Кіріспе

253–268 жылдар аралығында Рим императоры

Публий Лициний Эгнатий Галлиен (т.ж.б. 218 – қыркүйек 268) – 253–260 жылдары әкесі Валерианмен бірге, ал 260–268 жылдары жеке билік еткен Рим императоры. Ол империяның құлауына жақын болған Үшінші ғасыр дағдарысы кезінде билік жүргізді. Галлиен узурпаторлар мен герман тайпаларына қарсы көптеген әскери жеңістерге қол жеткізді, бірақ маңызды провинциялардың бөлінуіне тосқауыл қоя алмады. Оның 15 жылдық билігі – жарты ғасырдағы ең ұзақ билік мерзімі болды. Бай және дәстүрлі сенаторлық отбасында дүниеге келген Галлиен Валериан мен Маринянаның ұлы еді. Валериан 253 жылдың қыркүйегінде император атанды және Рим сенаты Галлиенді Август мәртебесіне көтерді. Валериан империяны өзі мен ұлы арасында бөлісті: шығыс бөлігі Валерианға, ал батыс бөлігі Галлиенге тиесілі болды. 258 жылы Галлиен узурпатор Ингенусты жеңіп, 259 жылы Мидолан қаласында алеманн әскерін талқандады. 260 жылы Сасанидтер империясы Валерианды Эдессада жеңіп, тұтқынға алғаннан кейін Рим империясы азаматтық соғыстың хаосына түсті. Империяның толық бақылауы Галлиенге өтті. Ол 261–262 жылдары шығыстағы узурпаторлар Макриан Майор мен Луций Муссиус Эмилианды жеңді, бірақ генерал Постум басқарған Галл империясының құрылуын тоқтата алмады. 268 жылы Медиоланда өзін император деп жариялаған Ауреол тағы бір узурпатор, Галлиеннен қала сыртында жеңіліп, қала ішінде қоршауға алынды. Қоршау кезінде Галлиен офицер Кекропийдің қатысуымен жасалған қастандық салдарынан қаза тапты.

Жастар мен отбасы

Галлиеннің нақты туған күні белгісіз. VI ғасырғы грек тарихшысы Жон Малалас және «Цезарьлар туралы қысқаша мақала» оның қайтыс болған кезде шамамен 50 жаста болғанын, демек 218 жылы туғанын көрсетеді. Ол император Валериан мен Мариниананың ұлы, Мариниана сенаторлық рухтан шыққан болуы мүмкін, шамасы Эгнатий Виктор Маринианның қызы, ал оның інісі Валериан Кіші болды. Монеталардағы жазулар оны Этруриядағы Фалерий қаласымен байланыстырады, бұл оның туған жері болуы мүмкін; ол анасының әулеті, Эгнатийлерге қатысты көптеген жазуларды сақтап қалды. Галлиен таққа отырғанша он жылдай бұрын Корнелия Салонинаға үйленді. Ол үш ханзаданың анасы болды: 258 жылы қайтыс болған Валериан II, императордың серігі етіп тағайындалған, бірақ 260 жылы генерал Постумның әскерімен өлтірілген Салонин және 268 жылы әкесі өлтірілгеннен кейін көп ұзамай қаза тапқан Мариниан.

Ереже

253 жылы қыркүйекте Валериан император деп жарияланғанда, ол Сенаттан Галлиенді Август дәрежесіне көтеруді бекітуді сұрады. Ол сондай-ақ 254 жылға консул тағайындалды. Марк Аврелий және оның асырап алған бауыры Луций Верус бір ғасыр бұрын істегендей, Галлиен мен оның әкесі Империяны бөлісті. Валериан парсылардың қаупін тоқтату үшін Шығысқа аттанды, ал Галлиен Рейн мен Дунайдағы герман тайпаларына қарсы тұру үшін Италияда қалды. Империяның тым үлкен болуы және көптеген қауіп-қатерлерге тап болуы бөлінуді қажет етті, сондай-ақ бұл императормен тікелей байланыс жасауды талап ететін жаулармен келіссөздерді жеңілдетті.

Ерте билік

Галлиен өзінің уақытының көп бөлігін Рейн аймағындағы провинцияларда (Германия Инфериор, Германия Супериор, Раетия және Норикум) өткізді, бірақ 253 жылдан 258 жылға дейін Дунай аймағы мен Иллирикумға да барған болуы мүмкін. Евтропий мен Аврелий Виктордың айтуынша, Валерианның 253 жылы Эмилианға қарсы Италияға жасаған жорығынан туған әлсіздікке қарамастан, ол батыл және табысты болды, жаугершілердің неміс провинциялары мен Галлияға шабуылдауына жол бермеді. Нюмизматикалық деректерге сүйенсек, ол сол жерде көптеген жеңістерге жеткен, ал римдік Дакиядағы жеңіс те осы кезеңге жатуы мүмкін. Латын тарихының тіпті қарсы тұратын бөлігі де оған осы уақыттағы жетістіктерді тағайындайды. 255 немесе 257 жылы Галлиен тағы да консул атанды, бұл оның сол кезде Римге қысқа ғана сапар жасағанын көрсетеді, бірақ ешқандай жазба қалмаған. Дунайда болған кезде (Дринквотер 255 немесе 256 жылдарда деп есептейді), ол үлкен ұлы Валериан II-ні Цезарь деп жариялады, осылайша өзінің және Валериан I-нің ресми мұрагері етіп белгіледі; бала, шамасы, сол кезде Галлиенмен бірге жорыққа қатысқан, ал 257 жылы Галлиен батысқа Рейн провинцияларына кеткенде, ол Дунайда императорлық биліктің бейнесі ретінде қалды.

Надандықпен жасалған көтеріліс

258 және 260 жылдар аралығында (нақты күні белгісіз), Валериан Шапур I-нің шығыстағы жорықтарымен алаңдағанда, ал Галлиен батыстағы мәселелеріне ден қойып жатқанда, Паннония провинцияларының бірінің әкімі Ингенус осы мүмкіндікті пайдаланып, өзін император деп жариялады. Валериан II Дунайда қайтыс болған, көбінесе 258 жылы. Ингенус Валериан II-нің өліміне кінәлі болуы мүмкін. Басқаша айтқанда, Валерианның Эдесса шайқасында жеңіліп, тұтқынға түсуі Ингенус, Регалиан және Постумның кейіннен туған көтерілістеріне түрткі болған болуы мүмкін. Дегенмен, Галлиен жылдам әрекет етті. Ол ұлы Салонинді Кельн қаласында Альбанның (немесе Сильванның) қадағалауымен және Постумның әскери басшылығымен Цезарь ретінде қалдырды. Содан кейін ол Авреол басқаратын жаңа атты әскер тобын (комитат) алып, Балқанды асығыс түрде кесіп өтіп, Мурса немесе Сирмиумде Ингенусты жеңді. Ингенус өзінің сақшыларынан өлтірілді немесе астанасы Сирмиум құлағаннан кейін суға батып өз-өзіне қол жұмсады.

Алемандықтардың басып кіруі

258 және 260 жылдар аралығында алеманндер мен басқа да герман тайпаларының ірі шабуылы болды (осы оқиғалардың нақты күнін анықтау қиын), бұл Галлиенді қолдаған әскерлердің Ингенге қарсы жорыста шегінуінен туындаған бос орынға байланысты болуы мүмкін. Франктар Рейннің төменгі ағысынан өтіп, Галлияға шабуыл жасады, ал кейбіреулері оңтүстік Испанияға дейін жетіп, Тарраконы (қазіргі Таррагона) тонады. Алеманндер, болжам бойынша, Агри Декуматтар (Жоғарғы Рейн мен Жоғарғы Дунай арасындағы аймақ) арқылы басып кірді, олардан кейін Ютунгилер ілесіп келді. Германия Жоғарғы және Раетияны (Оңтүстік Франция мен Швейцарияның бір бөлігі) қиратқаннан кейін, олар Италияға енді, бұл Ганнибалдан бері 500 жыл өткен соң Италия түбегіне жасалған алғашқы шабуыл болды (соңғы солтүстік аймақтардан басқа). Шабуылдаушылар Римге жақын жерге жеткенде, Сенат жинаған, жергілікті әскерлерден (болжам бойынша, преториандық гвардиядан) және ең күшті азаматтардан құралған әскер оларды кері қайтарды. Солтүстік Италия арқылы шегінетін шабуылдаушылар Галлиядан немесе франктармен күрескеннен кейін Балқаннан келген Галлиеннің әскерімен Медиолан (қазіргі Миланның жанында) шайқасында тоқтатылып, жеңіліске ұшырады. Медиолан шайқасы шешуші болды және алеманндер келесі он жыл бойы империяға тынышсыздық тудырмады. Ютунгилер Италиядан құнды заттары мен тұтқындарымен Альп тауларын асып өтуге үлкерді. XIX ғасыр тарихшысының пікірінше, Сенаттың бастамасы Галлиеннің қызғанышы мен күмәнін тудырып, оның сенаторларды әскери басшылықтан шеттетуіне себеп болды.

Регалианның көтерілісі

Сол шамада Балқандағы әскери басқаруда болған Регалиан император деп жарияланды. Мұның себептері белгісіз, ал "Historia Augusta" (осы оқиғалар туралы негізгі дереккөз) сенімді түсіндірме бермейді. Оның билікке ие болуы провинцияның азаматтық және әскери халқының наразылығынан туындауы мүмкін, олар провинцияның қорғалуына жеткілікті көңіл бөлінбейді деп ойлаған. Регалиан шамамен алты ай билік құрды және оның суреті бар монеталар шығарды. Сарматтарға қарсы кейбір табыстарға жеткеннен кейін, оның бүліктері Роксоландар Паннонияға шапқанда және Сирмиум қаласын басып алғанда Регалианның қазасына әкеп соқты. Галлиен Роксоландарды Регалианға шабуыл жасауға шақырған деген пікір бар, бірақ басқа тарихшылар бұл айыптаманы жоққа шығарады. Сонымен қатар, Веронаның жанында Галлиен шапқыншылықты тоқтатқан және провинцияны қалпына келтіруге жетекшілік еткен деген болжам бар, мүмкін өзі қатысқан.

Валерианның тұтқындалуы

Шығыста Валериан ауыр қиындықтарға тап болды. "Скифтер" деп аталатын топтар Кіші Азияның солтүстік бөлігіндегі Понт аймалына теңіз шабуылын бастады. Провинцияны тонап-талқандағаннан кейін, олар оңтүстікке қарай Каппадокияға жылжыды. Валериан басқаратын Антиохиядан келген рим армиясы оларды тоқтатуға тырысты, бірақ нәтижеге қол жеткізбеді. Зосимнің мәліметінше, бұл армия жұқпалы ауруға шалдығып, қатты әлсіреген. Осы халде армия Сасанид империясының билеушісі Шапур I-нің Месопотамия провинциясына жасаған жаңа шабуылын тойтаруға мәжбүр болды. Бұл шабуыл шамамен 260 жылдың көктемінде болды. Рим армиясы Эдесса шайқасында жеңіліске ұшырады, ал Валериан тұтқынға алынды. Шапурдың армиясы Киликия мен Каппадокияны (қазіргі Түркия) шапты, Шапурдың жазбаларында айтылғандай, 36 қаланы тонады.

Макриан көтерілісі

Каллист (Балист) есімді офицер, Фулвий Макриан есімді салық жинаушы, шығыстағы Рим әскерінің қалдықтары, Оденатус және оның Пальмиралық атты әскері бірігіп, Шапурға қарсы күреске шықты. Сасанидтер кері шегінді, бірақ Макриан өзінің екі ұлы – Киет пен Макрианды (кейде Макрин деп жазылады) император деп жариялады. Шығыс қалаларында олар үшін соғылған монеталар осы узурпацияны мойындауды көрсетеді. "Август тарихы" бойынша, екі Макриан Киетті, Баллистаны және, болжам бойынша, Оденатусты парсылармен айналысу үшін қалдырып, 30 000 сарбаздық әскермен Еуропаға жорық жасады. Бастапқыда оларға ешқандай қарсылық болған жоқ. Паннония легиондары Галлиеннің болмауына наразылық білдіріп, басқыншыларға қосылды. Ол өзінің сәтті қолбасшысы Ауреолды бүлікшілерге қарсы жіберді, және шешуші шайқас 261 жылдың көктемінде немесе жазында, ең болмаса Иллирияда болды, бірақ Зонарас оны Паннонияда деп көрсетеді. Қалай болғанда да, узурпаторлардың әскері жеңіліп, тәслим болды, ал олардың екі көшбасшысы қаза тапты. Шайқастан кейін Постумның көтерілісі басталғандықтан, Галлиеннің Балиста мен Киет сияқты қалған узурпаторлармен айналысуға уақыты болмады. Ол жеңісті парсы жорығынан оралған Оденатуспен келісімге келді. Оденатус "dux Romanorum" атағын алып, Емесада бекінген узурпаторларды қоршауға алды. Ақырында, Емеса тұрғындары Киетті өлтірді, ал Оденатус 261 жылдың қараша айында Балистаны тұтқындап, өлім жазасын орындады.

Postumus көтерілісі

Эдессадағы жеңілістен кейін Галлиен Британия, Испания, Германияның бір бөлігі және Галлияның көп бөлігін Постум атты тағы бір генерал өзінің мемлекетін жариялағанда (қазіргі кезде Галлия империясы деп белгілі) жоғалтты. Бұл көтеріліс шығыстағы Макриан көтерілісімен ішінара бір уақытта болды. 258 жылы Галлиен өзінің ұлы Салонинусты және оның қамқоршысы Сильванды Кельнге орналастырды. Рейн өзенінің жағасындағы әскерлерге қолбасшылық еткен генерал Постум бірнеше шабуылшыларды жеңіп, олжаларын алды. Ол оны бастапқы иелеріне қайтарудың орнына, әскерлеріне бөліп берді. Бұл жаңалық Сильванға жеткенде, ол олжаны өзіне жіберуді талап етті. Постум мойынсұнуын көрсетті, бірақ оның әскерлері көтеріліс жасап, оны император деп жариялады. Оның басшылығымен олар Кельн қаласын қоршады. Бірнеше аптадан кейін қаланың қорғаушылары қақпаларын ашып, Салонинусты және Сильванды Постумға тапсырды, ол оларды өлтірді. Осы оқиғалардың күні ұзақ уақыт белгісіз болды, бірақ 1992 жылы Аугсбургте табылған жазу Постумның 260 жылдың қыркүйегінде император болып жарияланғанын көрсетті. Постум консулдықты өзіне және өзінің серігі Онорацианға берді, бірақ Д.С. Поттердің сөзіне сүйенсек, ол Галлиенді тақтан түсіруге немесе Италияға шабуыл жасауға тырыспады. Ұлының қазасы туралы хабар алғаннан кейін Галлиен Постумға қарсы күш жинауға кірісті. Бірақ Макриандардың шабуылдары оны Ауреолды үлкен әскермен оларға қарсы жіберуге мәжбүр етті, нәтижесінде Постуммен шайқасуға жеткілікті әскері қалмады. Бастапқы жеңілістерден кейін Ауреолдың әскері Макриандарды жеңіп, оған қосылды, соның салдарынан Постум қуылды. Ауреолға оны қууды тапсырды және Постумға қашып, жаңа күш жинауға рұқсат берді. Галлиен 263 немесе 265 жылдары қайтып оралып, Постумды белгісіз Галлия қаласында қоршады. Қоршау кезінде Галлиен жебеден ауыр жарақат алды және қашуға мәжбүр болды. Бұл жағдай оның қайтыс болғанға дейін сақталды, ал Галлия империясы 274 жылға дейін тәуелсіздігін сақтап тұрды.

Эмилианның көтерілісі

262 жылы Александриядағы монета қадау орталығы Галлиен үшін тағы да монеталар шығара бастады, бұл Египет Макриани көтерілісін басудан кейін оның билігіне қайта оралғанын көрсетті. 262 жылғы көктемде қалада жаңа көтеріліс болды, оның салдарынан азаматтық наразылықтар туды. Бұл жолы көтеріліс басшысы – Макриани көтерілісіне қолдау көрсеткен Египет префекті Луций Муссиус Эмилиан болды. Александрия епископы Дионисийдің хаттары осы дәуірге тән басып алулар, азаматтық соғыс, оба және ашаршылықтың себептерін баяндайды. Египеттің маңызды астық қоймаларын жоғалтуға бармайтынын білген Галлиен өзінің генералы Теодотты, мүмкін теңіз жолымен, Эмилианға қарсы жіберді. Шешуші шайқас, болжам бойынша, Фива маңында болды, және оның нәтижесі Эмилианның айқын жеңілісімен аяқталды. Осыдан кейін Галлиен 262, 264 және 266 жылдары тағы үш рет консул болды.

Герульдік басқыншылықтар

267–269 жылдары готтар және басқа да варварлар империяға көптеп шапқындады. Осы шапқыншылықтардың уақытын, қатысушыларын және олардың нысандарын анықтау бойынша мәліметтер өте шатастырылған. Қазіргі тарихшылар осы шапқыншылықтардың екі немесе одан да көп болғанын немесе бір ұзаққа созылған шапқыншылық болғанын нақты анықтай алмайды. Көріп тұрғандай, бастапқыда герулилер Қара теңіздің солтүстігінен теңіз экспедициясын бастады, ол Грекияның көптеген қалаларын (Афина мен Спартаны қоса алғанда) қиратты. Содан кейін, одан да көп санды басқыншы әскер империяға екінші теңіз шабуылын бастады. Римдіктер теңізде варварларды жеңді. Галлиеннің әскері Фракияда шайқаста жеңіске жетті, ал император басқыншыларды қуды. Кейбір тарихшылардың пікірінше, ол Найсс шайқасындағы жеңіске жеткен әскерге жетекшілік етті, бірақ көпшілік бұл жеңістің оның ізбасары Клавдий II-ге тиесілі деп санайды.

Ауреол көтерілісі

268 жылы Найсс шайқасынан бұрын немесе кейін, Постумға бақылау жүргізуге тиіс Миландағы (Милан) ат әскерінің қолбасшысы Ауреол Галлиеннің билігіне қарсы шықты. Оның орнына ол Постумның көтерілісінің соңғы күндеріне дейін оның орынбасары ретінде әрекет етті, содан кейін өзі таққа таласқандай болды. Шешуші шайқас қазіргі Милан қаласының жанындағы Понтироло Нуово аумағында болды; Ауреол айқын жеңіліске ұшырады және Миланға кері шегінді. Галлиен қаланы қоршауға алды, бірақ қоршау кезінде қаза тапты. Оның өлімі туралы әртүрлі айғақтар бар, бірақ дереккөздер Галлиеннің көптеген шенеуніктері оның өлімін қалағанын көрсетеді. "Аугуста тарихы" бойынша, бұл оқиғалардан ұзақ уақыт өткен соң құрастырылған және сенімді емес деректер жинағында, сақшылар командирі Аурелий Гераклиан мен Луций Аурелий Маркиан басқарған қастандық жасалғаны айтылады. Маркианның қастандыққа қатысқандығы басқа ешқандай көне деректе расталмаған.

Құрлық

Далматин әскерінің қолбасшысы Кекропий Ауреолдың әскері қаладан кетіп бара жатқанын хабарлады. Галлиен күзетшілерінсіз шатырынан шықты, сол кезде Кекропий оны өлтірді. Бір дерек бойынша, Клавдийді император етіп заговоршылар таңдады, екіншісі бойынша – Галлиен өлім төсегінде таңдады. Historia Augusta Константин әулетінің Клавдийден тарағанын дәлелдеуге тырысты, бұл оның баяндамаларын түсіндіруге болады, онда Клавдий кісі өлтіруге қатыспаған. Басқа көздер (Зосим I.40 және Зонарас XII.25) заговорды Гераклиан, Клавдий және Аврелиан ұйымдастырғанын мәлімдейді. Аурелий Виктор мен Зонарастың сөзіне қарағанда, Галлиеннің қазасы туралы хабарды естіген Рим Сенаты оның отбасын (ағасы Валериан мен ұлы Маринианды қоса) және олардың қолдаушыларын өлімге кесуге бұйрық берді. Бірақ, одан кейін Клавдийдің оларды өлтірмеу және Галлиенді қасиеттеп, құдай санауы туралы бұйрығы келді. Галлиеннің мазары Римнің оңтүстігінде, Аппий жолының IX милінде орналасқан деп саналады.

Тарихнама

Ежелгі тарихшылар Галлиенге ықылас көрсетпеген. "Аугуста тарихындағы" сол билік туралы жағымсыз және көбінесе құрастырылған баяндамада ол сән-салтанатқа құмар, қызғылт түсті киім киетін, шашына алтын ұнтақ сеуіп, алмадан қамал салған адам ретінде суреттеледі. Император Юлианның "Цезарлар" еңбегінде Галлиен "әйел киімімен және шаршаңқы қадаммен" бейнеленеді, бұл, мүмкін, императорды ерекше иконографиямен бейнелейтін және "Gallienae Augustae" деген жазуы бар монеталармен байланысты. Бұл дереккөздердегі жаулықтың себебі Галлия мен Пальмираның бөлініп кетуіне және оларды қайтарудағы оның сәтсіздігіне байланысты болды; Галлиен қайтыс болған кезде Пальмира формальды түрде Римге адал болған, бірақ Оденатус басшылығымен дербес болып, барлық жағынан тәуелсіздікке ие болды. Пальмира Оденатус қайтыс болғаннан кейін және оның әйелі Зенобияның билікке келуімен толыққанды бөлініп шықты. Рим провинцияларының қайтадан Рим құрамына енуі бірнеше жылдан кейін Аврелиан билігінде ғана мүмкін болды. Қазіргі заманғы ғалым Пэт Саузерн айтуынша, кейбір тарихшылар қазір Галлиенге көбірек жағымдылықпен қарауда. Галлиен пайдалы реформалар жасады.

Монеталар

1980 жылдары Францияның Корсика аралындағы Лава қазынасының ішінде шамамен 40 сирек алтын Gallienus монетасы табылған.

Әскери реформалар

Ол әскери тарихқа алғаш рет негізінен атты әскер бөлімдерін – Comitatenses-ті (империяның кез келген жеріне қысқа мерзімде жіберілуге дайын) шақыру арқылы үлес қосты. Бұл реформа, сөзсіз, болашақ императорлар Диоклетиан мен Константин I үшін прецедент жасады. Тарихшы Аурелий Виктор Галлиеннің сенаторларға әскери қолбасшы болуға тыйым салғанын хабарлайды. Бұл саясат сенаторлық билікті әлсіретті, себебі сенімді атты әскер командирлері маңызға ие болды. Саузерннің пікірінше, осы реформалар мен сенаторлық ықпалдың төмендеуі Аврелианға империяны құтқаруға көмектескен ғана емес, сонымен қатар Галлиенді Септимий Север, Диоклетиан және Константин I қатарында Доминаттың құрылуына ең жауапты императорлардың біріне айналдырды.

Толеранттылық туралы жарлық

Валерианның 259 жылы тұтқындалуы Галлиенді христиандарға қатысты алғашқы ресми төзімділік жариялауға мәжбүр етті, олардың құдай орындары мен зираттарын қайта қалпына келтіріп, осылайша шіркеудің мүліктік құқығын мойындады. Дегенмен, бұл жарлық христиан дінін мемлекеттік дінге айналдырмады.

Фильмдер

Галлиенді Франко Кобианчи 1964 жылы түсірілген "Ұлы гладиатор" фильмінде сомдады.

Романдар

Ол Гарри Сайдеботтомның "Римнің жауынгері" тарихи ойын-сауық романдары сериясында кездеседі. Дэвид Дрейктің "Аңшы құстар" романы Галлиен билік құрған дәуірде оқиғасы өрбиді.

Екіншілік көздер

Лукас де Блуа. Император Галлиеннің саясаты, Брилл, Лейден, 1976. Дринквотер, Джон Ф. Галлия империясы. Рим империясының Солтүстік-Батыс провинцияларындағы ажыратушылық және үзіліссіздік 260–274 ж. Франц Штайнер баспасы, Висбаден, 1987. Исбоутс, Жан Пьер. "Киелі кітап әлемі: суреттелген атлас", авторлық құқығы 2007 жылғы Ұлттық географиялық қоғам. Лисснер, Айвар. "Билік және ақымақтық: Цезарьлар туралы әңгіме". Джонатан Кейп Лтд, Лондон, 1958. Саутерн, Пэт. Рим империясы: Северден Константинге дейін, Рутледж, Лондон және Нью-Йорк, 2001. Сайм, Рональд. Аммиан және Historia Augusta, Клэрэндон Пресс, Оксфорд, 1968. Сайм, Рональд. Historia Augusta бойынша материалдар, Клэрэндон Пресс, Оксфорд, 1983. Уотсон, Аларик. Аурелиан және үшінші ғасыр, Рутледж, Оксон, 1999.