Кіріспе
337–361 жылдардағы Рим императоры II Констанций (Флавий Юлий Констанций; Κωνστάντιος (Kōnstántios); 7 тамыз 317 – 3 қараша 361) – 337–361 жылдардағы Рим императоры. Оның билігі кезінде Сасанидтер империясымен және герман халықтарымен шекарада үздірілмейтін соғыс жүрді, ал Рим империясы ішкі жағынан қайта-қайта азаматтық соғыстарға, сарай интригаларына және билікті басып алуға ұшырады. Оның діни саясаты оның өлімінен кейін де жалғасатын ішкі жанжалдарды тудырды. Констанций – Константин I-нің ұлы, ол 324 жылдың 8 қарашасында оны императорлық дәрежеге көтерді. Константин I қайтыс болғаннан кейін Констанций 337 жылдың 9 қыркүйегінде ағалары Константин II және Констанспен бірге Август атанды. Ол дереу әйелінің әкесін, бір туысын және бірнеше туыстарын өлтіріп, билікті нығайтты. Ағайындар империяны бөлісіп алды, Констанций Грекия, Фракия, Азия провинцияларын және шығыстағы Египетті алды. Келесі он жыл бойы Констанцийдің көп уақытын және назарын Персияға қарсы қымбатқа түсетін және нәтижесіз соғыс тартып алды. Осы уақытта ағалары Константин мен Констанс империяның батыс провинциялары үшін соғысты, нәтижесінде 340 жылы біріншісі қайтыс болды, ал екіншісі батыстың жалғыз билеушісі болды. Қалған екі ағайынды бір-бірімен бейшара тыныштықта өмір сүрді, бірақ 350 жылы Констанс Магненцийдың қолынан құлатылып, өлтірілді. Магненцийді теңдесіз билеуші ретінде қабылдағысы келмеген Констанций оған қарсы азаматтық соғыс бастады және 351 жылы Мурса Майор және 353 жылы Монс Селеук шайқастарында жеңіске жетті. Соңғы шайқастан кейін Магненций өз-өзіне қол жұмсады, ал Констанций империяның жалғыз билеушісі қалды. 351 жылы Констанций өзінің туысы Констанций Галлды шығыста билік ету үшін Цезарь дәрежесіне көтерді, бірақ үш жылдан кейін оның қатыгез және жемқор болғаны туралы қатты есептерді алғаннан кейін оны өлімге кесті. Көп ұзамай, 355 жылы Констанций өзінің соңғы тірі туысы, Галлдың кенже інісі Юлианды Цезарь дәрежесіне көтерді. Император ретінде Констанций ариандық діни көзқарасты қолдады, пұтқа табынушылардың құрбандық шалуына тыйым салды және яһудилерге қарсы заңдар шығарды. Ол герман тайпаларына қарсы сәтті әскери науқандар жүргізді: 354 жылы аламандықтарды жеңіп, 357 жылы Дунай арқылы квадилер мен сарматтарға қарсы жорық жасады. 350 жылдан бері тоқтатылған Сасанидтерге қарсы соғыс 359 жылы қайта жанданды, Констанций 360 жылы бірнеше шекаралық бекіністерді жоғалтқаннан кейін жағдайды қалпына келтіру үшін шығысқа сапар шекті. Алайда Юлиан 360 жылы Август атағын алды, бұл екеуінің арасында соғысқа әкелді. Констанций Юлианды бас тартуға көндіруге тырысқандары сәтсіз аяқталды, сондықтан шайқас болған жоқ. Констанций 3 қарашада Мопсуестияда қызбадан қайтыс болды, ал оның өлімінен бұрын Юлианды заңды мұрагері деп атады деген қауесет тарады.
Constantius II (Flavius Julius Constantius; Κωνστάντιος (Kōnstántios); 7 August 317 – 3 November 361) was Roman emperor from 337 to 361. His reign saw constant warfare on the borders against the Sasanian Empire and Germanic peoples, while internally the Roman Empire went through repeated civil wars, court intrigues, and usurpations. His religious policies inflamed domestic conflicts that would continue after his death. Constantius was a son of Constantine the Great, who elevated him to the imperial rank of Caesar on 8 November 324 and after whose death Constantius became Augustus together with his brothers, Constantine II and Constans on 9 September 337. He promptly oversaw the massacre of his father in law, an uncle, and several cousins, consolidating his hold on power. The brothers divided the empire among themselves, with Constantius receiving Greece, Thrace, the Asian provinces, and Egypt in the east. For the following decade a costly and inconclusive war against Persia took most of Constantius's time and attention. In the meantime, his brothers Constantine and Constans warred over the western provinces of the empire, leaving the former dead in 340 and the latter as sole ruler of the west. The two remaining brothers maintained an uneasy peace with each other until, in 350, Constans was overthrown and assassinated by the usurper Magnentius. Unwilling to accept Magnentius as co ruler, Constantius waged a civil war against the usurper, defeating him at the battles of Mursa Major in 351 and Mons Seleucus in 353. Magnentius died by suicide after the latter battle, leaving Constantius as sole ruler of the empire. In 351, Constantius elevated his cousin Constantius Gallus to the subordinate rank of Caesar to rule in the east, but had him executed three years later after receiving scathing reports of his violent and corrupt nature. Shortly thereafter, in 355, Constantius promoted his last surviving cousin, Gallus' younger half brother Julian, to the rank of Caesar. As emperor, Constantius promoted Arianism, banned pagan sacrifices, and issued laws against Jews. His military campaigns against Germanic tribes were successful: he defeated the Alamanni in 354 and campaigned across the Danube against the Quadi and Sarmatians in 357. The war against the Sasanians, which had been in a lull since 350, erupted with renewed intensity in 359 and Constantius travelled to the east in 360 to restore stability after the loss of several border fortresses. However, Julian claimed the rank of Augustus in 360, leading to war between the two after Constantius' attempts to persuade Julian to back down failed. No battle was fought, as Constantius became ill and died of fever on 3 November 361 in Mopsuestia, allegedly naming Julian as his rightful successor before his death.
Ерте өмір
Констанций 317 жылы Паннонияның Сирмиум қаласында, қазіргі Сербияда дүниеге келді. Ол Ұлы Константиннің үшінші ұлы, ал екінші әйелі Фаустадан, Максимианның қызынан туған екінші баласы. 324 жылы 8 қарашада Констанций әкесі тарапынан цезарь атанды. 336 жылы Армениядағы діни көтерілістер мен Константин мен патша Шапур II арасындағы қарым-қатынастың шиеленісуі Рим мен Сасанид Персиясы арасында соғысқа әкеп соқты. Константин соғысқа бастапқы дайындық жасағанымен, ауырып қалды және Констанцийді шығыс шекарасын басқару үшін шығысқа жіберді. Констанций келгенге дейін парсы әскерінің қолбасшысы Нарсес, патшаның інісі болуы мүмкін, Месопотамияға шапқындап, Амиданы басып алды. Констанций дереу Нарсеске шабуыл жасап, шағын жеңілістерге ұшырағаннан кейін Нарасара шайқасында оны жеңіп, өлтірді. Констанций Амиданы қайта басып алып, қаланың масштабты нығайтуын бастады, қала қабырғаларын күшейтіп, ірі мұнаралар салды. Ол сондай-ақ жақын жерде жаңа бекініс салып, оны Антинополь деп атады.
Шығыс Аугуст
337 жылдың басында Констанций әкесінің өлімі жақын екенін естіп, Константинопольға асықты. Константин қайтыс болғаннан кейін Констанций оны қасиетті апостолдар шіркеуінде зәулім салтанатпен жерледі. Әкесінің өлімінен кейін көп ұзамай, әскер оның әкесінің әкесі Констанций Хлордың Флавия Максимиана Теодорамен некесінен тараған туыстарын қырғынға ұшыратты, бірақ бұл оқиғаның толық мәліметтері белгісіз. Констанцийдің екі інісі (Юлий Констанций және Флавий Далматий) мен жеті туысы, оның ішінде Понт пен Моэзияны билеген Ханнибалиан мен Далматий қаза тапты. Осыдан кейін Констанций, оның екі інісі Константин II мен Констанс, және үш туысы Галл, Юлиан мен Непотиан Ұлы Константиннің жалғыз тірі қалған ер адам туыстары болды. Оқиғаның "ресми түсіндірмесі" бойынша, Констанцийдің туыстары көтеріліс жасаған әскердің құрбаны болған, алайда Аммиан Марцеллин, Зосим, Либаний, Афанасий және Юлиан осы оқиғаға Констанцийді кінәлады. 337 жылдың басында Констанций шығыс шебінен кеткен кезде, патша Шапур II зор әскер жинады, оның құрамында соғыс пілдері де болды. Ол римдік жерлерге шабуыл жасап, Месопотамияны қиратты және Нисибис қаласын қоршауға алды. Бірақ, бастапқы табысқа қарамастан, Шапур әскері қабырғаның құлауын пайдалану мүмкіндігін жіберген соң қоршаудан бас тартты. Дегенмен, римдіктер Нарасара шайқасында жеңіске жетіп, Шапурдың інісі Нарсесті өлтірді. Соңында Констанций шабуылды кері қайтара алды, ал Шапур ешқандай маңызды пайдаға жете алмады. Осы уақытта Константин II Констанстың билігін өз қолына алуға тырысты, бұл екі бауырдың ашық қақтығысына әкелді. 340 жылы Константин Аквилея маңында жасалған шабуылда қаза тапты. Осының салдарынан Констанс қайтыс болған бауырының билігін иеленді және империяның батыс екі бөлігінің жалғыз билеушісі атанды. Бұл бөлініс 350 жылдың қаңтарына дейін сақталды, содан кейін Констанс узурпатор Магненцийге адал күштердің қолынан қаза тапты.
Магненциске қарсы соғыс
Констанций батысқа қарай жорықтап, узурпатормен күресуге ниеттенді. Алайда, шығыс аймағында императорлық биліктің сақталуы қажет деп есептегендіктен, ол өзінің туысы Констанций Галлды шығыс провинцияларының цезарі етіп тағайындады. Туысының адалдығын қамтамасыз ету үшін ол екі қарындасының үлкені, Константинаны оған үйлендірді. Магненцийге қарсы тұруға кіріспес бұрын, Констанций алдымен Ильрикумдағы адал генерал Ветраниомен келісім жасады, оның әскері оны император деп жариялаған еді. Ветранио дереу Констанцийге адалдығын білдіретін хаттар жіберді, Констанций оларды Магненцийге қосымша қолдау көрсетілмеуі үшін қабылдаған болуы мүмкін. Бұл оқиғаларға Константинаның ықпалы тиген болуы мүмкін, ол Галлға үйлену үшін шығысқа сапар шеккен еді. Констанций Ветраниогоға императорлық діңгек пен август мәртебесін беріп, генералдың жаңа лауазымын мойындады. Бірақ Констанций келген соң, Ветранио өз еркімен лауазымынан бас тартып, Бетинияда жайлы зейнетке шығу туралы Констанцийдің ұсынысын қабылдады. 351 жылы Констанций Паннонияда Магненциймен үлкен әскермен шайқасты. Мурса-Майор шайқасы екі рим армиясы арасындағы ең ірі және қанды шайқастардың бірі болды. Жеңіс Констанцийге тиді, бірақ ол үшін жоғары баға төледі. Магненций шайқастан аман қалды және күресін жалғастыруға бел буып, Солтүстік Италияға шегінді. Бірақ қарсыласын қумай, Констанций Дунай шекарасын нығайтуға көшті, 352 жылдың басында орта Дунай бойында сарматтарға қарсы науқан жүргізді. Мақсатына жеткен соң, Констанций Италиядағы Магненцийге қарсы жорыққа шықты. Бұл Италия қалаларын оның жағына көшіруге және узурпатордың гарнизондарын қууға итермеледі. Магненций тағы да, осы жолы Оңтүстік Галлияға шегінді. 353 жылы Констанций мен Магненций Оңтүстік Галлиядағы Монс Селевк шайқасында соңғы рет кездесті, және Констанций тағы да жеңіске жетті. Магненций өз позициясын сақтап қалудың бекер екенін түсініп, 353 жылдың 10 тамызында өз-өзіне қол жұмсады.
Жалғыз билік
Констанций 353 жылдың қалған бөлігін және 354 жылдың басында Дунай шекарасында аламандарға қарсы жорыққа шықты. Бұл науқан сәтті аяқталды, аламандардың шабуылдары уақытша тоқтатылды. Осы уақыт аралығында Констанций өзінің туысы Галлдың іс-әрекеттері туралы алаңдататын хабарлар алып отырды. Бұл хабарлардың нәтижесі болуы мүмкін, Констанций аламандармен бейбіт келісімге келді және Медиоланға (Милан) сапар шекті. Медиолан қаласында Констанций алдымен Галлдың magister equitum-ы Урсицинды, себептері әлі анықталмаған күйде шақырды. Содан кейін Констанций Галл мен Константинаны шақырды. Галл мен Константина бұйрыққа бағынғанмен, Константина Бітинияда қайтыс болғаннан кейін, Галл батысқа қарай жол тартты, Константинополь және Фракия арқылы Паннониядағы Поэтовиоға (Птуж) жетті. Поэтовиода Галл Барбатио басқаратын Констанцийдің әскерлерімен тұтқындалды. Содан кейін Галл Полаға жеткізіліп, сұраққа алынды. Галл шығыс провинцияларын басқарған кезіндегі барлық проблемалардың кінәсі Константинада дей отырып, өзін ақтауға тырысты. Бұл Констанцийді қатты ашуландырды, ол дереу Галлдың өлім жазасын беруге бұйырды. Бірақ ол көп ұзамай ойын өзгертті және бұйрықты кері қайтарды. Өкінішке орай, Галл үшін бұл екінші бұйрық Констанцийдің евнухтарының бірі Евсевий тарапынан кешіктірілді, соның салдарынан Галл өлімге кесілді. Уолтерс өнер мұражайы.
Пұтқа табынушылық
350-ші жылдары қабылданған заңдар, түрлі діндерге табынушылық ету, оларға құрбандық шалу немесе қатысу үшін өлім жазасын қарастырды. Сонымен қатар, қарапайым христиандар көптеген ежелгі ғибадатханаларды, қабірлерді және ескерткіштерді бұзып, тонап, кияламады. Осы кезде халық арасында түрлі діндерге сену әлі де кең таралған еді. Көптеген әкімдер мен магистраттар императордың саясатына пассивті қарсылық көрсетті. Осыған қарамастан, Констанций Римнің түрлі діни коллегияларын немесе Веста қыздарын таратуға тырыспады. Ол түрлі діндердің мектептеріне қарсы шаралар қолданбады. Кейде ол тіпті түрлі діндерге сенушілікті қорғауға ұмтылды. Шындығында, ол Африка үшін дін қызметкерін сайлауға бұйрық берді. Сонымен қатар, ол pontifex maximus лауазымын сақтап, Рим Сенаты оны қайтыс болғаннан кейін құдай деп жариялады. Оның түрлі діндерге қатыстығындағы шарттылық, оның өлімінен кейін жиырма жылдан астам уақыт өткен соң, Грациан билігінде ғана бір түрлі дінге сенуші сенатор оның дініне қатысты қарым-қатынасына наразылық білдіргенін көрсетеді.
Христиандық
Көптеген жағдайда ариандық деп саналса да, Констанций ақырында үшінші, компромистік нұсқаны ұнатты, ол ариандық пен Никейлік кредо арасында жатты, кейіннен жартылай ариандық деп аталды. Өзінің билігі кезінде ол христиан шіркеуін осы келісім позициясын қабылдауға бағыттауға тырысты, бірнеше христиан кеңестерін шақырды. "Өкінішке орай, оның кеңесіне жүйген теологтар ақырында күмәнді болып қалды, ал оған мойынсұнуға мәжбүрлеген наразылар жеңіске жетті", - деп жазды тарихшы А. Х. М. Джонс. "Сондықтан 359–60 жылдардағы үлкен кеңестер шіркеу дәстүрінде экуменикалық деп есептелмейді, ал Констанций II бірлікті қалпына келтірген адам ретінде емес, шіркеуге өз еркімен билік жүргізген еретик ретінде есте қалады". Грек тарихшысы Филосторгий (439 ж. ө.б.) өзінің "Шіркеу тарихында" Констанцийдың халықты христиан дініне өткізу үшін Оңтүстік Арабияның Химияриттік патшалығының патшасы Таран Юханимге Теофил үндістандық (сонымен қатар "Йеменнің Теофилі" деп те аталады) деген ариандық епископты жібергенін айтады. Хабарламаға сәйкес, Теофил үш шіркеу құруға қол жеткізді, олардың бірі астанасы Зафарда орналасқан.
Иудаизм
Констанцийдің тұсында яһуди дініне қатысты ауыр шектеулер салынды, ол әкесінің саясатын ұстанғандай, яһудилерге қарсы бағытталған саясатты қолдаған сияқты. Бұл шектеулерге яһудилердің құлдарға ие болуын қадағалау және яһудилер мен христиан әйелдер арасындағы некелерге тыйым салу кірді. Дегенмен, Констанцийдің осы шаралары яһуди дініне емес, яһуди бизнесіне байланысты болуы мүмкін. Көрініп тұрғанындай, жекеменшік яһуди кәсіпорындары мемлекеттік кәсіпорындармен бәсекелесіп отырған. Осының салдарынан Констанций яһуди кәсіпорындарына қолжетімді білікті жұмысшылар мен құлдарды шектеу арқылы мемлекеттік кәсіпорындарға үстемдік беруге ұмтылған болуы мүмкін.
Жаңа дағдарыстар
355 жылы 11 тамызда әскери магистрі Клавдий Сильван Галлияда көтеріліс жасады. Сильван Мурса-Майор шайқасынан кейін Констанцийге бағынды. Констанций оны 353 жылы герман қауіп-қатерлерін тоқтату мақсатында магистер-милитум етіп тағайындады, және Сильван жинаған ақшасымен герман тайпаларына пара беріп, осы мақсатқа жетті. Констанцийдің сарайындағылардың құрылған қастандықтары императорды Сильванды кері шақыруға әкелді. Сильван көтеріліс жасағаннан кейін, ол Констанцийден Миланға қайтару туралы хат алды, бірақ онда көтеріліске ешқандай сілтеме жоқ еді. Сильванды алмастыруға тиіс Урсицин кейбір әскерлерге пара берді, және Сильван өлтірілді. Констанций империяға әлі де көптеген қауіп-қатер төнгенін, және олардың бәрін өзі жеке шеше алмайтынын түсінді. Сондықтан 355 жылы 6 қарашада ол өзінің соңғы ер туысы Юлианды цезар дәрежесіне көтерді. Бірнеше күннен кейін Юлиан Констанцийдің соңғы тірі қалған қарындасы Еленаға үйленді. Констанций көп ұзамай Юлианды Галлияға жіберді. 357-58 жылдары қыста Констанций Римге Нарсехтің басып алған жерлерін қайтаруды талап еткен Шапур II-нің елшілерін қабылдады. Бұл талаптарды қабылдамаса да, Констанций Сасанид империясымен соғыстан аулақ болу үшін Шапур II-ге екі елшілік жіберді. Дегенмен Шапур II Римнің Месопотамиясына тағы бір шабуыл жасады. 360 жылы Констанцийге Шапур II Сингараны (Синжар) қиратқаны, Кипхасты (Хасанкейф), Амиданы (Диярбакыр) және Ад-Тигристі (Цизре) басып алғаны туралы хабар жеткенде, ол шығысқа сапар шегуге шешім қабылдады.
Юлианның узурпациясы және шығыстағы дағдарыстар
Осы уақыт аралығында Юлиан Рим Галлиясына тағы бір шабуыл жасаған аламандықтарға қарсы бірнеше жеңіс одісіді. Бірақ Констанций Юлианның әскерінен шығыс жорығына күш сұрағанда, галл легиондары көтеріліс жасап, Юлианды август деп жариялады. Сасанидтердің бірден туындаған қатеріне байланысты Констанций өзінің туысының билігін басып алуға тікелей араласа алмады, тек Юлианды август атағынан бас тартып, цезарь атағымен қанағат етуге көндіруге тырысқан хаттар жіберді. 361 жылға қарай Констанций билікті басып алғанға күшпен қарсы тұрудан басқа жол қалмады, бірақ Сасанидтердің қатері әлі де болды. Констанций 361 жылдың басында Ад-Тигрис бекінісін қайта басып алуға әрекеттенді, бірақ сәтсіз аяқталды. Кейін ол Антиохияға қайтып, Шапур II-ге қарсы шайқасуға дайындалды. Бірақ, өткен жылғы жорықтар Сасанидтерге ауыр зиян келтірді, сондықтан олар сол жылы тағы да жорықтар жасауға тырыспады. Бұл уақытша бейбітшілік Констанцийге Юлианға қарсы толық күшін жұмылдыруға мүмкіндік берді.
Өлім
Констанций дереу әскерін жинап, батысқа қарай жолға шықты. Бірақ Киликиядағы Мопсуэстияға жеткенде, оның өлімге ұшырағаны және Юлианмен кездесуге аман қалмайтыны белгілі болды. Көзі куә болғандардың айтуынша, өлімінің жақындап келгенін сезген Констанций Антиохияның жартылай арийлік епискобы Евзойдан крещение алып, содан кейін Юлианды өзінің заңды мұрагері деп жариялады. Констанций II 3 қарашада қызбадан қайтыс болды. Ұлы Константиндей, ол 10 ғасырда Константин VII Порфирогениттің «Тәж кигізу рәсімдері» еңбегінде сипатталған порфир саркофагқа Киелі Апостолдар шіркеуіне жерленді.
Беделі
Димайо мен Фрекстің айтуынша, «Констанцийді қазіргі заманғы тарихшы өз іс-әрекеттерінен және оның билігі туралы негізгі дереккөздердің авторларының мүддесінен толық түсіну қиын». А.Х.М. Джонс оның «Аммианның еңбектерінде адал император, бірақ мақтанқор және ақымақ адам, жағымпаздардың жеңіл олжасы ретінде көрінеді. Ол ұялшақ және күдікшіл болды, сондықтан мүдделі адамдар оның қорқынышын өз пайдаларына пайдалана алды». Алайда Кент пен М. және А. Хирмердің пікірінше, император «кейбір жағымпаз авторлардың, соның ішінде діни және мемлекеттік қайраткерлердің зұлымдығына ұшырады. Ортодоксал шіркеу өкілдері үшін ол ариандық ерестікке берілген фанатик, ал Юлиан Мүрттік және оның ісін қолдаған көптеген адамдар үшін ол кісі өлтіруші, тиран және билеуге жарамсыз адам еді». Олар одан әрі былай деп қосады: «Шындығында, көптеген замандастары оны жоғары бағалаған сияқты, және ол әрине, өзінің інісіне қарағанда адалдыққа шақыруға қабілетті болды». Евтропий оның туралы былай деп жазды: «Ол өте тыныш, жақсы мінезді адам еді, достары мен сарайдағыларына тым көп сеніп, соңында әйелдерінің билігіне тым көп сеніп қалды. Ол билікке келген кезде өзін ұстамды ұстады, достарын байытты және өзіне қызмет еткендердің ешқайсысын марапатсыз қалдырмады. Дегенмен, ол күдік туған кезде біршама қатаңдық танытты, әйтпесе ол жұмсақ мінезді болды. Оның жетістіктері шетелдік соғыстарға қарағанда азаматтық істерде маңыздырақ».
Ежелгі дереккөздер
Аммиан Марцеллин. Res Gestae. Йонг, Чарльз Дьюк, аудармашы. Рим тарихы. Лондон: Бон, 1862. Tertullian онлайн кітапханасында. 15 тамыз 2009 ж. қол жеткізілді. Ролф, Дж. С., аудармашы. Тарих. 3 томдық. Loeb басылымы. Лондон: Heinemann, 1939–52. LacusCurtius сайтында. 15 тамыз 2009 ж. қол жеткізілді. Гамильтон, Уолтер, аудармашы. Кейінгі Рим империясы (354–378 ж.ж.). Хармондсворт: Penguin, 1986. [Қысқартылған басылым] Александриялық Афанасий. Festal Index. Аткинсон, М., және Арчибальд Робертсон, аудармашылар. Мерекелік хаттар. Nicene and Post-Nicene Fathers, Екінші серия, 4-томдық. Филип Шафф және Генри Уэйс редакциялаған. Баффало, Нью-Йорк: Christian Literature Publishing Co., 1892. Кевин Найт New Advent үшін қайта өңдеді. Christian Classics Ethereal Library онлайн кітапханасында. 15 тамыз 2009 ж. қол жеткізілді. Epistula encyclica (Энцикликалық хат). Жазғы 339 жыл. Аткинсон, М., және Арчибальд Робертсон, аудармашылар. Энцикликалық хат. Nicene and Post-Nicene Fathers, Екінші серия, 4-томдық. Филип Шафф және Генри Уэйс редакциялаған. Баффало, Нью-Йорк: Christian Literature Publishing Co., 1892. Кевин Найт New Advent үшін қайта өңдеді. New Advent және Christian Classics Ethereal Library онлайн кітапханаларында. 15 тамыз 2009 ж. қол жеткізілді. Apologia Contra Arianos (Ариялықтарға қарсы қорғаныс). 349 ж. Аткинсон, М., және Арчибальд Робертсон, аудармашылар. Apologia Contra Arianos. Nicene and Post-Nicene Fathers, Екінші серия, 4-томдық. Филип Шафф және Генри Уэйс редакциялаған. Баффало, Нью-Йорк: Christian Literature Publishing Co., 1892. Кевин Найт New Advent үшін қайта өңдеді. New Advent онлайн кітапханасында. 14 тамыз 2009 ж. қол жеткізілді. Apologia ad Constantium (Констанцийге арналған қорғаныс). 353 ж. Аткинсон, М., және Арчибальд Робертсон, аудармашылар. Apologia ad Constantium. Nicene and Post-Nicene Fathers, Екінші серия, 4-томдық. Филип Шафф және Генри Уэйс редакциялаған. Баффало, Нью-Йорк: Christian Literature Publishing Co., 1892. Кевин Найт New Advent үшін қайта өңдеді. New Advent онлайн кітапханасында. 14 тамыз 2009 ж. қол жеткізілді. Historia Arianorum (Ариялықтар тарихы). 357 ж. Аткинсон, М., және Арчибальд Робертсон, аудармашылар. Historia Arianorum. Nicene and Post-Nicene Fathers, Екінші серия, 4-томдық. Филип Шафф және Генри Уэйс редакциялаған. Баффало, Нью-Йорк: Christian Literature Publishing Co., 1892. Кевин Найт New Advent үшін қайта өңдеді. New Advent онлайн кітапханасында. 14 тамыз 2009 ж. қол жеткізілді. De Synodis (Арминий және Селевкия кеңестері туралы). 359 жылдың күзі. Ньюман, Джон Генри және Арчибальд Робертсон, аудармашылар. De Synodis. Nicene and Post-Nicene Fathers, Екінші серия, 4-томдық. Филип Шафф және Генри Уэйс редакциялаған. Баффало, Нью-Йорк: Christian Literature Publishing Co., 1892. Кевин Найт New Advent үшін қайта өңдеді. New Advent онлайн кітапханасында. 15 тамыз 2009 ж. қол жеткізілді. Historia acephala. 368–420 ж.ж. Робертсон, Арчибальд, аудармашы. Historia Acephala. Nicene and Post-Nicene Fathers, Екінші серия, 4-томдық. Филип Шафф және Генри Уэйс редакциялаған. Баффало, Нью-Йорк: Christian Literature Publishing Co., 1892. Кевин Найт New Advent үшін қайта өңдеді. New Advent және Christian Classics Ethereal Library онлайн кітапханаларында. 15 тамыз 2009 ж. қол жеткізілді. Chronica minora 1, 2. Моммсен, Т., редактор. Chronica Minora саэк. IV, V, VI, VII 1, 2 (латын тілінде). Monumenta Germaniae Historia, Auctores Antiquissimi 9, 11. Берлин, 1892, 1894. 25 тамыз 2009 ж. қол жеткізілді. Codex Theodosianus. Моммсен, Т. және Пол М. Мейер, редакторлар. Theodosiani libri XVI cum Constitutionibus Sirmondianis et Leges novellae ad Theodosianum pertinentes2 (латын тілінде). Берлин: Weidmann, [1905] 1954. Николас Палмер жинақтаған, Тони Оноре Oxford Text Archive үшін қайта қараған, 1984. Р. В. Б. Салвей онлайн пайдалану үшін дайындаған, 1999. Алдынғы сөз, 1–8 кітаптар. University College London және Гренобль университетінің онлайн кітапханаларында. 25 тамыз 2009 ж. қол жеткізілді. Белгісіз басылым (латын тілінде). AncientRome.ru онлайн кітапханасында. 15 тамыз 2009 ж. қол жеткізілді. Codex Justinianus. Скотт, Сэмюэл П., аудармашы. Юстиниан кодексі, Азаматтық заң. 17 томдық. 1932. Constitution Society онлайн кітапханасында. 14 тамыз 2009 ж. қол жеткізілді. Ephraem the Syrian. Carmina Nisibena (Нисиби әндері). Стопфорд, Дж. Т. Сарсфилд, аудармашы. The Nisibene Hymns. Nicene and Post-Nicene Fathers, Екінші серия, 13-томдық. Филип Шафф және Генри Уэйс редакциялаған. Баффало, Нью-Йорк: Christian Literature Publishing Co., 1890. Кевин Найт New Advent үшін қайта өңдеді. New Advent онлайн кітапханасында. 16 тамыз 2009 ж. қол жеткізілді. Bickell, Gustav, аудармашы. S. Ephraemi Syri Carmina Nisibena: additis prolegomenis et supplemento lexicorum Syriacorum (латын тілінде). Lipetsk: Brockhaus, 1866. Google Books онлайн кітапханасында. 15 тамыз 2009 ж. қол жеткізілді. Epitome de Caesaribus. Banchich, Thomas M., аудармашы. A Booklet About the Style of Life and the Manners of the Imperatores. Canisius College Translated Texts 1. Баффало, Нью-Йорк: Canisius College, 2009. De Imperatoribus Romanis онлайн кітапханасында. 15 тамыз 2009 ж. қол жеткізілді. Eunapius. Lives of the Sophists. Eusebius of Caesarea. Oratio de Laudibus Constantini (Константиннің мақтауына арналған сөз, кейде Үшжылдық сөз). Richardson, Ernest Cushing, аудармашы. Oration in Praise of Constantine. Nicene and Post-Nicene Fathers, Екінші серия, 1-томдық. Филип Шафф және Генри Уэйс редакциялаған. Баффало, Нью-Йорк: Christian Literature Publishing Co., 1890. Кевин Найт New Advent үшін қайта өңдеді. New Advent онлайн кітапханасында. 16 тамыз 2009 ж. қол жеткізілді. Vita Constantini (Константиннің өмірі). Richardson, Ernest Cushing, аудармашы. Life of Constantine. Nicene and Post-Nicene Fathers, Екінші серия, 1-томдық. Филип Шафф және Генри Уэйс редакциялаған. Баффало, Нью-Йорк: Christian Literature Publishing Co., 1890. Кевин Найт New Advent үшін қайта өңдеді. New Advent онлайн кітапханасында. 25 тамыз 2009 ж. қол жеткізілді. Eutropius. Historiae Romanae Breviarium. Watson, John Selby, аудармашы. Abridgment of Roman History. Лондон: George Bell & Sons, 1886. Roger Pearse 2003 ж. Tertullian үшін қайта өңдеді. Tertullian онлайн кітапханасында. 11 маусым 2010 ж. қол жеткізілді. Festus. Breviarium. Banchich, Thomas M., және Jennifer A. Meka, аудармашылар. Breviarium of the Accomplishments of the Roman People. Canisius College Translated Texts 2. Баффало, Нью-Йорк: Canisius College, 2001. De Imperatoribus Romanis онлайн кітапханасында. 15 тамыз 2009 ж. қол жеткізілді. Firmicus Maternus. De errore profanarum religionum (Пайдалы емес діндердің қателігі туралы). Baluzii және Rigaltii, редакторлар. Divi Cæcilii Cypriani, Carthaginensis Episcopi, Opera Omnia; accessit J. Firmici Materni, Viri Clarissimi, De Errore Profanarum Religionum (латын тілінде). Париж: Gauthier Brothers and the Society of Booksellers, 1836. Google Books онлайн кітапханасында. 15 тамыз 2009 ж. қол жеткізілді. Hilary of Poitiers. Ad Constantium (Констанцийге). Feder, Alfred Leonhard, редактор. S. Hilarii episcopi Pictaviensis Tractatus mysteriorum. Collectanea Antiariana Parisina (fragmenta historica) cum appendice (liber I Ad Constantium). Liber ad Constantium imperatorem (Liber II ad Constantium). Hymni. Fragmenta minora. Spuria (латын тілінде). In the Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, 65-томдық. Вена: Tempsky, 1916. Itinerarium Alexandri (Александрдың саяхаты). Mai, Angelo, редактор. Itinerarium Alexandri ad Constantium Augustum, Constantini M. Filium (латын тілінде). Regiis Typis, 1818. Google Books онлайн кітапханасында. 15 тамыз 2009 ж. қол жеткізілді. Davies, Iolo, аудармашы. Itinerary of Alexander. 2009. DocStoc онлайн кітапханасында. 15 тамыз 2009 ж. қол жеткізілді. Jerome. Chronicon (Шығарма). Pearse, Roger, et al., аудармашылар. The Chronicle of St. Jerome, in Early Church Fathers: Additional Texts. Tertullian, 2005. Tertullian онлайн кітапханасында. 14 тамыз 2009 ж. қол жеткізілді. de Viris Illustribus (Танымал адамдар туралы). Richardson, Ernest Cushing, аудармашы. De Viris Illustribus (Танымал адамдар туралы). Nicene and Post-Nicene Fathers, Екінші серия, 3-томдық. Филип Шафф және Генри Уэйс редакциялаған. Баффало, Нью-Йорк: Christian Literature Publishing Co., 1892. Кевин Найт New Advent үшін қайта өңдеді. New Advent онлайн кітапханасында. 15 тамыз 2009 ж. қол жеткізілді. Julian. Wright, Wilmer Cave, аудармашы. Works of the Emperor Julian. 3 томдық. Loeb басылымы. Лондон: Heinemann, 1913. Internet Archive онлайн кітапханасында: 1-том, 2-том, 3-том. Libanius. Oratio 59 (59-шы сөз). M. H. Dodg...
Athanasius of Alexandria. Festal Index. Atkinson, M., and Archibald Robertson, trans. Festal Letters. From Nicene and Post Nicene Fathers, Second Series, Vol. 4. Edited by Philip Schaff and Henry Wace. Buffalo, NY: Christian Literature Publishing Co., 1892. Revised and edited for New Advent by Kevin Knight. Online at Christian Classics Ethereal Library. Accessed 15 August 2009. Epistula encyclica (Encyclical letter). Summer 339. Atkinson, M., and Archibald Robertson, trans. Encyclical letter. From Nicene and Post Nicene Fathers, Second Series, Vol. 4. Edited by Philip Schaff and Henry Wace. Buffalo, NY: Christian Literature Publishing Co., 1892. Revised and edited for New Advent by Kevin Knight. Online at New Advent and Christian Classics Ethereal Library. Accessed 15 August 2009. Apologia Contra Arianos (Defense against the Arians). 349. Atkinson, M., and Archibald Robertson, trans. Apologia Contra Arianos. From Nicene and Post Nicene Fathers, Second Series, Vol. 4. Edited by Philip Schaff and Henry Wace. Buffalo, NY: Christian Literature Publishing Co., 1892. Revised and edited for New Advent by Kevin Knight. Online at New Advent. Accessed 14 August 2009. Apologia ad Constantium (Defense before Constantius). 353. Atkinson, M., and Archibald Robertson, trans. Apologia ad Constantium. From Nicene and Post Nicene Fathers, Second Series, Vol. 4. Edited by Philip Schaff and Henry Wace. Buffalo, NY: Christian Literature Publishing Co., 1892. Revised and edited for New Advent by Kevin Knight. Online at New Advent. Accessed 14 August 2009. Historia Arianorum (History of the Arians). 357. Atkinson, M., and Archibald Robertson, trans. Historia Arianorum. From Nicene and Post Nicene Fathers, Second Series, Vol. 4. Edited by Philip Schaff and Henry Wace. Buffalo, NY: Christian Literature Publishing Co., 1892. Revised and edited for New Advent by Kevin Knight. Online at New Advent. Accessed 14 August 2009. De Synodis (On the Councils of Arminium and Seleucia). Autumn 359. Newman, John Henry and Archibald Robertson, trans. De Synodis. From Nicene and Post Nicene Fathers, Second Series, Vol. 4. Edited by Philip Schaff and Henry Wace. Buffalo, NY: Christian Literature Publishing Co., 1892. Revised and edited for New Advent by Kevin Knight. Online at New Advent. Accessed 15 August 2009. Historia acephala. 368 – c. 420. Robertson, Archibald, trans. Historia Acephala. From Nicene and Post Nicene Fathers, Second Series, Vol. 4. Edited by Philip Schaff and Henry Wace. Buffalo, NY: Christian Literature Publishing Co., 1892. Revised and edited for New Advent by Kevin Knight. Online at New Advent and Christian Classics Ethereal Library. Accessed 15 August 2009. Chronica minora 1, 2. Mommsen, T., ed. Chronica Minora saec. IV, V, VI, VII 1, 2 (in Latin). Monumenta Germaniae Historia, Auctores Antiquissimi 9, 11. Berlin, 1892, 1894. Online at Accessed 25 August 2009. Codex Theodosianus. Mommsen, T. and Paul M. Meyer, eds. Theodosiani libri XVI cum Constitutionibus Sirmondianis et Leges novellae ad Theodosianum pertinentes2 (in Latin). Berlin: Weidmann, [1905] 1954. Complied by Nicholas Palmer, revised by Tony Honoré for Oxford Text Archive, 1984. Prepared for online use by R. W. B. Salway, 1999. Preface, books 1–8. Online at University College London and the University of Grenoble Accessed 25 August 2009. Unknown edition (in Latin). Online at AncientRome. ru. Accessed 15 August 2009. Codex Justinianus. Scott, Samuel P., trans. The Code of Justinian, in The Civil Law. 17 vols. 1932. Online at the Constitution Society. Accessed 14 August 2009. Ephraem the Syrian. Carmina Nisibena (Songs of Nisibis). Stopford, J. T. Sarsfield, trans. The Nisibene Hymns. From Nicene and Post Nicene Fathers, Second Series, Vol. 13. Edited by Philip Schaff and Henry Wace. Buffalo, NY: Christian Literature Publishing Co., 1890. Revised and edited for New Advent by Kevin Knight. Online at New Advent. Accessed 16 August 2009. Bickell, Gustav, trans. S. Ephraemi Syri Carmina Nisibena: additis prolegomenis et supplemento lexicorum Syriacorum (in Latin). Lipetsk: Brockhaus, 1866. Online at Google Books. Accessed 15 August 2009. Epitome de Caesaribus. Banchich, Thomas M., trans. A Booklet About the Style of Life and the Manners of the Imperatores. Canisius College Translated Texts 1. Buffalo, NY: Canisius College, 2009. Online at De Imperatoribus Romanis Accessed 15 August 2009. Eunapius. Lives of the Sophists. Eusebius of Caesarea. Oratio de Laudibus Constantini (Oration in Praise of Constantine, sometimes the Tricennial Oration). Richardson, Ernest Cushing, trans. Oration in Praise of Constantine. From Nicene and Post Nicene Fathers, Second Series, Vol. 1. Edited by Philip Schaff and Henry Wace. Buffalo, NY: Christian Literature Publishing Co., 1890. Revised and edited for New Advent by Kevin Knight. Online at New Advent. Accessed 16 August 2009. Vita Constantini (Life of Constantine). Richardson, Ernest Cushing, trans. Life of Constantine. From Nicene and Post Nicene Fathers, Second Series, Vol. 1. Edited by Philip Schaff and Henry Wace. Buffalo, NY: Christian Literature Publishing Co., 1890. Revised and edited for New Advent by Kevin Knight. Online at New Advent. Accessed 25 August 2009. Eutropius. Historiae Romanae Breviarium. Watson, John Selby, trans. Abridgment of Roman History. London: George Bell & Sons, 1886. Revised and edited for Tertullian by Roger Pearse, 2003. Online at Tertullian. Accessed 11 June 2010. Festus. Breviarium. Banchich, Thomas M., and Jennifer A. Meka, trans. Breviarium of the Accomplishments of the Roman People. Canisius College Translated Texts 2. Buffalo, NY: Canisius College, 2001. Online at De Imperatoribus Romanis Accessed 15 August 2009. Firmicus Maternus. De errore profanarum religionum (On the error of profane religions). Baluzii and Rigaltii, eds. Divi Cæcilii Cypriani, Carthaginensis Episcopi, Opera Omnia; accessit J. Firmici Materni, Viri Clarissimi, De Errore Profanarum Religionum (in Latin). Paris: Gauthier Brothers and the Society of Booksellers, 1836. Online at Google Books. Accessed 15 August 2009. Hilary of Poitiers. Ad Constantium (To Constantius). Feder, Alfred Leonhard, ed. S. Hilarii episcopi Pictaviensis Tractatus mysteriorum. Collectanea Antiariana Parisina (fragmenta historica) cum appendice (liber I Ad Constantium). Liber ad Constantium imperatorem (Liber II ad Constantium). Hymni. Fragmenta minora. Spuria (in Latin). In the Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Vol. 65. Vienna: Tempsky, 1916. Itinerarium Alexandri (Itinerary of Alexander). Mai, Angelo, ed. Itinerarium Alexandri ad Constantium Augustum, Constantini M. Filium (in Latin). Regiis Typis, 1818. Online at Google Books. Accessed 15 August 2009. Davies, Iolo, trans. Itinerary of Alexander. 2009. Online at DocStoc. Accessed 15 August 2009. Jerome. Chronicon (Chronicle). Pearse, Roger, et al., trans. The Chronicle of St. Jerome, in Early Church Fathers: Additional Texts. Tertullian, 2005. Online at Tertullian. Accessed 14 August 2009.
de Viris Illustribus (On Illustrious Men). Richardson, Ernest Cushing, trans. De Viris Illustribus (On Illustrious Men). From Nicene and Post Nicene Fathers, Second Series, Vol. 3. Edited by Philip Schaff and Henry Wace. Buffalo, NY: Christian Literature Publishing Co., 1892. Revised and edited for New Advent by Kevin Knight. Online at New Advent. Accessed 15 August 2009. Julian. Wright, Wilmer Cave, trans. Works of the Emperor Julian. 3 vols. Loeb ed. London: Heinemann, 1913. Online at the Internet Archive: Vol. 1, 2, 3. Libanius. Oratio 59 (Oration 59). M. H. Dodgeon, trans. The Sons of Constantine: Libanius Or. LIX. In From Constantine to Julian: Pagan and Byzantine Views, A Source History, edited by S. N. C. Lieu and Dominic Montserrat, 164–205. London: Routledge, 1996. Origo Constantini Imperatoris. Rolfe, J. C., trans. Excerpta Valesiana, in vol. 3 of Rolfe's translation of Ammianus Marcellinus' History. Loeb ed. London: Heinemann, 1952. Online at LacusCurtius. Accessed 16 August 2009. Papyri Abinnaeus. The Abinnaeus Archive: Papers of a Roman Officer in the Reign of Constantius II (in Greek). Duke Data Bank of Documentary Papyri. Online at Perseus and the Duke Data Bank. Accessed 15 August 2009. Papyri Laurentius. Dai Papiri della Biblioteca Medicea Laurenziana (in Greek). Duke Data Bank of Documentary Papyri. Online at Perseus and the Duke Data Bank. Accessed 15 August 2009. Philostorgius. Historia Ecclesiastica. Walford, Edward, trans. Epitome of the Ecclesiastical History of Philostorgius, Compiled by Photius, Patriarch of Constantinople. London: Henry G. Bohn, 1855. Online at Tertullian. Accessed 15 August 2009. Socrates. Historia Ecclesiastica (History of the Church). Zenos, A. C., trans. Ecclesiastical History. From Nicene and Post Nicene Fathers, Second Series, Vol. 2. Edited by Philip Schaff and Henry Wace. Buffalo, NY: Christian Literature Publishing Co., 1890. Revised and edited for New Advent by Kevin Knight. Online at New Advent. Accessed 14 August 2009. Sozomen. Historia Ecclesiastica (History of the Church). Hartranft, Chester D. Ecclesiastical History. From Nicene and Post Nicene Fathers, Second Series, Vol. 2. Edited by Philip Schaff and Henry Wace. Buffalo, NY: Christian Literature Publishing Co., 1890. Revised and edited for New Advent by Kevin Knight. Online at New Advent. Accessed 15 August 2009. Sulpicius Severus. Sacred History. Roberts, Alexander, trans. Sacred History. From Nicene and Post Nicene Fathers, Second Series, Vol. 11. Edited by Philip Schaff and Henry Wace. Buffalo, NY: Christian Literature Publishing Co., 1894. Revised and edited for New Advent by Kevin Knight. Online at New Advent. Accessed 14 August 2009. Theodoret. Historia Ecclesiastica (History of the Church). Jackson, Blomfield, trans. Ecclesiastical History. From Nicene and Post Nicene Fathers, Second Series, Vol. 3. Edited by Philip Schaff and Henry Wace. Buffalo, NY: Christian Literature Publishing Co., 1892. Revised and edited for New Advent by Kevin Knight. Online at New Advent. Accessed 15 August 2009. Themistius. Orationes (Orations). Theophanes. Chronicle. Zonaras. Extracts of History. Zosimus. Historia Nova (New History). Unknown trans. The History of Count Zosimus. London: Green and Champlin, 1814. Online at Tertullian. Accessed 15 August 2009. [An unsatisfactory edition.] Unknown trans. Histoire Nouvelle and ΖΩΣΙΜΟΥ ΚΟΜΙΤΟΣ ΚΑΙ ΑΠΟΦΙΣΚΟΣΥΝΗΓΟΡΟΥ (in French and Greek). Online at the Catholic University of Louvain Accessed 16 November 2009.
Қазіргі заманғы дереккөздер
Бейкер Брайан, Н. және Тогер, С., Константиннің ұлдары, 337–361 жылдар: Константин мен Юлианның көлеңкесінде (Палгрейв Макмиллан, 2020)
Банчич, Т. М., «DIR Gallus» – De Imperatoribus Romanis сайтынан
ДиМайо, М. және Фрейкс, Р., «Констанций II» – De Imperatoribus Romanis сайтынан
Кент, Дж. П. С., Хирмер, М. және Хирмер, А. Римдік монеталар (Темза және Хадсон, 1978)
Мозер, Мюриэл. 2018. Констанций II билік құрған кезеңдегі император мен сенаторлар. Кембридж университетінің баспасы. Пеликан, Дж. Дж., Христиандық дәстүр (Чикаго университеті, 1989)