Кіріспе

Рим императоры 117–138 жылдар аралығында. Адриан (Publius Aelius Hadrianus; 24 қаңтар 76 – 10 шілде 138) – Рим императоры 117–138 жылдар аралығында. Адриан Испаниядағы қазіргі Севильяға жақын Италика қаласында, Испанияның Баетика аймағындағы итальяндық қоныста дүниеге келген; оның Aelia gens тармағы, Aeli Hadriani, шығыс Италиядағы Адрия қаласынан тегін алып келген. Ол Нерва-Антонин әулетінің мүшесі болды. Саяси мансабының басында Адриан Траянның шөбересі Вибия Сабинаға үйленді. Бұл некеге және кейіннен Адрианның император болуына Траянның әйелі Помпея Плотина ықпал еткен болуы мүмкін. Өзінің билікке келгеннен кейін көп ұзамай Адриан төрт жетекші сенаторды заңсыз өлтірді, мүмкін олар оның билігінің қауіпсіздігіне қауіп төндіргендіктен; бұл оған сенаттың өмір бойына наразылығын тудырды. Ол Траянның Месопотамия, Ассирия, Армения және Дакияның бір бөлігіндегі экспансионистік саясатын тоқтатып, одан әрі сынға ұшырады. Адриан тұрақты, қорғанысқа ие шекараларды дамытуға және Рим басқарған пангеллендік империяның азаматтары ретінде империяның әртүрлі халықтарын біріктіруге инвестиция салуды жөн көрді. Адриан өзінің императорлық идеалдарын және жеке мүдделерін белсенді түрде іске асырды. Ол Империяның барлық провинцияларын аралап, императорлық және провинциялық істерге, әсіресе құрылыс жобаларына тікелей араласты. Ол әсіресе Британияның солтүстік шекарасын белгілеген Адриан қабырғасын салғанымен танымал. Римде ол Пантеонды қайта жаңартып, Венера мен Романың алып ғибадатханасын салдырды. Египетте ол Александриядағы Серапеумды қайта салған болуы мүмкін. Грек мәдениетіне деген құрметінің нәтижесінде ол Афинаны Империяның мәдени астанасы етіп жариялады. Грек жасы Антиноспен жақын қарым-қатынаста болғандықтан, оның қайтысынан кейін Адриан кең таралған халықтық культті құрды. Адрианның билігінің соңында ол Бар-Кохба көтерілісін басып тастады; ол бұл көтерілісті өзінің пангеллендік идеалдарының сәтсіздігі деп қарады. Адрианның соңғы жылдары созылмалы аурумен күресті. Оның некесі бақытсыз және баласыз болды. 138 жылы ол Антонин Пийді өзінің мұрагері етіп алды және Антониннің Марк Аврелий мен Луций Верді өзінің мұрагерлері ретінде қабылдауы шартымен тағайындады. Адриан сол жылы Баияда қайтыс болды, ал Антонин Сенаттың қарсылығына қарамастан, оны құдай етті. Кейінгі тарихшылар оны Римнің «Бес жақсы императорының» бірі және «игі диктатор» деп санады. Оның Сенаты оны алыс және авторитарлық деп тапты. Ол жұмбақ және қарама-қайшылы, зор жеке кеңпейілділікке және шектен тыс қатыгездікке қабілетті, сондай-ақ толыққанды қызығушылық, мақтаншақтық және амбициямен жетеленген тұлға ретінде сипатталған.

Ерте өмір

Публий Элий Адриан 76 жылдың 24 қаңтарында Италияда (қазіргі Сантипонце, Севилья маңында) дүниеге келді. Бұл қала Екінші Пуникалық соғыс кезінде Сципион Африканның бастамасымен Испания Баетика провинциясында итальяндық қоныс салушылар құрған. Бір римдік тарихшы Адрианның Римде туғанын айтады, бірақ бұл пікірді ғалымдардың аз бөлігі қолдайды. Адрианның әкесі Публий Элий Адриан Афер, преториандық шендегі сенатор, Италияда туып өскен. Адрианның анасы Домиция Паулина, Гадесте (Кадис) орналасқан Рим сенаторларының танымал әулетінің қызы болды. Оның жалғыз туысы – үлкен әпкесі Элия Домиция Паулина. Оның күтіп баққан қызы – құл Германа, болжам бойынша германдық текті, оған ол өмірі бойы адал болды. Кейіннен ол оны босатып, тіпті одан ұзақ өмір сүрді, бұл оның Тиволидегі Адриан вилласынан табылған жерлеу жазуында көрсетілген. Адрианның шөбересі, Барцинодан (Барселона) шыққан Гней Педаний Фускус Салинатор 118 жылы Адрианмен бірге консул болды. Адрианның әкесі сенатор болғандықтан, өмірінің көп бөлігін Римде өткізген болуы мүмкін. Мансабында Адрианның ең маңызды туыстық байланысы – әкесінің бірінші туысы Траянмен болды, ол да сенаторлық әулеттен шыққан және Италияның тумасы еді. Аурелий Виктордың сөздерімен айтқанда, олар advenae ("сырттан келгендер") деп есептелсе де, Траян мен Адриан екеуі де итальяндық текті және Рим қоғамының жоғарғы топқа жатқан. Бір автор оларды "Ульпий-Элий әулетінің" бір бөлігі деп қарастыруды ұсынды. Адрианның ата-анасы 86 жылы, ол он жасқа толғанда қайтыс болды. Ол және оның әпкесі Траян мен Публий Ацилий Аттианның қамқорлығына өтті (кейін ол Траянның преториандық префекті болды). Грек әдебиеті мен мәдениетіне деген құштарлығы үшін Адриан "Грекулус" ("грекше") деген лақап атқа ие болды, бұл оған деген "жақсы көрініспен мазақ" ретінде берілген.

Мемлекеттік қызмет

Адрианның Римдегі алғашқы ресми лауазымы – decemviri stlitibus judicandis мүшесі болды, бұл cursus honorum («дәрежелер жолы») ең төменгі сатысындағы вигинтивират лауазымдарының бірі еді, ол жоғары лауазымдарға және сенаторлық мансапқа жол ашуы мүмкін. Одан кейін ол 95 жылы Legio II Adiutrix, содан кейін Legio V Macedonica әскери трибуны қызметін атқарды. Адрианның екінші трибунат кезінде, осал және қарт император Нерва Траянды мұрагері етіп қабылдады; Адриан Траянға бұл жаңалықты жеткізу үшін жіберілді – немесе, көп болса, осы тапсырмамен жүктелген елшілердің бірі болды. Содан кейін Адриан Legio XXII Primigenia және үшінші трибунатқа ауыстырылды. Адрианның үш трибунаты оған мансаптық үстемдік берді. Көне сенаторлық отбасылардың ұрпақтары көбінесе жоғары лауазымға қол жеткізу үшін бір немесе ең көп дегенде екі әскери трибунатта қызмет ететін. 98 жылы Нерва қайтыс болғанда, Адриан Траянға губернатор, Адрианның інісі және қарсыласы Луций Юлий Урсус Сервиан жіберген ресми елшіге дейін жедел хабарласып, хабарлады. 101 жылы Адриан Римге оралды; ол квестор болып сайланды, содан кейін – Traiani imperatoris квесторы, император мен жиналған Сенат арасындағы байланыс офицері, императордың хабарламалары мен сөздерін оқыды – оларды императордың тапсыруымен жазған болуы мүмкін. Императордың жазушысы ретінде Адриан жақында қайтыс болған Лициний Сураның орнын иеленді, ол Траянның өте күшті досы және патша тағайындаушысы болған. Оның келесі лауазымы – Сенат актілерін сақтаушы (ab actis senatus). Бірінші Дакия соғысы кезінде Адриан Траянның жеке құрамындағы адам ретінде майданға шықты, бірақ 105 жылы Римде плебб трибуны лауазымын атқару үшін әскери қызметтен босатылды. Соғыстан кейін ол претор болып сайланған болуы мүмкін. Екінші Дакия соғысы кезінде Адриан тағы да Траянның жеке қызметінде болды. Ол 107 жылы Төменгі Паннонияның губернаторы болып тағайындалды, оның міндеті – «сарматтарды тоқтату» болды. 107-108 жылдары Адриан Римнің бақылауындағы Банат және Ольтенияға жасалған Язигтердің шабуылын жеңді. Бейбіт келісімнің нақты шарттары белгісіз. Римдіктер Ольтенияны қандай да бір жеңілдіктерге, мүмкін, бір реттік салық төлеуге байланысты сақтап қалды деп есептеледі. Осы уақытта Язигтер Банатқа ие болды, бұл келісімнің бір бөлігі болуы мүмкін. Отыздан ассан Адриан Грекияға сапар шекті; оған афиналық азаматтық берілді және ол қысқа мерзімге (112 жылы) Афинаның эпонним архоны болып тағайындалды. Афиналықтар оған Дионис театрында (IG II2 3286) жазуы бар мүсін сыйлады, ол оның осы күнге дейінгі cursus honorum туралы егжей-тегжейлі мәліметтерді ұсынады. Содан кейін ол туралы Траянның парфяндық жорысына дейін ештеңе естілмеді. Ол императордың қасына шақырылғанға дейін Грецияда қалған болуы мүмкін. Сирияның губернаторы Дакиядағы жаңа қиындықтарды шешуге жіберілгенде, Адриан оның орнына тәуелсіз басқару құқығымен тағайындалды. Траян ауыр сырқатқа шалдығып, Римге кемемен аттанды, ал Адриан Сирияда қалды, Шығыс Рим армиясының іс жүзіндегі бас қолбасшысы болды. Траян Киликиядағы Селинус қаласының жағалауына жетті және 117 жылдың 8 тамызында қайтыс болды; ол Римнің ең танымал, сүйікті және ең жақсы императорларының бірі ретінде еске алынды.

Траян мен оның отбасымен қарым-қатынасы

100 немесе 101 жылы квесторлық қызметі кезінде Адриан Траянның он жеті немесе он сегіз жасар шөбересі Вибия Сабинаға үйленді. Траянның өзі бұл некеге аса құлшынбаған сияқты, себебі жұбайлардың қарым-қатынасы ұятқа толы болары болжанып тұрды. Бұл некеге Траянның әйелі Плотинаның ықпалы тиген болуы мүмкін. Өте білімді және беделді әйел болған Плотина Адрианның көптеген құндылықтары мен мүдделерін бөлісті, соның ішінде Рим империясын грек мәдениетіне негізделген ортақ мемлекет ретінде қарастыру идеясын. Егер Адриан Траянның мұрагері болып тағайындалса, Плотина мен оның туыстары Траян қайтыс болғаннан кейін де әлеуметтік беделін және саяси ықпалын сақтай алатын еді. Адриан сондай-ақ, қарындасы Траянның сүйікті қарындасы Ульпия Марциананың қызы Салония Матидияның қолдауына да сене алды. 112 жылы Ульпия Марциана қайтыс болғаннан кейін Траян оны қасиетті санай отырып, құдайға теңеді және Салония Матидияны Августа мәртебесіне көтерді. Адрианның Траянмен арақатынасы күрделі және қиын болған болуы мүмкін. Адриан Траянның жақын серіктері арқылы Траянға немесе оның шешімдеріне ықпал етуге тырысқан сияқты көрінеді, бұл Адрианның Сабинаға үйленген шағында түсініксіз дауға себеп болды. Траянның билігінің соңында Адриан жоғары консулдыққа қол жеткізе алмады, ол тек 108 жылы консул болды; бұл оған сенаторлық аристократияның басқа мүшелерімен мәртебелік теңдік берді, бірақ мұрагерге лайық ерекшелік болған жоқ. Траян қаласа, өзінің шәкіртіне патриций дәрежесін және оның артықшылықтарын сыйлап, консулдыққа жылдам жол ашуға мүмкіндік беретін еді, тіпті трибун қызметінде тәжірибесі болмаса да, бірақ ол олай істемеді. Адрианға халық трибуны лауазымы әдеттегіден бір жасқа дейін ертерек берілді, бірақ ол Дакияны және Траянды тастап, осы лауазымды атқаруға баруға мәжбүр болды; Траян оны жай ғана көзден шығарғысы келген болуы мүмкін. "Август тарихында" Траянның Адрианға Нервадан алған алмаз жүзік сыйлағаны айтылады, бұл жүзік Адрианның таққа отыру үмітін арттырды. Траян Адрианның мансабына белсенді түрде көмектессе де, ол оны сақтықпен жасады.

Мұрагерлік

Мұрагерді тағайындамау билік үшін бәсекелесетін талапкерлердің арасындағы хаостық, құрылымды бұзуға алып келуі мүмкін – азамат соғысына. Тым ерте тағайындау бас тарту ретінде қарастырылып, биліктің реттелген түрде берілу мүмкіндігін төмендетуі мүмкін. Траян, әйелі Плотинаның күтімімен және префект Аттианның қадағалауымен өлім төсегінде жатқанда, куәгерлер алдында қарапайым өлім тілегі арқылы Адрианды мұрагер ретінде қабылдауға құқылы еді. Бірақ асырап алу құжаты ұсынылғанда, оған қол қойған Траян емес, Плотина болды. Адрианның әлі Сирияда болуы тағы бір бұзушылық болды, себебі римдік асырап алу заңы асырап алу рәсімінде екі тараптың да болуын талап етті. Адрианның асырап алынуы мен таққа отыруына қатысты әңгімелер, күмәндер мен болжамдар тарады. Траяннан кейін көп ұзамай қайтыс болған Траянның жас қызметшісі Федим, қиын сұрақтарға жауап беруден қашу үшін өлтірілді (немесе өз-өзіне қол жұмсады) деген пікірлер бар. Ежелгі дереккөздер Адрианның асырап алынуының заңдылығы туралы екіге бөлінген: Дио Кассиус оны жалған деп, ал Historia Augusta авторы – шынайы деп санайды. Адрианның билігінің басында соғылған алтын монета ресми ұстанымды көрсетеді; ол Адрианды Траянның «Цезары» (Траянның тағайындалған мұрагері) ретінде бейнелейді.

Қуатты қамтамасыз ету

"Августа тарихы" кітабында жазылғандай, Адриан Сенатқа хат жолдап, өзінің билікке келуін факт ретінде хабарлады. Жаңа император легиондардың адалдығын дәстүрлі сыйлықпен марапаттады, ал Сенат бұл құрметтеуді бекітті. Адрианның құрметіне түрлі қоғамдық шаралар ұйымдастырылды, олардың барлығы оның "құдайға лайық сайлануын" атап өтті, ал қауымына енді Адрианның тілегімен құдайландырылған Траян да кірді. Адриан біраз уақыт Шығыста қалды, Траян тұсында басталган яһудилер көтерілісін басып тастады. Ол Яһудеяның губернаторы, көрнекті морейлік генерал Луций Квиеттің морейлік қосымша әскерлерінен жеке күзетін алып тастады; содан кейін Дунай шебіндегі тәртіпсіздіктерді тоқтатуға көшті. Римде Адрианның бұрынғы қамқоршысы және қазіргі преториан префекті Аттиан, Луций Квиет пен тағы үш жетекші сенатор – Луций Публилий Цельс, Авл Корнелий Пальма Фронтониан және Гай Авидий Нигрин қатысқан құйрық сөзді ашты. Төрт адамның ісі ашық сотта болған жоқ – олар қатысусыз сотталды, іздестіріліп, өлтірілді. Адриан Сенатқа олардың өздеріне қатысты сот ісін жүргізуге және соттауға қатысты ежелгі құқықтарын бұдан былай құрметтейтініне сендірді. Бұл төрт адамның өліміне себеп болған жағдайлар әлі де түсініксіз. Адрианның заңды мұрагер ретінде мойындалуы басқа да талапкерлерді тоқтатуға тым кеш болған болуы мүмкін. Адрианның ең ірі қарсыластары Траянның жақын достары, императорлық кеңестің ең тәжірибелі және жоғары лауазымды мүшелері болды; олардың кез келгені императорлық лауазымға лайықты бәсекелес болуы мүмкін еді (capaces imperii); сондай-ақ олардың кез келгені Траянның экспансиялық саясатын қолдаған болуы мүмкін, оны Адриан өзгертуді жоспарлаған. Олардың бірі Авл Корнелий Пальма болды, ол бұрын Набатей Арабиясын жаулап алғандықтан, Шығыста өз ықпалын сақтап қалған. "Августа тарихы" Пальма мен үшінші өлім жазасына кесілген сенатор Луций Публилий Цельсті (113 жылы екінші рет консул) Адрианның жеке жауы ретінде сипаттайды, олар оған қарсы ашық сөйлеген. Төртіншісі Гай Авидий Нигрин болды, бұрынғы консул, білімді адам, Плиний Кішінің досы және Адрианның билігінің басында Дакияның (құсқа уақыт) губернаторы. Ол, мүмкін, Адрианның таққа таласушысы болған; ең жоғары дәрежелі, асыл текті және байланыстары бар сенатор; "Августа тарихы" мәліметінше, Адриан оны жоюға шешім қабылдамас бұрын Нигринды өзінің мұрагері етіп тағайындауды қарастырған. Одан кейін, 125 жылы, Адриан Квинт Марций Турбоны преториан префекті етіп тағайындады. Турбо оның жақын досы, атты әскерлер тобының жетекшісі, жоғары сот судьясы және прокуратор болды. Адриан атты әскерлерге сенаторларға қарсы істерді қарауға тыйым салғандықтан, Сенат өз мүшелеріне қатысты толық құқықтық билікті сақтап қалды; ол сондай-ақ ең жоғары апелляциялық сот болып қалды және императорға оның шешімдеріне қатысты ресми шағымдарға тыйым салынды. Егер бұл Аттианның келтірген зиянын, Адрианның толық білуімен немесе білмей, түзету әрекеті болса, бұл жеткіліксіз болды; Адрианның Сенатпен қарым-қатынасы мен беделі оның билігінің соңына дейін өтеуге келмейтіндей нашарлап кетті. Кейбір деректер Адрианның кейде құпия ақпарат алу үшін, фрументарийлер желісіне жүгінгенін көрсетеді, олар жоғары әлеуметтік мәртебелі адамдарды, соның ішінде сенаторларды және оның жақын достарын жасырын түрде тергеп-тексерді.

Саяхат

Адриан өзінің билігінің жартысынан астамын Италиядан тыс жерде өткізді. Алдыңғы императорлар империядағы өкілдерінің баяндамаларына сүйенсе, Адриан бұл мәселелерді өз көзімен көруді қалады. Бұрынғы императорлар Римнен ұзақ мерзімге кетіп, көбінесе соғысқа қатысып, соғыс аяқталған соң ғана қайта оралды. Адрианның үздіксіз саяхаттары империяның тек римдік гегемониясы болған дәстүрлі көзқарастардан саналы түрде бас тартуын көрсетеді. Адриан провинцияларды өркениетті халықтардың бірлестігіне және римдік бақылаудағы ортақ грек мәдениетіне қосуға тырысты. Ол римдік конституциясы бар жаңа римдік колонияларын құрудың орнына, өздерінің әдет-ғұрыптары мен заңдары бар жартылай тәуелсіз қалалық қауымдастықтарды (муниципияларды) құруды қолдады. Адрианның кейінгі билігіндегі монеталарда императордың түрлі провинциялардың бейнелерін "көтеріп тұрғаны" көрсетілген, бұл космополиттік және экуменикалық ниетті көрсетеді. Кейінірек Элий Аристид Адрианның "өзінің поддандыларына қорғау қолын созып, құлағандарды көтеріп, аяққа тұрғызғандай болғанын" жазды. Мұның бәрі римдік дәстүршілдерге ұнаған жоқ. Өзін-өзі бағалайтын император Нерон Грекияға ұзақ және бейбіт сапар жасап, император ретіндегі өзінің негізгі міндеттерін тастағаны үшін римдік элитасынан сынға ілікті. Шығыс провинцияларында, және белгілі бір дәрежеде батыста, Нерон халықтың қолдауын алды; оның жақын арада қайтып келуі немесе қайта тууы туралы әңгімелер оның өлімінен кейін бірден пайда болды. Адриан өзінің саяхаттарында осы оң, танымал байланыстарды әдейі пайдаланған болуы мүмкін. "Тарихтарда" Адриан "тымырлай грек" деп сипатталды, римдік император үшін тым космополиттік болды.

Британия мен Батыс (122)

Адрианның Британияға келгенге дейін 119–121 жылдары провинцияда ірі көтеріліс болған. Жазбаларда Британиялық экспедиция туралы мәлімет бар, онда ірі әскерлер қозғалысы, соның ішінде 3000 шамасындағы әскерден құралған отрядтың (vexillatio) жіберуі айтылады. Фронто сол кезде Британиядағы әскери шығындар туралы жазады. 119–120 жылғы монеталардағы жазулар Квинт Помпей Фальконың тәртіпті қалпына келтіру үшін жіберілгенін көрсетеді. 122 жылы Адриан "римдіктерді варварлардан бөлу үшін" қабырға салуды бастады. Дегенмен, қабырға нақты қауіпке немесе оның қайта оянуына қарсы тұру үшін салынған деген пікір ықтимал, бірақ бәрібір болжамдық. Империяның кеңеюін тоқтатуға деген жалпы ниет шешуші себеп болуы мүмкін. Қорғаныс шығындарын азайту да маңызды рөл атқарған болуы мүмкін, себебі қабырға Рим аумағына жасалған шабуылдарды, жаппай шекаралық әскерге қарағанда арзанға болдырмады, сондай-ақ шекаралық сауда мен көші-қонды бақылады. Йорк қаласында Британияның құдайлық бейнесі ретінде Британияға арналған киелі орын салынды; оның суреті бар, Британия деп аталатын монеталар соғылды. 122 жылдың соңында Адриан Британияға сапарын аяқтады. Ол өзінің есімін алып жүрген қабырғаның аяқталғанын көре алмады. Адриан оңтүстік Галлия арқылы сапарды жалғастырған сияқты. Немаусус қаласында ол өзінің қамқоршысы Плотинаға арналған базиликаның құрылысын қадағалаған болуы мүмкін, ол жақында Римде қайтыс болып, Адрианның өтінішімен құдайға айналдырылған. Осы шамада Адриан өзінің хатшысы ab epistulis, тарихшы Суетонийді императрицаға "тымық жақындық" танытқандығы үшін қызметтен босатып жіберді. Марций Турбоның преториан префекті Гай Септиций Кларс та осы себеппен, мүмкін, оны қызметтен алу үшін қызметтен босатылды. Адриан 122/123 жылғы қысты Испаниядағы Тарракода өткізді, онда ол Август ғибадатханасын қалпына келтірді.

Африка, Парфия (123)

123 жылы Адриан Жерорта теңізі арқылы Мавританияға өтті, онда ол жергілікті көтерілісшілерге қарсы шағын науқанды жеке басқарып жүрді. Парфияның соғысқа дайындық жасайтыны туралы хабарлар сапарды үзіліске ұшыратты; Адриан дереу шығысқа бет бұрды. Кейбір деректер бойынша, ол Киринеге сапар шекті, онда әулеттік жағынан жақсы текті жастарды Рим әскеріне оқытуға қаржы жұмсады. Кирине Адрианның билігінің алғашқы жылдарында (119 жылы) бұрынғы Траян заманындағы еврей көтерілісі кезінде қираған мемлекеттік ғимараттарды қайта жаңартудан үлкен пайда көрген. Бірли мұндай инвестицияларды "Адрианға тән ерекшелік" деп сипаттайды.

Анатолия; Антиноус (123124)

Адриан Евфратқа жеткенде Партия патшасы Осрос I-мен жеке келісім жасасып, римдік бекіністерін тексеріп, содан кейін Қара теңіз жағалауы бойымен батысқа қарай сапарлады. Ол, мүмкін, Битинияның бас қаласы Никомидияда қыстады. Никомедияда оның келгенінен көп бұрын жер сілкінісі болған еді; Адриан оны қайта құруға қаражат бөлді және провинцияны жаңғыртушы ретінде құрметке ие болды. Адриан Клаудиополис қаласына сапар шегіп, әдемі Антинос деген қарапайым текті жас жігітті көрген болуы мүмкін. Әдеби және эпиграфикалық дереккөздерде олардың қашан және қайда танысқандары туралы ештеңе айтылмаған; Антинос бейнелері оны шамамен 20 жасында, 130 жылы қайтыс болғанға дейін көрсеткен. 123 жылы ол, ең болмаса, 13-14 жастағы ұл болған. Олардың қарым-қатынасының нақты тарихи мәліметтері көбінесе белгісіз. Антиноспен бірге немесе одан бөлек, Адриан Анатолия арқылы саяхаттады. Әртүрлі дәстүрлер оның белгілі бір жерлерде болғанын және Мизияда, сәтті шошқа ауынан кейін, Адрианутера қаласын құрғанын көрсетеді. Осы шамада Пергам патшалары бастаған Кизикустағы Зевс храмын аяқтау жоспарлары іске асырылды. Храмға Адрианның алып мүсіні орнатылды. Кизик, Пергам, Смирна, Ефес және Сардес императорлық культ (неокорос) үшін аймақтық орталықтар ретінде дамытылды.

Грекия (124125)

Адриан 124 жылдың күзінде Грекияға келді және Элевсин мистирияларына қатысты. Ол Афинаға ерекше мән берді, себебі бұрын Афина оған азаматтық және архонат үнағысын берген еді. Афиналықтардың тілегі бойынша ол олардың конституциясын қайта қарады, сондай-ақ өзінің атымен аталатын жаңа племяны (тайпаны) қосты. Адриан белсенді, тікелей араласуды сақтай отырып, сақтық танытты. Ол зәйтүн майы өндірушілері мен Афина Ассамблеясы және Кеңесі арасындағы жергілікті дауға араласудан бас тартты, олар май өндірушілерге өндіріс квоталарын таңды; алайда ол Афинаның астықпен қамтамасыз етілуіне императорлық жәрдем берді. Адриан Афинаның қоғамдық ойындары, фестивальдері мен жарыстарын қаржыландыру үшін екі қор құрды, егер ешбір азамат бай болмаса немесе оларды гимназиарх немесе агонотет ретінде демеушілік етуге дайын болмаса. Жалпы, Адриан грек саяхатшыларының, соның ішінде императорлық культ дін қызметкерлерінің, көбірек маңызды және тұрақты шараларға, әсіресе су құбырлары мен қоғамдық фонтандар (нимфеялар) сияқты мунераларға назар аударуын қалады. Афинаға екі нимфея берілді; біреуі Парнес тауынан Афина Агорасына бірнеше жыл бойы салынып жатқан күрделі, қиын және амбициялық акведук туннельдері мен резервуарлар жүйесі арқылы су жеткізді. Бірнешеуі Аргосқа су тапшылығын жою үшін берілді, ол соншалықты ауыр және ұзаққа созылған еді, Гомер эпосында "сушар Аргос" деп еске алынған. Сол қыста Адриан Пелопоннес аймалына саяхат жасады. Оның нақты маршруты белгісіз, бірақ ол Эпидаврдан өтті; Паузаний онда Адриан салған храмдарды және оның "қалпына келтірушісіне" алғыс айту үшін тұрғызылған мүсінін сипаттады. Антинос пен Адриан осы уақытта жақын болуы мүмкін; Адриан Мантинеяға ерекше жомарттық көрсетті, ол Антинос туған жерімен, Битиниямен ежелгі, мифтік және саяси байланыстарды бөлісті. Ол Мантинеядағы Посейдон Гиппи храмын қалпына келтірді және Паузанийдің айтуынша, қаланың бастапқы, классикалық атын қайта орнатты. Ол грек дәуірінен бері Антигонея деп аталған, Македония патшасы Антигон III Досонның құрметіне аталған еді. Адриан сондай-ақ Абае мен Мегарадағы ежелгі храмдарды және Аргостағы Герайонды қайта жаңартылды. Пелопоннес аймалына жасаған сапары барысында Адриан спарталық ұлы Эврикл Геркуланды – Август заманынан бері Спартаны басқарып келген Эвриклид әулетінің басшысын – сенатқа қатысуға көндірді, сондай-ақ афиналық ұлы Герод Аттик ескісімен бірге. Бұл екі аристократ "Ескі Грекиядан" Рим Сенатына кірген алғашқылар болды, Спарта мен Афинаның өкілдері ретінде, дәстүрлі бәсекелестер және Классикалық дәуірдің "үлкен державалары". Бұл грек саяхатшыларының Римнің саяси өміріне қатысуға деген тартыншақтығын жеңудегі маңызды қадам болды. 125 жылдың наурыз айында Адриан афиналық киім киіп, афиналық Дионисия фестиваліне қатысты. Олимпиялық Зевс храмы бес ғасырдан астам уақыт бойы салынып келді; Адриан жұмыстың аяқталуын қамтамасыз ету үшін өзінің қол астындағы зор ресурстарды жұмсады. Римге оралған соң, ол қайтадан салынған Пантеонды және Сабин тауларының арасында орналасқан Тибурдағы толыққан вилласын көрді. 127 жылдың наурыз айының басында Адриан Италияға саяхатқа шықты; оның маршруты оның сыйлықтары мен қайырымдылықтарының куәлігі арқылы қайта құрылды. Италияны тиімді түрде провинциялар тобының мәртебесіне төмендету Рим Сенатының ықыласына ие болған жоқ, және бұл жаңалық Адрианның билігінен көп ұзамай жойылды. Адриан 128 жылдың жазында Италияға оралды, бірақ ол үш жылға созылған тағы бір сапарға аттанды.

Грекия, Азия және Мысыр (128-130 жж.); Антинос өлімі

128 жылдың қыркүйегінде Адриан тағы да Елеусиан Мистериясына қатысты. Бұл жолы оның Грекияға сапары, Грекия үстемдігі үшін екі ежелгі қарсыласы – Афина мен Спартаға шоғырланған сияқты. Адриан өзінің грек қайта жаңғыруын Дельфидегі Амфиктиондық Лигаға бағыттау туралы оймен ойнаған, бірақ енді ол әлдеқайда зор жобаға шешім қабылдады. Оның жаңа Пангеллинионы грек қалаларын біріктіретін кеңес болуға тиіс еді. Дайындықтарды бастаған соң, қайсысының грек қаласы екеніне қатысты талаптарды анықтауға уақыт керек еді. Грекиядан Адриан Азия арқылы Мысырға, Эгей теңізі арқылы Эфес саудагері Луций Эрастпен бірге жол тартқан болуы мүмкін. Кейін Адриан Эфес кеңесіне хат жолдап, Эрастты қала кеңесінің мүшелігіне лайықты кандидат деп қолдады және қажетті төлемді өтеуге уәде берді. Адриан 130 жылдың 29 тамызында, Египет жаңа жылы басталар алдында Мысырға келді. Мысырдағы сапарының бастапқы кезеңінде ол Пелузийдегі Помпейдің мазарын қалпына келтіріп, оған батыр ретінде құрбандық шалып, мазарға арналған жазу жазды. Помпейдің шығыста Римнің билігін орнатуға жауапты екені баршаға мәлім болғандықтан, бұл жұмыс, мүмкін, Траянның соңғы жылдарындағы әлеуметтік ала-құладан кейін Римнің шығыс гегемониясын қайта бекіту қажеттілігімен байланысты болды. Адриан мен Антинос Ливия шөлінде арыстан аулауға шықты; грек ақыны Панкраттың осы оқиғаға арналған өлеңі олардың бірге саяхаттағаны туралы ең алғашқы куәлік болып табылады. Адриан мен оның сүйіктей кісілері Нилде кемемен саяхаттап жатқанда, Антинос суға батып қайтыс болды. Оның өлімінің нақты жағдайы белгісіз, апат, өзіне қол салу, кісі өлтіру және діни құрбандық сияқты түрлі болжамдар айтылды. Historia Augusta былай деп хабарлайды: text=Нилде саяхат жасағанда ол сүйіктісі Антиносты жоғалтты және осы жас жігіт үшін әйелдей жылады. Осы оқиғаға қатысты әртүрлі әңгімелер бар; кейбіреулер оның Адриан үшін өлімін қабылдағанын айтады, ал басқалары – оның сұлулығы мен Адрианның құштарлығы туралы пікір білдіреді. Бірақ қалай болса да, гректер оны Адрианның тілегі бойынша құдай етіп жариялады және оның арқылы болжамдар берілетінін мәлімдеді, бірақ бұл, көбінесе, Адрианның өзі құрастырғаны айтылады. Адриан 130 жылдың 30 қазанында Антиносқа құрмет көрсету үшін Антинополис қаласын құрды. Содан кейін ол Нил бойымен Тебаға қарай жол тартты, онда 20 және 21 қарашада Мемнонның Колосстарында болған сапары Юлия Балбилла жазған төрт эпиграммамен мәңгіленді. Одан кейін ол солтүстікке бет бұрып, желтоқсан айының басында Файюмға жетті.

Грекия мен Шығыс (130132)

Нил өзенінен төмен сапар жасағаннан кейін Адрианның қадамдары белгісіз. Римге қайтқан-қайтпағаны дабыл болса, ол 130–131 жылдары Шығысқа сапар шегіп, жаңа Панхеленионын ұйымдастырып, ашты. Ол Олимпиялық Зевске арналған афиналық ғибадатханаға баса назар аударды. Жергілікті қақтығыстардың нәтижесінде бұрынғы Дельфи орталықты грек қауымдастығы жоспары сәтсіз аяқталғандықтан, Адриан барлық грек қалаларының ірі лигасына бейімделді. Мүшелікке қатысты сәтті өтініштерде грек тарихының мифологиялық немесе жасалған дәлелдері, сондай-ақ Адрианның эллинизм туралы жеке, идеалистік көзқарасын қанағаттандыру үшін Рим империясына адалдық туралы мәлімдемелер болды. Адриан өзін грек мәдениетінің және Грекияның «еркіндіктерінің» – яғни қалалық басқарудың – қорғаушысы деп санады. Бұл Адрианға Периклдің ойдан туған мұрагері ретінде көрінуге мүмкіндік берді, ол бұрынғы Панеллик конгресті шақырыпты деседі. Мұндай конгресс туралы айтылған жалғыз дерек – Плутархтың Перикл туралы өмірбаянында, ол Римнің императорлық тәртібіне құрмет көрсеткен. Эпиграфиялық деректер көрсетіп тұрғандай, Адрианның жоспарындағы афиналық және еуропалық гректердің басымдығына қызғанған Кіші Азияның бай, эллинистік қалалары Панхеленионға қатысу перспективасына қызығушылық танытқан жоқ. Адрианның эллинизм туралы түсінігі тар және қасақана көнелендірілген; ол «гректілікті» кең мағынадағы эллинистік мәдениеттен гөрі классикалық тамырлар тұрғысынан анықтады. Дегенмен, гректілігі күмәнді қалалардың кейбіреулері, мысалы, Сиде толыққанды эллинистік деп мойындалды. Неміс социологы Георг Зиммель Панхеленион «ойындар, естелік шаралар, идеалды сақтау, толығымен саяси емес эллинизм» негізінде құрылғанын айтты. Адриан көптеген аймақтық орталықтарға құрметті атақтар берді. Пальмираға мемлекеттік сапар жасалып, қалаға Адриана Пальмира деген атау берілді. Адриан сонымен қатар Рим империясы мен Парфия арасындағы пальмиралық сауданы қорғауға үлкен үлес қосқан Соадос сияқты бірнеше пальмиралық саудагерлерге де құрмет көрсетті. Адриан 131–132 жылдары қысты Афинада өткізіп, аяқталған Олимпиялық Зевс ғибадатханасын салтанатты түрде ашты. 132 жылы ол Иудеяға қарай Шығысқа бет бұрды.

Негізгі себептері

Римдік Яһудеяда Адриан Иерусалимге сапар шекті, ол 66-73 жылдардағы Бірінші Рим-еврей соғысынан кейін әлі қираған күйде болды. Ол Иерусалимді, Веспасиан Кесария Маритимамен жасағандай, Рим колониясы ретінде қайта құруды жоспарлаған болуы мүмкін, түрлі құрметті және салықтық жеңілдіктермен бірге. Римдік емес халық Римнің діни рәсімдеріне қатысуға міндетті болмаса да, Рим императорлық тәртібін қолдауға тиіс болды; мұның дәлелі Кесарияда бар, онда кейбір яһудилер 66 және 132 жылғы көтерілістер кезінде Рим әскерінде қызмет етті. Адрианның яһуди ғибадатханасын дәстүрлі Римдік азаматтық-діни императорлық культқа ассимиляциялауға ниеттенгені туралы болжамдар айтылды; мұндай ассимиляциялар Грецияда және басқа провинцияларда ұзақ уақыттан бері кең таралған және көбінесе сәтті болды. Жақын орналасқан Самариялықтар өздерінің діни ғұрыптарын эллиндік ғұрыптармен біріктірген еді. Яһудилердің қатаң монотеизмі императорлық ынталылыққа, содан кейін императорлық талаптарға көбірек қарсылық көрсетті. Historia Augusta-ға негізделген дәстүрге сәйкес, көтеріліске Адрианның сүндеттеуді (брит мила) тыйым салуы себеп болды, ол эллинист ретінде оны мүгедектік деп қарады. Ғалым Питер Шафер бұл мәлімдемеге ешқандай дәлел жоқ екенін айтады, себебі Historia Augusta көзінің сенімсіздігі, автордың тиісті бөліміндегі "жаңылғыштығы" және қазіргі заманғы Рим заңнамасы "жыныстық мүшелерді кесу" мәселесін құлдарды иелерінің кастрациялауымен байланысты қарастыратын сияқты. Оқиғаға басқа да факторлар себеп болуы мүмкін: қатал, мәдениетке немқұрайлы Рим әкімшілігі; жерсіз кедейлер мен жер берілген Римдік отаршылдары арасындағы шиеленіс; және Еремияның пайғамбарлығына негізделген, ғибадатхананың қирағаннан кейін жетпіс жылдан соң қайта салынатынына сенген мессиандық күшті ағымдар.

Көтеріліс

Симон бар Кохба бастаған эллиндік және римдіктерге қарсы еврейлердің үлкен көтерілісі басталды. Қолда бар дәлелдердің бөлшектілігін ескерсек, көтерілістің нақты басталу уақытын анықтау мүмкін емес. Көтеріліс шамамен 132 жылдың жазы мен күзі арасында басталған болуы мүмкін. Римдік губернатор Тиней (Тинь) Руф қарсылықты басу үшін әскер сұрады; Бар-Кохба өз қатарына қосылудан бас тартқан әрбір яһудині жазалады. Римдіктер көтерілістің ұйымдасқан және қатыгездігіне қарсы тұра алмады. Адрианның Рим сенатына жолдаған соғыс туралы есебінде әдеттегі сәлемдемесі, "Егер сіз бен балаларыңыз сау болса, жақсы; мен және легиондар саумыз" деген сөздер болмады. Көтеріліс 135 жылы басып тасталды. Кассиус Дионың мәлімдемесіне сәйкес, Иерусалимнің оңтүстік-батысында орналасқан Бейтар бекінілген қаласы үш жарым жылдық қоршаудан кейін түсті.

Кейінгісі; қуғын-сүргін

Римдіктердің Яһудеядағы әскери қимылдары салдарынан шамамен 580 000 яһуди қаза тауып, 50 бекінілген қала мен 985 ауыл толығымен қиратылды. Адриан қаланың басты форумын негізгі Кардо және Декуман Максимустың тоғысқан жеріне орналастырған, қазір сол жерде (кішкентай) Муристан орналасқан. Яһудилердің көтерілісін басудан кейін Адриан самариялықтарға Геризим тауында Зевс Гипсистосқа ("Ең биік Зевс") арналған ғибадатхана салдырды. Көтерілісті қанды түрде басу яһудилердің Рим империясынан саяси тәуелсіздігіне нүкте қойды.

Адрианның жол жүру жоспары

Жазбалар 133 жылы Адрианның әскерімен көтерілісшілерге қарсы шайқасқа шыққанын нақты көрсетеді. Одан кейін ол сол жылы Римге қайтып келген, және жазбалар бойынша, дерлік сөзсіз, Иллирия арқылы келген.

Соңғы жылдар

Адриан өмірінің соңғы жылдарын Римде өткізді. 134 жылы ол Үшінші еврей соғысының аяқталуымен байланысты императорлық құттықтауды қабылдады (бірақ соғыс шын мәнінде келесі жылға дейін аяқталған жоқ). Еске алу шаралары мен жетістіктерге арналған марапаттар минимумға дейін төмендетілді, себебі Адриан соғысты "космополиттік империя құруға бағытталған армандарына қатыгез және күтпеген нұқсан келтірген" деп қарады. Императрица Сабина, Адрианның саяси қажеттілік ретінде қабылдаған бақытсыз некеден кейін, шамамен 136 жылы қайтыс болды. Historia Augusta тарихнамасы Адрианның өзі әйелінің "жаман мінезі мен тітіркенгіштігі" жеке адам болғанда ажырасуға жеткілікті себеп болатынын айтқанын көрсетеді. Сабинаның өлімінен кейін бұл Адриан оны улаған деген кең таралған сенімге нығайту берді. Императорлық дәстүрге сай, 128 жыл шамасында Аугуста мәртебесіне ие болған Сабина, қайтыс болғаннан көп ұзамай қасиетті деп жарияланды.

Мұрагерлікті ұйымдастыру

Адриан мен Сабинаның некесі баласыз қалды. Денсаулығы нашарлаған Адриан мұрагерлік мәселесіне көңіл бөлді. 136 жылы ол сол жылдың қарапайым консулдарының бірі – Люций Цеоний Коммодты өрбітті, ол күтудегі император ретінде Люций Элий Цезарь деген атқа ие болды. Ол 118 жылы жазаға тартылған "төрт консулдың" бірі – Гай Авидий Нигриннің күйеу баласы еді. Оның денсаулығы күшті болмады, ал беделі көбінесе "жетекші емес, құмарлыққа бой алдырып, білімді жоғары дәрежелі адам" ретінде танылды. Адрианның таңдауын түсіндіру үшін түрлі қазіргі заманғы әрекеттер жасалды: Жером Каркопино Аэлийдің Адрианның туған ұлы болғанын айтты. Сондай-ақ, оның асырап алуы Адрианның билікке келген соң жазаланған төрт сенаторлық әулеттің бірімен келісуге жасаған кешіккен әрекеті болуы мүмкін деп болжанды. Ол 137 жылы тағы да консул болды, бірақ 138 жылдың 1 қаңтарында қайтыс болды. Содан кейін Адриан Италияның бес императорлық легатының бірі және Азияның проконсулы болған Тит Аврелий Фулвус Бойониус Аррий Антонин (болашақ император Антонин Пий) өрбітті. Династиялық тұрақтылықты сақтау үшін Адриан Антониннің Люций Цеоний Коммодты (өлген Элий Цезардың ұлы) және Марк Анний Верусты (Адрианның жақын досы болған сол аттас ықпалды сенатордың немересі) өрбітуін талап етті; Анний Элий Цезардың қызы Цеония Фабияға үйленген еді. Бұл Адриан емес, Антонин Пий – Анний Верустің ағасы – Анний Верустің жолымен дамуын қолдаған болуы мүмкін; соңғысының Цеония Фабиядан ажырасып, Антониннің қызы Анния Фаустинаға үйленуі осыған дәлел. Марк Аврелий император болған соң, өз бастамасымен Люций Верус деген атпен Цеоний Коммодты өзінің әріптес императоры етіп тағайындады. Сервиан өлімге кезінде Адрианның "өлімді аңсап, бірақ өлмейтінін" тілегені айтылады. Соңғы, ұзаққа созылған ауруы кезінде Адриан бірнеше рет өзін-өзі өлтіруден тоқтатылды.

Өлім

Адриан 138 жылы 10 шілдеде 62 жасында, 21 жыл патшалық құрғаннан кейін Баиадағы вилласында қайтыс болды. Дио Кассиус және Historia Augusta оның денсаулығының нашарлауын егжей-тегжейлі баяндады; кейбір қазіргі заманғы зерттеушілер кейінгі бейнелердегі құлақтың бүгілуін (мысалы, Таунли Адрианындағыдай) жүрек тамырларының ауруының белгісі деп түсіндіреді. Ол Баияға жақын орналасқан Путеолиде, бұрын Цицеронға тиесілі болған жерге жерленді. Біраз уақыттан кейін оның денесі Римге жеткізіліп, ішінара аяқталған мавзолейге жақын Домиция бағында жерленді. 139 жылы Римде оның ізбасары Антонин Пий Адриан мавзолеін аяқтағаннан кейін, оның денесі өртеліп, күлі әйелі Вибия Сабина мен 138 жылы қайтыс болған асырап алған ұлы Луций Элий Цезарьдің күлімен бірге сол жерге қойылды. Сенат Адрианға қасиетті мәртебе беруге кедергі келтірді, бірақ Антонин императорлық тақтан бас тартуымен оларды көндірді. Адрианға провинцияларды бейнелейтін мүсіндермен әшекейленген Марс алаңындағы ғибадатхана берілді. Сенат Антонинге оның асырап алған әкесі Адрианды құдайландыруға жасаған тырысы үшін "Пиус" атағын берді.

Әскери қызмет

Адрианның әскери қызметтерінің көп бөлігі империяны өзара мүдделер мен қолдау қауымдастығы ретіндегі идеологиясына сәйкес келді. Ол сыртқы және ішкі қауіптерден қорғауға, алғашқы империяға тән "жат" халықтарды бағындыру арқылы байлық пен аумақты агрессивті түрде иеленудің орнына, қолданыстағы провинцияларды дамытуға баса назар аударды. Адрианның саясатының өзгеруі империяның кеңеюін баяулату тенденциясының бір бөлігі болды. Мұндай кеңею одан кейін тоқтатылған жоқ (империяның ең үлкен аумағы тек Северан әулеті тұсында қол жеткізілді), бірақ империяның тым кеңінен созылуын ескере отырып, бұл бағыттағы маңызды қадам болды. Бұл империяның өркендеуіне әсер еткенімен, әскери мансап иелері мүмкіндіктердің жоғалғанына наразылық білдірді. IV ғасыр тарихшысы Аврелий Виктор Адрианның Месопотамиядағы Траянның аумақтық табыстарынан бас тартуын Траянның жетістіктерін қызғанумен түсіндірді (Traiani gloriae invidens). Көбінесе, экспансиялық саясат енді тұрақты емес еді; империя екі легионды – XXII Deiotariana және "жоғалған легион" IX Hispania-ны жоғалтты, бұл легиондар Британиядағы Бриганттардың Траян тұсындағы көтерілісінде жойылған болуы мүмкін. Траянның өзі Месопотамиядағы жемістерін қорғау мүмкін емес деп ойлаған және өліміне аз уақыт қалғанда олардан бас тартқан болуы мүмкін. Адриан Дакияның бір бөлігін Роксолан сарматтарына берді; олардың патшасы Распараган римдік азаматтыққа ие болды, клиент патша мәртебесін алды және, мүмкін, жәрдемақысын арттырды. Адрианның Дакияда болғаны туралы мәліметтер тек болжамдар, бірақ Дакия провинциялардың аллегориялық бейнесі бар оның монеталарына енді. Дакия жазығынан әскерлерді ішінара шығару, бірнеше рим атты әскер бөлімдерін және бекіністер желісін ұстап тұрудан арзанға түсер еді. Адриан Осроинді клиент патшасы Партамаспат арқылы бақылауда ұстады, ол бұрын Траянның Парфия клиент патшасы болған еді. Шамамен 123 жылы Адриан енді тәуелсіз Парфиямен бейбіт келісімге келді (Historia Augusta бойынша, бұл мәселе даулы). Өмірінің соңына таман (135 ж.) аландар Кавказ Ибериясының патшасы Фарасманның құпия қолдауымен Рим Каппадокиясына шабуыл жасады. Адрианның губернаторы, тарихшы Арриан бұл шабуылды тойтарды және Иберияға римдік "кеңесшіні" орнатты. Арриан Адрианды Қара теңіз және Кавказ аймақтарындағы жағдай туралы толық хабардар етіп отырды. 131 және 132 жылдары ол Адрианға Қара теңіз айналысындағы теңіз сапары туралы ұзақ хат (Euxine-нің Periplus) жіберді, бұл хат римдік араласу қажет болған жағдайда пайдалы ақпарат беру мақсатында жазылған. Адриан сонымен қатар империяның шекараларында (limites, ең көп қолданылатыны – limes) тұрақты бекіністер мен әскери бекеттерді тұрғызып, тұрақтылық, бейбітшілік және дайындық саясатын қолдады. Бұл бейбіт уақытта әскерлерді пайдалы жұмыспен қамтамасыз етуге көмектесті; Британиядағы оның қабырғасы қарапайым сарбаздармен салынды. Дунай және Рейн шекараларын нығайту үшін негізінен ағаштан жасалған бекіністер, форттар, заставалар мен күзет мұнаралары салынды. Әскерлер үнемі, қатаң жаттығулар жасады. Оның монеталарындағы бейбіт суреттерге жақын мөлшерде әскери суреттер де бейнеленгенімен, Адрианның саясаты күш арқылы бейбітшілік, тіпті қауіп-қатер тудыру болды, және екі монета сериясының тақырыбы болған дисциплинаға (тәртіпке) ерекше мән берілді. Кассий Дион Адрианның "жіптің қысылған түйініне" мән беруін оның билігінің жалпы бейбіт мінезіне себепкер деп бағалады. Фронтоның айтуынша, Адриан соғысқа қарағанда соғыс ойындарын ұнатқан және "армияларға шешен сөздермен сөйлеуді" ұнатқан – мысалы, 128 жылы Легио III Augusta-ның жаңа штаб-пәтерінде инспекциялық сапар кезінде жасаған тікелей сөздері. Италия және басқа римдік провинциялардан легионерлерді жинауда қиындықтар туындағандықтан, Адриан шығыс атты садақшылар сияқты арнайы қару-жарақтары бар, азамат емес этникалық әскерлерді (numeri) жүйелендірді, олар шекаралық бұзушылармен және шабуылшылармен күресу сияқты төмен қарқынды, мобильді қорғаныс міндеттерін орындады. Адриан Рим армиясына ауыр атты әскерді (катафрактарды) енгізгені де айтылады. Фронто кейінірек Адрианды өз заманындағы Рим армиясындағы стандарттардың төмендеуіне кінәлады.

Құқықтық және әлеуметтік реформалар

Адриан заңгер Сальвий Юлиан арқылы рим заңын жүйеге келтірудің алғашқы әрекетін жасады. Бұл – Мәңгілік Едикт болды, оған сәйкес преторлардың құқықтық әрекеттері бекітілген заңдарға айналды және осылайша, императордан басқа ешбір магистраттың жеке түсіндіруіне немесе өзгертуіне ұшырамайтын болды. Сонымен қатар, Домициан бастаған процедураны жалғастыра отырып, Адриан императордың құқықтық кеңесшілер кеңесін – consilia principis (“принцепстің кеңесін”) тұрақты органға айналдырып, жалақы алатын құқықтық көмекшілермен қамтамасыз етті. Оның мүшелері көбінесе атты әскер қатарынан таңдалды, император үйінің бұрынғы босатылған құлдарының орнын басты. Бұл жаңалық республикалық институттардың ашық автократиялық саяси жүйемен ығыстырылуын білдірді. Реформаланған бюрократияның әкімшілік функцияларды дәстүрлі магистратуралардан тәуелсіз түрде жүзеге асыруы тиіс болды; объективті түрде ол Сенаттың беделін төмендетпеді. Жаңа мемлекеттік қызметкерлер бос адамдар болды және олар императордың жеке тұлғасы емес, «Мемлекет» мүддесі үшін әрекет етуі керек еді. Адриан ең бай, ықпалды, жоғары мәртебелі азаматтардың (splendidiores personae немесе honestiores деп сипатталады) әдеттегі құқықтық артықшылықтарын заңдастырды, олар салыстырмалы түрде жеңіл қылмыстар жасағандары үшін айыппұл төлеуге дәстүрлі құқыққа ие болды. Төмен дәрежелі адамдар – alii (“басқалар”), оның ішінде төмен дәрежелі азаматтар – humiliores тобына жатты, олар бірдей құқық бұзушылықтар үшін, мінез-құлқына қарай, шахталарда немесе қоғамдық жұмыстарда мәжбүрлі еңбек етуді қоса алғанда, өте қатал дене жазаларына ұшырауы мүмкін. Республикалық азаматтық құқық кем дегенде заң алдындағы теңдік пен әділдікке құқық берсе, императорлық соттарда жасалған қылмыстар екі тараптың салыстырмалы беделіне, дәрежесіне, абыройына және моральдық қасиеттеріне сәйкес сотталып, жазаланды. Сенаторлық соттар өздерінің теңдестерінің біреуін соттағанда көбінесе мейірімділік танытса, төмен дәрежелі азаматтар немесе азамат емес адамдар жасаған қылмыстарға өте қатал жаза қолданды. Ал мемлекетке қарсы қылмыс (maiestas) үшін honestiores үшін бас кесу – заң бойынша ең ауыр жаза болды; humiliores айқышқа шегеленіп, өртеліп немесе аренадағы аңдарға жем болуы мүмкін. Көптеген римдік азаматтар иерархияның төменгі сатысында тұрақсыз әлеуметтік және экономикалық артықшылықтарды сақтап қалды. Адриан декуриондардың – әдетте орта тапқа жататын, провинциялардың күнделікті ресми іс-шараларын жүргізуге жауапты жергілікті сайланған лауазым иелерінің honestiores санатында екенін нақтылау қажет деп тапты. Сол сияқты, солдаттар, ардагерлер және олардың отбасылары да азаматтық құқық тұрғысынан honestiores санатында болды; демек, Империя халқының басым көпшілігін құраған төмен дәрежелі азаматтар humiliores санатында саналды, олардың азаматтық құқықтары шектеулі, салық жүктемесі жоғары болды. Көптеген римдіктер сияқты, Адриан да құлдықты моральдық тұрғыдан дұрыс деп қабылдады, бұл «ең жақсы адамдарға» байлық, билік және құрметпен марапаттаған табиғи тәртіптің көрінісі еді. Көпшілікке танымал арба жүргізушіні босатуды талап еткенде, Адриан басқа біреуге тиесілі құлды босата алмайтынын айтты. Алайда ол құлдарға қолданылатын жазаларды шектеді: оларды куәлік беру үшін заңмен рұқсат етілген тәртіппен азаптауға болады, бірақ оларды өлім жазасына кесуге лайық қылмыс жасаса ғана өлтіруге болады. Қожайындарға құлдарды гладиаторларды даярлайтын адамға (lanista) немесе сатып алушыға сатуға тыйым салынды, заңмен негізделген жаза ретінде болмаса. Адриан сондай-ақ бос сотталушыларды және куәгерлерді азаптауға тыйым салды. Ол ергастулаларды – құлдарға арналған жеке түрмелерді жойды, онда кейде ұрланған бос адамдар заңсыз ұсталып отырды. Адриан жалпыға бірдей рескрипт шығарды, ол ерікті немесе құлдарға, ерікті немесе ерікті емес, кастрация жасауға тыйым салды, орындаушы мен науқасқа өлім жазасы қарастырылды. Lex Cornelia de sicariis et veneficis бойынша кастрация кісі өлтіруге қатысты құпияластықпен теңестіріліп, соған сәйкес жазаланды. Грек мәдениетіне құрмет көрсетуіне қарамастан, Адриан дәстүрлі көзқарастарды ұстанды. Ол шенеуніктер арасында киім үлгілерін бекітті; сенаторлар мен рыцарьлар жұрт алдында тога киюі керек еді. Ол театрлар мен қоғамдық моншаларда жыныстарды қатаң түрде бөлуді талап етті; бос уақытты өткізуге қарсы тұру үшін соңғыларына «медициналық себептерден басқа» түстен кейін сағат 14:00-ге дейін ашуға рұқсат етілмеді.

Діни қызмет

Адрианның билікке кіргендегі бірден-бір міндеттерінің бірі – сенаттың келісімін алып, өзінің ізашары Траянды және Траян отбасының мүшелерін құдайландыру еді, оларға ол алғыс беретін болып есептеді. 119 жылдың желтоқсанында Адрианның анасы Матидия Августа қайтыс болды және лайықты түрде құдайға айналдырылды. Адриан Британиядан оралғанда Немаузуста тоқтаған болуы мүмкін, өйткені ол өзінің қамқоршысы Плотинаға арналған базиликаның құрылысын аяқтауын немесе бастауын қадағалауға тиіс еді. Ол Римде жақында қайтыс болды және Адрианның өтініші бойынша құдайға айналдырылды. Адриан грек Писидиясындағы Сагалассосты империяның басты императорлық культ орталығы ретінде жариялады; оның грек тіліндегі Панхеленионы грек мәдениетінің рухани орталығы ретінде Афинаны дәріптеді. Адриан қолданыстағы тізімге бірнеше императорлық культ орталықтарын қосты, әсіресе Грецияда, онда дәстүрлі қалалық бәсекелестік кең таралған. Императорлық культ орталықтары ретінде жарияланған қалалар фестивальдер мен қасиетті ойындарға императорлық демеушілік алып, туризмді, сауданы және жеке инвестицияларды тартты. Жергілікті беделді адамдар мен демеушілер рим билігінің қолдауымен культ лауазымдарында өзін-өзі танытуға және императорлық билікке құрмет көрсетуге ынталандырылды. Адрианның ұзақ жылдар бойы қалыптасқан діни орталықтарды қайта жаңартуы классикалық Грекияның даңқына деген құрметін одан әрі көрсетер еді – бұл сол кездегі антиквариаттық талғамға сай келеді. Адрианның грек шығысына жасаған үшінші және соңғы сапарында діни ынтақтың күшеуі байқалды, ол өзінің Адрианға бағытталған. Ол сол кездегі діни синкретизмге сәйкес, жеке құдай ретінде, ескерткіштермен және азаматтық құрметпен құрметтелді. Ол 116 жылғы Китос соғысы кезінде зардап шеккен Александрияның ғимараттарын қайта жаңартуға тапсырыс берген болуы мүмкін. 136 жылы, өлімінен екі жыл бұрын, Адриан Венера мен Романың ғибадатханасын ашты. Ол 121 жылы осы мақсатқа арналған жерге салынды, бұл бұрынғыда Неронның Алтын үйінің орны болған. Ғибадатхана Римдегі ең ірі ғибадатхана болды және грек стилінде салынды, римдік стильге қарағанда грек стиліне жақын болды. Оның ашылуы мен мүсіндері дәстүрлі римдік құдай Венераның, рим халқының құдайлық ата-анасы және қорғаушысы, Рим құдайының культімен байланыстырылды – бұл грек өнертабысы, осы уақытқа дейін тек провинцияларда ғана құрметтелген. Бұл империяның әмбебап сипатын көрсету үшін жасалды.

Антиноздық

Адриан Антинусты өзінің өлген жеріне жақын орналасқан ежелгі Рамзес II ғибадатханасында мысырлық дін қызметкері арқылы Озирис Антинус ретінде қасиеттеп, құдай етті. Адриан сол жерде грек-рим стилінде салынған жаңа ғибадатханалық қалалық кешенге құрмет көрсетіп, оны Антинополис деп атады. Бұл нағыз грек полисі болды; оған Траянның аминасына ұқсас, императорлық қаржымен қолдау көрсетілетін азық-түлік жүйесі берілді, және оның азаматтарына азаматтық мәртебесін жоғалтпай, жергілікті халықпен некелесуге рұқсат етілді. Осылайша Адриан Рим үкіметімен қатар, жергілікті құдайға табынушылықты (Озириске) байланыстырды. Антинусқа құрмет көрсету грек тілінде сөйлейтін әлемде кең таралды және Батыста да қолдау тапты. Адрианның вилласындағы тирандарды өлтірушілердің мүсіндері, сақалды Аристогейтон және таза шашылған Хармодий, оның сүйіктісін грек махаббатының классикалық дәстүрімен байланыстырды. Батыста Антинус кельт күн құдайы Беленоспен теңестірілді. Адриан Антинустың өлімінен кейін көрсеткен терең қайғысы үшін сыналып, әсіресе оның қарындасы Паулинаның қасиеттілік дәрежесін көтеруді кейінге қалдырғаны үшін айыпталды. Дегенмен, оның қайтыс болған жасты құлшылық ететін тұлға ретінде қайта жандандыруына көп қарсылық болған жоқ. Антинус мемлекеттік қолдауға ие, ресми рим императорлық құлшылығының бір бөлігі болмаса да, император мен оның поддандылары үшін ортақ назарға айналып, олардың бірлестік сезімін күшейтті. Оның суреті бар монеталар соғылып, империяның барлық аймақтарында оған ескерткіштер орнатылды, оның ішінде мысырлық киімдері де болды. Оған Битиния мен Аркадиядағы Мантинияда ғибадатханалар салынды. Афинада оның құрметіне мерекелер өткізіліп, оның атынан болжамдар айтылды. «Халықаралық» құлшылық ететін тұлға ретінде Антинус Адрианның билігінен әлдеқайда ұзаққа созылатын ұзаққа созылған даңққа ие болды. Каракаллан билік еткен кезеңде оның суреті бар жергілікті монеталар әлі де соғылып тұрды және Диоклетианның таққа отыруын тойлау үшін өлең жазылды.

Мәсіхшілер

Адриан Траянның христиандарға қатысты саясатын жалғастырды; оларды іздеу қажет емес және тек ант беруден бас тарту сияқты белгілі бір қылмыстар үшін ғана қудалау керек. Азия проконсулы Гай Миниций Фунданға жолданған және Юстин Мартир сақтап қалған жарлықта Адриан христиандарды айыптаушылар өз шағымдарының дәлелдерін ұсынуға міндетті екенін, әйтпесе жала жабудың құнымен жазаланатынын белгіледі.

Жеке және мәдени мүдделер

Адриан өнерге, сәулетке және қоғамдық жұмыстарға шын қызығушылық танытты. Империяны жаңғырту бағдарламасының аясында ол империяның көптеген қалаларын немесе қалашықтарын қайта құрды, оларды ғибадатханалармен, стадиондармен және басқа да қоғамдық ғимараттармен қамтамасыз етті. Римдік Фракия провинциясындағы мысалдарға Филиппополис стадионы мен Одеонның (қазіргі Пловдив) ескерткіштері, провинциялық астанасы, сондай-ақ Орестиас қаласын қайта құру және кеңейту, оған Адрианополис (қазіргі Эдирне) деген ат беру кіреді. Рим Карфагені сияқты бірнеше қалалар мен қалашықтар Адрианополис деп аталды немесе қайта аталды. Римдегі Пантеон (алғашқыда Агриппа салған және 80 жылы өртеніп кеткен, «барлық құдайларға арналған» ғибадатхана) Траян тұсында ішінара қалпына келтіріліп, Адриан тұсында таныс күмбезді түрінде аяқталды. Тибур (Тиволи) қаласындағы Адриан вилласы Александрия бағының римдік баламасы болып табылады, құпия Серапеуммен толық, қасиетті ландшафтты қайта жасайды. Кассиус Дионың тарихындағы әңгіме Адрианның өзінің сәулеттік талғамы мен қабілетін жоғары бағалағанын және олардың қабылдамауына жеке реніштенгенін көрсетеді: билікке келгенге дейін оның ізашары Траян Дамасктан Аполлодормен сәулеттік мәселе талқылағанда, Адриан кеңес беруге тырысты. Аполлодор оған қатал жауап берді: «Кетіп қал, сонда да қабақтарыңды сал [Адриан сурет салуды ұнатқан күмбездерді еске түсіретін сарказм]. Сен мұның ешқайсысын түсінбейсің». Дионың айтуынша, Адриан император болғаннан кейін, ол Аполлодорға Венера мен Римнің алып ғибадатханасының суреттерін көрсетті, бұл оның көмегінсіз үлкен ғимараттарды салуға болатынын білдірді. Аполлодор ғимараттағы шешілмейтін проблемалар мен кемшіліктерді көрсеткенде, Адриан ашуланып, оны жер аударып, кейін жалған айыптаулармен өлімге кесті. Адриан жас кезінен-ақ аң аулауға құмар болды. Азияның солтүстік-батысында ол қала құрып, өлтірген аюының құрметіне арнады. Египетте ол сүйікті Антиноспен бірге арыстанды өлтірді. Римде Адрианның аң аулаудың әртүрлі кезеңдерін бейнелейтін сегіз рельефтер бір ғимаратты әшекейлейді, ол бастапқыда аңды өлтіруді тойлайтын ескерткіш ретінде салынған. Адрианның сақалының болуы оның бетіндегі кемшіліктерді жасыруға көмектескен болуы мүмкін. Одан бұрын, Нероннан басқа барлық императорлар (кейде бакендер таққан) римдіктер арасында Сципион Африкан (б.з.д. 236 – 183 ж.) енгізген мода бойынша таза қырқылған. Адрианнан кейінгі барлық ересек императорлар Константин Зорға (306 – 337 ж.ж. билеген) дейін сақалды болды; бұл императорлық мода 7-ші ғасырдың басында Фока (602 – 610 ж.ж. билеген) тұсында қайта жаңғырды. Адриан бәсекелес философтар Эпиктет пен Фаворинмен және олардың еңбектерімен таныс болды және римдік философияға қызығушылық танытты. Грекияға алғаш келгенде, император болғанға дейін, ол Никопольде Эпиктеттің лекцияларын тыңдады. Плотинаның өліміне аз уақыт қалғанда, Адриан оның Афинадағы Эпикурей мектебінің басшылығына римдік емес үміткерді тағайындауын қалады. Адриан плебстің трибуны болған кезде, оның болашақ императорлық мәртебесін болжайтын белгілер мен көріністер болды. «Август тарихы» бойынша, Адриан астрология мен болжамдарға қызығушылық танытқан және өзінің империяға өтуі туралы өте шебер астролог болған әйгілі атасынан естіген. Адриан латын және грек тілдерінде өлеңдер жазды; біздің заманымызға жеткен бірнеше мысалдың бірі – ол өлім төсегінде жазған латын поэмасы (төменде қараңыз). Оның грек тіліндегі кейбір шығармалары Палатин антологиясына енген. Ол сондай-ақ автобиография жазды, ол «Август тарихы» бойынша Адрианның босатылған құлы Флегон Тральский есімімен жарияланды. Бұл аса ұзын немесе ашылушы емес, бірақ әртүрлі қаңқуларды жоюға немесе Адрианның ең даулы әрекеттерін түсіндіруге арналған. Бұл автобиография Антонинус Пиусқа арналған ашық хаттар сериясы түрінде болуы мүмкін.

Бағалаулар

Адриан Рим императорларының ішіндегі ең жан-жақтысы ретінде сипатталған. Ол «өзінің көркемелегендігімен қызғаныш, қайғы-қасірет, ләззат пен шектен тыс құштарлықты абайсызда жасырған; сырттай ұстамдылық, мейірімділік, кешірімділік танытып, керісінше, өршілдікке деген құштарлығын жасырды». Оның орнына келген Марк Аврелий «Естеліктерінде» өзіне алғыс айтқандардың тізімін келтіреді; Адриан онда жоқ. Адрианның Сенатпен шиеленісті, өкіметшіл қарым-қатынасы оның өлімінен кейін Фронто, өзі де сенатор болған, мойындады. Ол Марк Аврелийге жазған хатында: «Мен сіздің әкеңіз, құдай Адрианды Сенатта бірнеше рет ынтамен мақтап, ерікті түрде жасадым. Бірақ, егер айтуға болатын болса – сіздің әкеңізге деген құрметіңізді ескере отырып – оны Марс Градивус немесе Ди Патер сияқты ынақты етуге, көңілді етуге тырыстым, оны сүюге емес» деп жазды. Фронто тағы бір хатында Адриан билігінде «өмірімді қауіпке тігеп» (cum periculo capitis) кейбір достықтарын сақтағанын айтады. Адриан өзінің императорлық билігінің автократиялық сипатын, оның билігінің басталуын Сенаттың емес, әскерлердің жариялауынан санап, императорлық бұйрықтарды жиі қолдану арқылы Сенаттың келісімін алу қажеттілігін жоққа шығарды. Адриан мен Сенат арасындағы сырт көзге көрінбейтін антагонизм, бұрынғы «жаман» императорлар тұсында болғандай, ашық қақтығысқа ұласқан жоқ, себебі Адриан қақтығыстан қалай аулақ болуды білді. Оның өмірінің жартысын Римнен тыс, үнемі саяхаттап өткізгені, осы шиеленісті қарым-қатынастың нашарлауына бәсеңдеткен болуы мүмкін. 1503 жылы Никколо Макиавелли, өзі республикашыл болса да, Адрианды идеалды князь ретінде, Римнің Бес жақсы императорының бірі ретінде бағалады. Фридрих Шиллер Адрианды «Империяның бірінші қызметшісі» деп атады. Эдвард Гиббон оның «зор және белсенді генийіне», «әділеттілігі мен шамалылығына» таң қалды және Адриан дәуірін «адамзат тарихының ең бақытты дәуірінің» бір бөлігі деп санады. Рональд Сайм Адрианды «Фюрер, Дуче, Каудильо» деп есептеді. Саймның пікірінше, Тациттың Тиберийдің билікке келуін сипаттауы – Адрианның авторитарлық билігінің жасырын есебі. Саймның сөзіне сүйенсек, Тациттің «Анналдары» – «Адриан тұсында жазылған және оны жек көретін» замандас тарихы. Көне әдеби пікірлердің көп бөлігі Адрианды оның ізашарымен нашар салыстырады, ал қазіргі тарихшылар оның ниеттерін, мақсаттарын және іс-әрекеттері мен саясатының салдарларын зерттеуге тырысады. М. А. Леви Адрианның саясатын бағалайтын болса, империяның әмбебап сипатын, Сенаттан ажыратылған және «ағартылған» автократияның қажеттіліктеріне бейімделген балама бюрократияны дамытуын және оның жалпы қорғаныс стратегиясын атап өткен жөн; бұл оны Римнің ірі саяси реформаторы, сенаторлық республиканы алмастыру үшін ашық абсолюттік монархияны құрушы ретінде көрсетеді. Робин Лэйн Фокс Адрианды біртұтас грек-рим мәдени дәстүрін жасаған және осы дәстүрдің соңы болған адам деп есептейді; Адрианның демократиялық емес империяда классикалық мәдениетті «қайта жаңғыртуға» тырысуы оны мағынасынан айырды немесе, Фокс сөзімен айтқанда, «жақсылықпен өлтірді».

Адрианның портреттері

Адрианның портреті оны сақалмен бейнеленген алғашқы рим императоры ретінде көрсетеді. Одан кейінгі императорлардың көпшілігі оның үлгісін қабылдады. Адрианның 10 түрлі портреттік стилі белгілі. Жас кезіндегі, қысыңқы шашы, кең жақ сүйектері және жеңіл мұрты (бірақ тегіс жағы) бар түрі, кейінірек өмірінде сирек кездесетін алтын монеталарда (aurei) көрсетілген, бірақ бұл оның император болғанға дейінгі ерте портретін бейнелейді. Оның Цезарь және Август ретіндегі алғашқы портреттік стилі 117 жылдың ортасында монеталарда пайдаланылды, онда кең жақ сүйектері күшті мұртпен бірігіп, жағы тегіс болып бейнеленген. Осылайша, оның сақалы 19 ғасырда танымал болған сақал үлгілеріне, мысалы, Австрия императоры Франц Йозефтің сақалына ұқсас. Содан кейін, өмірінің соңына дейін Адрианды қысқа, жақсы күтімделген толық сақалмен бейнелейтін портреттер жасалды. Айта кететін жайт, оның портреттері билік ету кезеңінде өзгермейді. Осы мақаладағы Адрианның басқа портреттерінен кейінгі портреттерінің мысалдарымен танысуға болады.

Бастапқы деректер мен тарихнама

Адриан заманында императорлар туралы өздері қалағандай жазуға қорқып, замандас римдік императорлық тарих жазуға болмайтындығы туралы белгілі бір конвенция қалыптасқан еді. Фронтоның хаттары мен еңбектері, бұрынғы латын тіліндегі дереккөздер ретінде, Адрианның мінезі мен оның билігінің ішкі саясатын көрсетеді. Филострат және Паузанияс сияқты грек авторлары Адрианның билігінен кейін жазған, бірақ олардың зейіні Адрианның шешімдерін қалыптастырған жалпы тарихи контекстке, әсіресе грек тілінде сөйлейтін халыққа, грек қалалары мен көрнекті тұлғаларға шолу жасаумен шектелді. Паузанияс әсіресе Адрианның Грекияға, соның ішінде Афинаға жасаған игіліктерін мақтап жазды. Адрианның билігінің саяси тарихы көбінесе кейінгі дереккөздерден алынған, олардың кейбіреулері билік еткеннен кейін ғасырлар өткен соң жазылған. Кассиус Дионың 3-ші ғасырдың басында грек тілінде жазған «Рим тарихы» Адрианның билігі туралы жалпы мәлімет берді, бірақ түпнұсқасы жоғалды, және бүгінгі күнге жеткені – 11-шы ғасыр монахы Ксифиллиний жасаған қысқаша византиялық мазмұны мен кейбір фрагменттер ғана. Ксифиллиний Адрианның діни қызығушылықтарына, Бар-Кохба соғысына және одан басқа көп нәрсеге назар аудармады – көбінесе Адрианның моральдық қасиеттері мен Сенатпен болған шиеленісті қарым-қатынасына. Сондықтан Адрианның өмірі мен билігі туралы негізгі мәліметтер латын тіліндегі «Historia Augusta» деп аталатын 4-ші ғасырдың соңындағы императорлық өмірбаяндардың бірінде сақталған. Бұл жинақ сенімсіздігімен танымал («шынайы фактілердің, қастандықтардың, қилы оқиғалардың және Ubu Roi шашырауының жиынтығы»), бірақ көптеген қазіргі заманғы тарихшылар Адриан туралы оның баяндамасы тікелей өтіріктерден салыстырмалы түрде бос деп санайды және, мүмкін, дұрыс тарихи дереккөздерге негізделген, әсіресе 3-ші ғасырдың белгілі сенаторы Мариус Максимустың жоғалған императорлық өмірбаяндарының біріне. Адрианның өмірін хронологиялық тәртіппен баяндаған және жазба дереккөздерді эпиграфикалық, нумизматикалық және археологиялық мәліметтермен толықтырған алғашқы қазіргі заманғы тарихшы – 19-шы ғасырдың неміс ортағасырлық ғалымы Фердинанд Грегоровиус. Вебердің 1907 жылғы өмірбаяны және соғыстан кейінгі кезеңдегі эпиграфикалық зерттеулер Адриан туралы балама көзқарастарды қолдауға көмектеседі. Энтони Бирлидің 1997 жылғы Адрианның өмірбаяны Адриан тарихындағы осы дамуларды қорытындылап, көрсетеді.