Аммиан Марцеллин: Рим сардары және тарихшысы

Кіріспе

4 ғасырдағы римдік тарихшы және әскер адам

Аммиан Марцеллин, кейде Аммиан деп аталса (грекше: Αμμιανός Μαρκελλίνος; шамамен 330 жылы туған, шамамен 391-400 жылдары қайтыс болған) – римдік әскер адам және тарихшы, антикалық дәуірден жеткен соңғы маңызды тарихи еңбектердің бірін жазған (Прокопийден бұрын). Латын тілінде жазылған және "Res gestae" деп белгілі болған оның еңбегі Римнің тарихын 96 жылы император Нерваның билікке келуінен бастап, 378 жылы Адрианополь шайқасында Валенттің қазасына дейін баяндайды. 353-378 жылдарды қамтитын бөлімдері ғана сақталған.

Өмірбаян

Аммиан шамамен 330 жылы Шығыс Жерорта теңізінде, мүмкін Сирияда немесе Финикияда, грек тектес асыл отбасында дүниеге келген. Өзін "грек" (Graecus) деп атағандықтан, оның империяның грек тілінде сөйлейтін аймағында туған болуы мүмкін. Оның ана тілі белгісіз, бірақ грек және латын тілдерін білгені күдіксіз. Оның тарихының сақталған кітаптары 353-378 жылдарды қамтиды. Аммиан Констанций II және Юлиан императорларының әскерінде офицер болып қызмет еткен. Ол Галлияда (Юлиан) және шығыста (Констанцийге екі рет, Юлианға бір рет) қызмет етті. Ол өзін "бұрынғы жауынгер және грек" (miles quondam et graecus) деп айтады, ал оның элиталық protectores domestici (үй сақшылары) қатарына енуі оның орта немесе жоғары тапқа жататындығын көрсетеді. Зерттеушілердің пікірінше, Аммиан, мүмкін, куриалдық отбасынан шыққан, бірақ ол сол отбасының атымен аталған Ориентис ұлы болуы да мүмкін. Ол армияға ерте жасында, Констанций II Шығыс императоры болған кезде қабылданды және Месопотамиядағы Нисибис губернаторы Урсицинге және магистра милитумға қызмет етуге жіберілді. Аммиан екі рет Урсициннің қол астында шығыста жорықтарға қатысты. Ол Урсицинмен бірге Италияға сапар шегіп, Галлияда өзін император деп жариялаған Сильванға қарсы жорыққа аттанды. Урсицин Сильванды өлтіріп, қауіпті жойды, содан кейін Юлианды Галлия, Испания және Британияның Цезары етіп орнатуға көмектесу үшін аймақта қалды. Аммиан Юлианмен алғаш рет Галлияда Урсициннің штабында қызмет еткен кезде танысқан болуы мүмкін. 359 жылы Констанций Урсицинды патша Шапур II бастаған парсы шабуылына қарсы қорғанысқа көмектесу үшін шығысқа жіберді. Аммиан командирімен бірге шығысқа оралып, тағы да Урсицинге штаб офицері ретінде қызмет етті. Урсицин, тәжірибелі командир болғанымен, шығыстың Магистер Педитумы Сабинианның қол астына берілді. Екі жақ та келіспей, Месопотамияның Лимитаней (шекаралық полк) мен Осроэнаның Урсициннің басқаруымен және Сабинианның коммитатусы (далалық әскер) арасында ынтымақтастық жетіспеушілігіне әкелді. Нисибиске жақын жердегі миссияда Аммиан Урсицинды тұтқындауға тырысатын парсы қарауылдарын байқап, командирін уақтылы ескертті. Персия патшалық әскерін табу үшін Урсицин Аммианды Кордуиняның жартылай тәуелсіз губернаторы және Урсициннің досы Йовинианға жіберді. Аммиан парсылық негізгі күшін табысты анықтап, оның туралы Урсицинге хабарлады. Кордуиндағы миссиясынан кейін Аммиан Евфрат өзеніндегі көпірлерді бұзуға міндетті болған Урсициннің серігімен Амидадағы штаб-пәтерді тастап кетті. Олар персиялық авангардтың шабуылына ұшырады. Ұзаққа созылған атты шайқастан кейін римдіктер шашырап кетті; Урсицин тұтқындалудан қашып, Мелитенге қашты, ал Аммиан жарақаттанған жолдасымен Амидаға қиын сапармен оралды. Персиялықтар Амиданы қоршап алып, ақырында тонады, Аммиан өмірін сақтап қалуға шамалы ғана мүмкіндік алды. Констанций Урсицинды әскери қызметтен босатқан кезде Аммиан да әскери қызметтен зейнеткерлікке шыққан сияқты; алайда, оның Юлианның парсы жорығына қатысуын қайта қарау қазіргі зерттеушілерге оның қызметін жалғастырғанын, бірақ қандай да бір себептермен осы кезеңді тарихына қоспағанын көрсетті. Ол Юлианға еріп, алеманндықтар мен сасанидтерге қарсы жорықтарға қатысты. Юлиан қайтыс болғаннан кейін Аммиан жаңа император Жовианның Антиохияға дейін шегінуіне еріп жүрді. 372 жылы ол Антиохияда тұрған кезде, Теодор император Валенттің орнына тағайындалған деп есептелді. Көзге көрінді деп есептелетін куәгер ретінде Марцеллин Теодор мен тағы бірнешеуін азаптау арқылы өздерінің алдауларын мойындатуға мәжбүр еткендерін және қатыгез жазалағандарын айтады. Ақырында ол Римге қоныстанды және Res gestae жазуға кірісті. Оның қайтыс болған жылы нақты белгісіз, бірақ зерттеушілер оны 392 және 400 жылдар аралығында деп санайды. Қазіргі зерттеушілер Аммианды христиан дініне төзімділікпен қараған пұтқа табынушы деп есептейді. Марцеллин христиан дінін "таза және қарапайым" дін деп сипаттайды, ол тек әділдік пен жұмсақтық талап етеді, ал ол христиандардың іс-әрекеттерін айыптайтын кезде, оны олардың христиандығына байланысты істемейді. Оның өмірінде жаңа мемлекет қолдаған сенімдегі сектанттық және догматикалық қақтығыстардың ұзаққа созылған тұтанулары болды, көбінесе зорлық-зомбылық салдарымен (әсіресе, Ариандық дау), және бұл қақтығыстар кейде оған лайықсыз болып көрінді, бірақ ол шіркеу мен императорлық билік арасындағы өте сезімтал саяси байланыстарға байланысты осы мәселеде өте сыни болуға батыл болмады. Аммиан христиандардың да, пұтқа табынушылардың да кемшіліктерін көрді және оларды айыптады; ол "ешқандай жабайы аңдар адамдарға христиан секталары бір-біріне қарағанда жау болмайды" деді, және ол император Юлианды (пұтқа табынушылық) құрбандыққа берілгені үшін және христиандарды оқытудан тиімді түрде шеттету туралы жарлығы үшін айыптады.

Ammianus was born in the East Mediterranean, possibly in Syria or Phoenicia, around 330, into a noble family of Greek origin. Since he calls himself Graecus ( Greek), he was most likely born in a Greek speaking area of the empire. His native language is unknown but he likely knew Greek as well as Latin. The surviving books of his history cover the years 353 to 378. Ammianus served as an officer in the army of the emperors Constantius II and Julian. He served in Gaul (Julian) and in the east (twice for Constantius, once under Julian). He professes to have been "a former soldier and a Greek" (miles quondam et graecus), and his enrollment among the elite protectores domestici (household guards) shows that he was of middle class or higher birth. Consensus is that Ammianus probably came from a curial family, but it is also possible that he was the son of a comes Orientis of the same family name. He entered the army at an early age, when Constantius II was emperor of the East, and was sent to serve under Ursicinus, governor of Nisibis in Mesopotamia, and magister militum. Ammianus campaigned in the East twice under Ursicinus. He travelled with Ursicinus to Italy in an expedition against Silvanus, an officer who had proclaimed himself emperor in Gaul. Ursicinus ended the threat by having Silvanus assassinated, then stayed in the region to help install Julian as Caesar of Gaul, Spain and Britain. Ammianus probably met Julian for the first time while serving on Ursicinus' staff in Gaul. In 359, Constantius sent Ursicinus back to the east to help in the defence against a Persian invasion led by king Shapur II himself. Ammianus returned with his commander to the East and again served Ursicinus as a staff officer. Ursicinus, although he was the more experienced commander, was placed under the command of Sabinianus, the Magister Peditum of the east. The two did not get along, resulting in a lack of cooperation between the Limitanei (border regiments) of Mesopotamia and Osrhoene under Ursicinus' command and the comitatus (field army) of Sabinianus. While on a mission near Nisibis, Ammianus spotted a Persian patrol which was about to try and capture Ursicinus, and warned his commander in time. In an attempt to locate the Persian Royal Army, Ursicinus sent Ammianus to Jovinianus, the semi independent governor of Corduene, and a friend of Ursicinus. Ammianus successfully located the Persian main body and reported his findings to Ursicinus. After his mission in Corduene, Ammianus left the headquarters at Amida in the retinue of Ursinicus, who was on a mission to make sure the bridges across the Euphrates were demolished. They were attacked by the Persian vanguard, who had made a night march in an attempt to catch the Romans at Amida unprepared. After a protracted cavalry battle, the Romans were scattered; Ursicinus evaded capture and fled to Melitene, while Ammianus made a difficult journey back to Amida with a wounded comrade. The Persians besieged and eventually sacked Amida, and Ammianus barely escaped with his life. When Ursicinus was dismissed from his military post by Constantius, Ammianus too seems to have retired from the military; however, reevaluation of his participation in Julian's Persian campaign has led modern scholarship to suggest that he continued his service but did not for some reason include the period in his history. He accompanied Julian, for whom he expresses enthusiastic admiration, in his campaigns against the Alamanni and the Sassanids. After Julian's death, Ammianus accompanied the retreat of the new emperor, Jovian, as far as Antioch. He was residing in Antioch in 372 when a certain Theodorus was thought to have been identified the successor to the emperor Valens by divination. Speaking as an alleged eyewitness, Marcellinus recounts how Theodorus and several others were made to confess their deceit through the use of torture, and cruelly punished. He eventually settled in Rome and began the Res gestae. The precise year of his death is unknown, but scholarly consensus places it somewhere between 392 and 400 at the latest. Modern scholarship generally describes Ammianus as a pagan who was tolerant of Christianity. Marcellinus writes of Christianity as being a "plain and simple" religion that demands only what is just and mild, and when he condemns the actions of Christians, he does not do so on the basis of their Christianity as such. His lifetime was marked by lengthy outbreaks of sectarian and dogmatic strife within the new state backed faith, often with violent consequences (especially the Arian controversy) and these conflicts sometimes appeared unworthy to him, though it was territory where he could not risk going very far in criticism, due to the growing and volatile political connections between the church and imperial power. Ammianus was not blind to the faults of Christians or of pagans and was especially critical of them; he commented that "no wild beasts are so hostile to men as Christian sects in general are to one another" and he condemns the emperor Julian for excessive attachment to (pagan) sacrifice, and for his edict effectively barring Christians from teaching posts.

Жұмыс

380 жылдары Римде тұрған кезінде Аммиан Нерваның (96) билікке келуінен бастап Валенттің Адрианополь шайқасында (378) қаза табуына дейін Рим империясының тарихын латын тілінде жазды. Ол, әдетте, Тацит тарихының жалғасы болды. 22.16.12-де ол Египеттегі Александрияның Серапеумын империяның даңқы деп мақтап, оның еңбегі 391 жылы сол ғимарат қирағанға дейін аяқталғанын көрсетеді. Res gestae (Rerum gestarum libri XXXI) бастапқыда отыз бір кітаптан тұрған, бірақ алғашқы он үш кітабы жоғалып кеткен. Қазірге дейін сақталған он сегіз кітабы, 353-378 жылдар аралығын қамтиды, төртінші ғасырғы Рим империясының тарихын түсінудің негізін құрайды. Олар замандастарының оқиғаларын анық, толық және көбінесе бейтарап түрде баяндағаны үшін мақталады; алайда, көптеген ежелгі тарихшылар сияқты, Аммиан да шын мәнінде бейтарап болмаған, бірақ солай болуға ниеттенгенін білдірген және күшті моральдық және діни көзқарастары болған. Оның алғашқы биографтары әдеби құндылығы төмен деп сынағанмен, ол риторикада өте шебер болған, бұл кейбір Res gestae мәліметтерінің дұрыстығына күмән тудырған. Оның еңбегі қолжазбалардың таралуынан көп зардап шеккен. Алғашқы он үш кітабы жоғалғанымен, қалған он сегізінің көп бөлігі зақымдалған және толық емес. Барлық басқа қолжазбалардың түпнұсқасы – тоғызыншы ғасырға жататын Каролингтер мәтіні, Ватикан латын. 1873 (V), Фулдада аралдық үлгіден жасалған. Аммианның мәтінінің тәуелсіз көзі – Fragmenta Marbugensia (M), тоғызыншы ғасырға жататын франк кодексі, ол 15 ғасырда есеп кітаптарының қаптамасын жасау үшін бөлініп алынған. М-ның тек алты парағы сақталған; алайда, бұл қолжазбаны бөлшектеуден бұрын Герсфельд аббаты Зигизмунд Гелениусқа берген, ол оны екінші Фробен басылымын (G) дайындау үшін пайдаланған. V және M-нің мерзімі мен байланысы 1936 жылға дейін даулы болды, сол кезде Р. П. Робинсон V-нің M-ден көшірілгенін нақтылады. Л. Д. Рейнольдс былай деді: "М архетиптің фрагменті; аралдық архетип белгілері байқалады". Оның алғашқы баспагерлерімен болған тәжірибесі де жақсы болған жоқ. Editio princeps 1474 жылы Римде Георг Саксель мен Бартоломей Гольш баспасында жарық көрді, ол 26-шы кітаптың соңында тоқтады. Келесі басылым (Болонья, 1517) редактордың 1474 жылғы басылымның нашар мәтініне қатысты болжамдарынан зардап шекті; 1474 жылғы басылым бірінші Фробен басылымы үшін (Базель, 1518) көшіріліп алынған. 1533 жылға дейін Аммиан тарихының соңғы бес кітабы Сильван Отмар басып шығарды, ал редактор Мариангел Аккурсиус болды. Бірінші заманауи басылымын К. У. Кларк жасады (Берлин, 1910–1913). Алғашқы ағылшын тіліндегі аудармаларын 1609 жылы Филемон Холланд, ал кейін 1862 жылы К. Д. Йонг жасады.

While living in Rome in the 380s, Ammianus wrote a Latin history of the Roman empire from the accession of Nerva (96) to the death of Valens at the Battle of Adrianople (378), in effect writing a continuation of the history of Tacitus. At 22.16.12 he praises the Serapeum of Alexandria in Egypt as the glory of the empire, so his work was presumably completed before the destruction of that building in 391. The Res gestae (Rerum gestarum libri XXXI) was originally composed of thirty one books, but the first thirteen have been lost. The surviving eighteen books, covering the period from 353 to 378, constitute the foundation of modern understanding of the history of the fourth century Roman Empire. They are lauded as a clear, comprehensive, and generally impartial account of events by a contemporary; like many ancient historians, however, Ammianus was in fact not impartial, although he expresses an intention to be so, and had strong moral and religious prejudices. Although criticised as lacking literary merit by his early biographers, he was in fact quite skilled in rhetoric, which significantly has brought the veracity of some of the Res gestae into question. His work has suffered substantially from manuscript transmission. Aside from the loss of the first thirteen books, the remaining eighteen are in many places corrupt and lacunose. The sole surviving manuscript from which almost every other is derived is a ninth century Carolingian text, Vatican lat. 1873 (V), produced in Fulda from an insular exemplar. The only independent textual source for Ammianus lies in Fragmenta Marbugensia (M), another ninth century Frankish codex which was taken apart to provide covers for account books during the fifteenth century. Only six leaves of M survive; however, before this manuscript was dismantled the Abbot of Hersfeld lent the manuscript to Sigismund Gelenius, who used it in preparing the text of the second Froben edition (G). The dates and relationship of V and M were long disputed until 1936 when R. P. Robinson demonstrated persuasively that V was copied from M. As L. D. Reynolds summarizes, "M is thus a fragment of the archetype; symptoms of an insular pre archetype are evident." His handling from his earliest printers was little better. The editio princeps was printed in 1474 in Rome by Georg Sachsel and Bartholomaeus Golsch, which broke off at the end of Book 26. The next edition (Bologna, 1517) suffered from its editor's conjectures upon the poor text of the 1474 edition; the 1474 edition was pirated for the first Froben edition (Basle, 1518). It was not until 1533 that the last five books of Ammianus' history were put into print by Silvanus Otmar and edited by Mariangelus Accursius. The first modern edition was produced by C. U. Clark (Berlin, 1910–1913). The first English translations were by Philemon Holland in 1609, and later by C. D. Yonge in 1862.

Қабылдау

Эдвард Гиббон Аммианды "өз заманының тарихын, қалыпты замандастарға тән әсерлі пікірлерге бой алдырмастан, дәл әрі адал жол көрсетуші" деп бағалады. Бірақ ол Аммианды әдеби шеберлігінің жетіспеуі үшін де сынады: "Аммианның қарапайым және ерекшеленбейтін стилімен жазылған қанды суреттері көңілді қылып, жиренішті дәлдікпен берілген". Австриялық тарихшы Эрнст Штайн Аммианды "Тацит пен Данте арасындағы әлем тудырған ең ұлы әдеби талант" деп атады. Кимберли Каганның сөзіне қарағанда, оның шайқастар туралы айтқандары сарбаздардың басынан өткендерін баяндайды, бірақ ірі картинаны елемеудің құнымен. Осының салдарынан, оқырманға оның сипаттаған шайқастарының нәтижесіне қалай келгенін түсіну қиын. Аммианның еңбегінде 365 жылғы 21 шілдеде Александрия қаласын және Жерорта теңізінің шығыс жағалауларын қиратқан 365 жылғы жер сілкінісі мен цунами туралы толыққанды сипаттама бар. Оның баяндамасында жер сілкінісінің, теңіздің шегінуінің және кенеттен келген алып толқынның мінездемелік тізбегі дәл көрсетілген.