиліне байланысты, бірақ 3 ғасырға дейін сақталған тұрақты империяны құрған реформаларды жүзеге асырды. Дегенмен, олардың әскери династиялық тарихы Сенаттың одан әрі шеттетуіне және принцепс, яғни бірінші азаматтан императорға, яғни императорға қарай шешуші қадамға әкелді. Он жыл император болған Веспасианның үкіметі туралы деректер аз сақталған; оның билігі Юлий-Клавдий әулетінің құлауынан кейін қаржылық реформалармен танымал. Веспасиан мейірімділігімен және халыққа адалдығымен ерекшеленді. Мысалы, көп қаржы қоғамдық жұмыстарға, Римді қалпына келтіруге және әсемдеуге жұмсалды: жаңа форум, Бейбітшілік ғибадатханасы, қоғамдық моншалар және Колизей. Титус туралы ежегіт тарихшыларының пікірлері императорлардың арасындағы ең үлгілі бірі болып табылады. Осы кезеңнен сақталған барлық жазбалар, олардың көпшілігі оның замандастары Суетоний Транквилл, Кассий Дио және Плиний Егде жазған, Титустың өте жағымды бейнесін көрсетеді. Оның мінезі әсіресе ағасы Домицианмен салыстырғанда гүлденді. Рим тарихында Титустың идеалды бейнесіне қарамастан, еврейлер "Зұлым Титус" деп оны жаман басқыншы және ғибадатхананы қиратқан адам ретінде еске алады. Мысалы, Вавилон Талмудындағы бір аңыз Титустың ғибадатхананы қирату кезінде оның ішінде Тораға оралған бір әйелмен жыныстық қатынаста болғанын айтады. Заманауи тарихшылар Домицианды оның өлімінен кейін қараласа да, оның басшылығы 2 ғасырдың бейбіт империясының негізін қалады және Pax Romana-ның шыңы болды. Оның ізбасарлары Нерва мен Траян одан аз шектеулер қойды, бірақ шындығында олардың саясаты Домицианның саясатынан көп ерекшеленбеді. Бірінші ғасырдың мұңды кодисінен гөрі, Рим империясы 81 мен 96 жылдар аралығында гүлденді, бұл билікті Теодор Моммсен Домицианның қараңғы, бірақ зиялы деспотизмі деп сипаттады.

The Flavians, although a relatively short lived dynasty, helped restore stability to an empire on its knees. Although all three have been criticised, especially based on their more centralised style of rule, they issued reforms that created a stable enough empire to last well into the 3rd century. However, their background as a military dynasty led to further marginalisation of the Senate, and a conclusive move away from princeps, or first citizen, and toward imperator, or emperor. Little factual information survives about Vespasian's government during the ten years he was emperor; his reign is best known for financial reforms following the demise of the Julio Claudian dynasty. Vespasian was noted for his mildness and for loyalty to the people. For example, much money was spent on public works and the restoration and beautification of Rome: a new forum, the Temple of Peace, the public baths and the Colosseum. Titus's record among ancient historians stands as one of the most exemplary of any emperor. All the surviving accounts from this period, many of them written by his own contemporaries such as Suetonius Tranquillus, Cassius Dio, and Pliny the Elder, present a highly favourable view towards Titus. His character has especially prospered in comparison with that of his brother Domitian. In contrast to the ideal portrayal of Titus in Roman histories, in Jewish memory "Titus the Wicked" is remembered as an evil oppressor and destroyer of the Temple. For example, one legend in the Babylonian Talmud describes Titus as having had sex with a whore on a Torah scroll inside the Temple during its destruction. Although contemporary historians vilified Domitian after his death, his administration provided the foundation for the peaceful empire of the 2nd century, and the culmination of the Pax Romana. His successors Nerva and Trajan were less restrictive, but, in reality, their policies differed little from Domitian's. Much more than a gloomy coda to the 1st century, the Roman Empire prospered between 81 and 96, in a reign which Theodor Mommsen described as the sombre but intelligent despotism of Domitian.