Кіріспе
222–235 жылдары Рим императоры Марк Аврелий Север Александр (1 қазан 208 – 21/22 наурыз 235), сондай-ақ Александр Север деп те аталады. Александр және оның туысы, императрица Юлия Домнаның әпкесі Юлия Мейсаның немерелері болды, ол үшінші галлик легионының қолдауымен Элагабалдың император болып жариялануын ұйымдастырған еді. Александрдың 13 жылдық билігі Антонин Пийден бері жалғыз императордың ең ұзақ билігі болды. Ол сондай-ақ біріккен империяның Гордиан III-ден кейінгі ең жас екінші Рим императоры еді. Александрдың бейбіт кезеңдегі билігі гүлденді. Алайда, Рим көтеріліп келе жатқан Сасанид империясымен және Германия тайпаларының күшейіп келе жатқан шабуылдарымен бетпе-бет келді. Ол Сасанидтердің қаупін тоқтата алды. Бірақ герман тайпаларына қарсы жорыққа шыққанда, Александр дипломатия және пара арқылы бейбітшілік орнатуға тырысты. Бұл Рим әскерінің көптеген бөлігін наразылыққа толы қылды, нәтижесінде Александр, оның анасы Юлия Авита Мамея және оның кеңесшілері қастандық салдарынан өлтірілді. Олардың өлімінен кейін Максимин Тракс таққа отырды. Александрдың өлімі Үшінші ғасыр дағдарысының маңызды оқиғасы болды.
Marcus Aurelius Severus Alexander (1 October 208 – 21/22 March 235), also known as Alexander Severus, Alexander and his cousin were both grandsons of Julia Maesa, who was the sister of empress Julia Domna and had arranged for Elagabalus's acclamation as emperor by the Third Gallic Legion. Alexander's 13 year reign was the longest reign of a sole emperor since Antoninus Pius. He was also the second youngest sole Roman emperor of a united empire, after Gordian III. Alexander's peacetime reign was prosperous. However, Rome was militarily confronted with the rising Sassanid Empire and growing incursions from the tribes of Germania. He managed to check the threat of the Sassanids. But when campaigning against Germanic tribes, Alexander attempted to bring peace by engaging in diplomacy and bribery. This alienated many in the Roman army, leading to a conspiracy that resulted in the assassination of Alexander, his mother Julia Avita Mamaea, and his advisors. After their deaths, the accession of Maximinus Thrax followed. Alexander's death marked the epoch event for the Crisis of the Third Century.
Ерте өмір
Болашақ император Северий Александр 208 жылдың 1 қазанында Финикиядағы Арка Кесарияда дүниеге келді. Оның туған есімі туралы әдеби көздерден екі ғана когномен белгілі: тарихшы Кассий Дио айтуынша, Бассиан, ал Иродиан айтуынша, Алексиан. "Бассиан" атауын бірнеше туысқандары да алып жүрген, ал "Алексиан" кейін Александрға айналдырылған болуы мүмкін. Тарихшы Кассий Дио Алексианды Марк Юлий Гессий Маркианның ұлы деп есептеген, бірақ Икс бұл пікірмен келіспейді, оның айтуынша, соңғысы императордың анасына 212 жылға дейін үйлене алмаған, демек Алексиан анасының алғашқы күйеуінен туған болуы керек. Бұл күйеудің есімі белгісіз, бірақ оның бар екені сөзсіз. Діни қызметкер Марк Юлий Гессий Бассиан оның кіші інісі болған болуы мүмкін.
Ерте билік
Север Александр шамамен 14 жасында император болды, осылайша ол Рим тарихындағы ең жас император атанды. Александрдың әжесі Мейса, оның басқа немересі, Элагабал императордың беделі төмендеп бара жатқанда, оған қарағанда, оның билік жүргізуге және преториандық гвардияның қолдауын алуға көбірек мүмкіндігі бар деп сенді. Сондықтан, өзінің мәртебесін сақтау үшін, ол Элагабалдан жас Александрды асырап алуын талап етіп, Элагабалдың өлтірілуін ұйымдастырып, Александр үшін тақ мұрагерлігін қамтамасыз етті. 222 жылдың 13 наурызында рим әскері Александрды император деп жариялады және бірден оған Pater Patriae және Pontifex maximus атақтарын берді. Александр өмір бойы 224 жылы қайтыс болған әжесі Мейса мен анасы Юлия Мамеяның кеңесіне сүйенді, әділеттілік жүйесін қадағалауда олардың басшылығын алды. Оның кеңесшілері сенатор және тарихшы Кассиус Дио сияқты адамдар болды, ал тарихи дереккөздер оның отбасының көмегімен 16 сенатордан тұратын арнайы кеңес құрғанын мәлімдейді, бірақ бұл мәлімдеме кейде дау тудырады. Кейбір ғалымдар Иродианның Александрдың сенаторлардың өкілеттіктерін кеңейткені туралы пікірін жоққа шығарды. Ол сонымен қатар Римнің 14 округінің істерін басқаруға қалалық префектке көмектесетін 14 адамнан тұратын муниципалдық кеңес құрды. Император сарайындағы шамадан тыс зәулімдік пен ысырапшылық азайтылды, және ол 227 немесе 229 жылы Неронның моншаларын қалпына келтірді, нәтижесінде олар кейде оның құрметіне Александр моншалары деп аталды. Ол Эскилин төбесіндегі Хорти-Ламианидегі императорлық резиденцияны әсем ғимараттармен кеңейтті және Александрдың Нимфеомын (Мариус Трофейлері деп белгілі) салды, ол әлі күнге дейін Витторио Эммануэле алаңында тұр. Бұл Аква-Клаудия су құбырының соңында салынған үлкен фонтан. Ол билікке келгеннен кейін динарийдің күміс тазалығын 46,5%-дан 43%-ға дейін төмендетті, күміс салмағы 1,41 граммнан 1,30 граммға дейін азайды; алайда 229 жылы ол динарийді қайта бағалап, күміс тазалығы мен салмағын 45%-ға және 1,46 граммға дейін арттырды. Келесі жылы ол динарийдегі қоспа металл мөлшерін азайтып, күміс мөлшерін арттырды, күміс тазалығы мен салмағын 50,5%-қа және 1,50 граммға дейін көтерді. Бұған қоса, оның билігінде салықтар жеңілдетілді, әдебиет, өнер және ғылымға қолдау көрсетілді, сондай-ақ халықтың ыңғайлылығы үшін, төмен пайыздық мөлшермен ақша беруге арналған несие кеңселер ашылды. Діни мәселелерде Александр ашық көзқарас танытты. Historia Augusta мәліметінше, ол Исаға ғибадатхана салмаққа ниеттенген, бірақ оны язычник дін қызметкерлері тоқтатқан; алайда, бұл мәлімдеме сенімсіз, өйткені Historia Augusta тарихшылар тарапынан сенімсіз деп есептеледі, онда жалған және тіпті ойлап тапқан, жазылған уақытына және авторлар санына дейін жететін көптеген ақпараттар бар. Ол Римде синагог салынғанын рұқсат етті және осы синагогқа Северус парқыншасы деп белгілі болған Тораның парқыншасын сыйға берді. 231 жылы Ардашир шығыстағы рим провинцияларына шабуыл жасап, Месопотамияны басып алды және мүмкін Сирия мен Каппадокияға дейін еніп, жас Александрды күшті жауап беруге мәжбүр етті. Соғысқа қатысты әртүрлі мәліметтер бар. Ең толық мәліметтерді келтірген Иродианның айтуынша, рим әскерлері бірнеше ұятты жеңілістерге ұшырады, ал Historia Augusta және Александрдың рим сенатына жіберген хабарына сәйкес, ол үлкен жеңістерге жетті. Антиохияны өзінің базасы етіп, ол 233 жылы Сасани империясына үш есе шабуыл ұйымдастырды; негізгі күштердің басында ол өзі Солтүстік Месопотамияны қайтарып алу үшін алға жылды, ал басқа әскер Армения таулары арқылы Медияға шабуыл жасады, ал үшінші әскер оңтүстіктен Вавилонға қарай алға жылды. Солтүстік әскер римдік жаяу әскерге қолайлы таулы жерде соғысып, біршама жетістікке жетті, бірақ оңтүстік әскер Ардаширдің шебер атты садагерлерімен қоршалып, жойылды, ал Александр өзі шешімсіз науқаннан кейін шегінді, оның әскері тәртіпсіздік пен аурудан зардап шекті. Артқа шегінген солтүстік әскер Арменияның суық ауа райында қысқы жайлауға келгенде, жеткілікті жабдықтау желілерін құруға қабілетсіздігінен қосымша шығынға ұшырады. Александр көтерілісті басуға тырысты, ал Таурин Эвфрат өзенінен қашып құтылуға тырысқанда суға батып кетті. Император Римге оралып, 233 жылы жеңісін тойлады.
Әскери тәртіп
Александрдың билігі әскери тәртіптің елеулі бұзылуымен сипатталды. 228 жылы преториандық гвардия өз префекті Ульпианды Александрдың көз алдында өлтірді. Александр көтерілістің басшысын ашық жазалай алмады, керісінше, оны Мысырдағы, содан кейін Криттегі маңызды емес лауазымға жіберді, онда ол көтеріліс басылғаннан кейін "тыныштандырылды". Содан кейін әскерлер үш күн бойы Рим халқымен шайқасты, және шайқас қаланың бірнеше бөлігі өртелгеннен кейін аяқталды. Дио сол кездегі әскери тәртіптің нашарлығын қатты сынға алғандардың бірі болды, ол солдаттардың жауға жеңілуге дайын тұрғанын айтты. Бұл мәселенің себептері әртүрлі: Кэмпбелл Северан әулетінің беделінің төмендеуіне, Александрдың өзінің әлсіздігіне, ол сарбаз емес сияқты көрініп, анасының кеңесіне толығымен бағынған, және империя күшейе берген қысымға ұшыраған кезде нақты әскери жетістіктердің болмауына назар аударды. Ал Геродиан императордың жомарттықтан бас тартуы (ішіралық жағдайда анасының ашкөздігінен туындаған) және сыйлық беруге кешігуі Александрдың билігінде әскери тәртіптің құлдырауына себеп болды деп сенді.
Герман соғысы
Парсы соғысынан кейін Александр христиан шіркеуінің негізін қалаушыларының бірі Оригенмен бірге Антиохияға оралды. Александрдың анасы Юлия Мамея Оригеннен оны христиан дініне баулуды өтінді. Александр христиандық ұстанымдарды оқып жатқанда, оның империясының солтүстік бөлігін герман және сармат тайпалары шапты. Александрдың парсы соғысындағы табысынан кейін жаңа және қауіпті жау пайда бола бастады. 234 жылы варварлар Рейн мен Дунайды кесіп өтіп, Римге дейін үрей тудырды. Персияға қарсы қымбат соғыстан әлсіреген Александрдың әскерлері, варварлардың шапқыншылығынан үйлері қирағанда императорға наразылықтарын күшейтті. Басқын туралы хабар тараған соң, император жетекші қатарға шығып, герман басқыншыларына қарсы шайқасқа кірісті. Римдіктер соғысқа мұқият дайындалып, бүкіл әскерді тасымалдау үшін флот құрды. Алайда, Александрдың мансабындағы осы кезеңде ол әлі генерал болудың қыр-сырын толық білмеді. Сондықтан ол әскерінің ғана қауіпті күші жау тайпаларын бағынуға жеткілікті болады деп үміттенді. Северус әскерлеріне қатаң тәртіп орнатты, бұл оның легиондары арасында көтеріліске әкеп соқты. Парсыларға қарсы ауыр зиян келтіргендіктен және анасының кеңесімен Александр герман тайпаларын сатып алып, уақыт ұстауға тырысты. Осы шешім легионерлердің Александрға деген құрметін төмендетті. Олар оны арсыз санады және император болуға лайық емес деп қорқыды. Осы жағдайларда әскер Александрды ауыстыруға асықты. Гай Юлий Вер Максимин екінші таңдау болды. Ол Фракиядан шыққан сарбаз, жақсы беделге ие және әскери мәртебесін арттыру үшін тырысып жұмыс істеді. Северус әскерінің оған деген наразылығының күшеюі оның өліміне жол ашты.
Құрлық
Александр 235 жылдың басында неміс жауымен бетпе-бет келді. Ол және анасы келген кезде жағдай толыққанды реттелген еді, сондықтан анасы оны зорлық-зомбылықтан сақтау үшін неміс әскерін бағындыруға пара берудің тиімдірек жол екендігіне көндірді. Тарихшылардың сөзіне қарағанда, осы тактика және оның әскерлерінің бағынбауы оның беделін мен халыққа деген құрметін жойды. Сөйтіп, Александр 21 немесе 22 наурызда анасымен бірге Могунциакумда (Майнц) Легио XXII Примигенияның бүлігі кезінде генералдарымен кездесуде қаза тапты. Бұл өлтірулер Максиминге тақ отыруға мүмкіндік берді. "Августа тарихы" Севердің өлтіруіне қатысты екі теорияны келтіреді. Біріншісі, Мамеяның наразылығының өлтіруге басты себеп болғанын айтады. Алайда, Лампридий Александрдың Сицилияда (Британияда орналасқан) өлтірілгенін көрсететін басқа теорияны қолдайтынын нақты айтады. Бұл теорияға сәйкес, ол түскі ас ішкеннен кейін ашық шатырда бағынбаған әскерлерімен кеңес өткізіп жатқанда, олар оны туысы Элагабалмен салыстырды – оның өлтімі Александрдың билікке келуіне жол ашқан даулы және беделсіз император. Содан кейін неміс қызметшісі шатырға кіріп, Александрды өлтіруге шақырды, сол кезде көптеген әскерлер шабуылға қосылды. Александрдың күзетшілері басқа әскерлермен күресті, бірақ императорды өлтіруге ниеттенгендердің күшіне тойтарыс бере алмады. Бірнеше минут ішінде Александр қайтыс болды. Оның анасы, Юлия Мамея, Александрмен бірге шатырда болды және көп ұзамай сол кісі өлтірушілердің құрбаны болды.
Портленд вазасы
Бәлкім, оның ең айқын мұрасы – 16 ғасырда Августтың билік құрған кезеңіне жуық жасалған камео әйнектен жасалған Портленд вазасының (немесе "Барберини вазасының") пайда болуы болды. Бұл ваза император мен оның отбасының Монте-дель-Гранодағы мавзолейінде табылған деген болжам бар. Вазаның табылуын Пьетро Санти Бартоли сипаттаған. Пьетро Бартоли вазаның ішінде Северус Александрдың күлі болғанын айтады. Дегенмен, бұл, бейнеленген сахналардың түсіндірмелерімен бірге, көптеген теориялар мен даулы "фактілерге" әкеп соқты. Ваза Сэр Уильям Гамильтонның, Неапольдегі Король сарайының елшісінің қолынан өтті, ал 1784 жылы Портленд герцогинясына сатылды және содан бері Портленд вазасы деп белгілі болды. 1845 жылы Британ мұражайындағы психикалық тұрақсыздықтан зардап шеккен адамның шабуылы салдарынан ваза көптеген бөліктерге сынды, және ол үш рет қайта құрастырылды. 1786 жылы Портленд вазасы Портлендтің 3-ші герцогынан уақытша алынып, Жосия Веджвуд өзінің "Веджвуд" фирмасы үшін қара жаспер тоқымасында көшірме жасады. Ол жалаңаштықты жабу үшін кейбір киімдер қосыпты, бірақ оның көшірмелері қайта құрастыру жұмыстарында пайдалы болды.
Жеке өмір
"Август тарихы" бойынша, Александрдың "басты көңіл көтеруі жас күшіктердің кішкентай шошқалармен ойнауына" байланысты болған. Геродиан оны анасының бауырындай көрген деп сипаттайды.
Отбасы
Александрдың жалғыз белгілі әйелі Салустия Орбиана, Аугуста болды, ол 225 жылы 16 жасында оған үйленді. Олардың некесін Александрдың анасы Мамея ұйымдастырған. Historia Augusta бойынша, императорлар мен басқа да тұлғалардың өмірбаяндарын қамтитын, бірақ ғалымдардың пікірінше, тарихи сенімділігі күмәнді тудыратын бұл еңбекте, Александр бір кезде Римдегі ең көне патриций отбасыларының бірінен шыққан және консул шенін атқарған адамның қызы Сулпиция Меммияға да үйленген; оның әкесінің әкесінің аты Катул еді. Ол оның әйелі ретінде тек осы кейінгі мәтінде ғана еске алынады, сондықтан бұл некеге күмән туды. Ежелгі тарихшы Зосим Александр үш рет үйленгенін айтқан. Варий Макрин есімді адам Александрдың қайнағасы болған болуы мүмкін, бірақ ол Меммияның әкесі Сей Салустиймен немесе мүлдем белгісіз үшінші әйелінің әкесімен бір адам болғаны белгісіз. Александртың баласы болғаны туралы мәлімет жоқ.
Христиандық
"Август тарихында" Александрдың әр таңертең жеке ғибадатханасында дұға жасағаны айтылады. Ол яһудилер мен христиандарға бірдей жоғары төзімділік танытты. Өкіметтік кезеңінде яһудилерге барлық жеңілдіктерді сақтап, "Август тарихында" Александр өз ораториясына римдік құдайлар мен классикалық тұлғалармен қатар Ыбырайым мен Исаның суреттерін қойғаны жазылған.
Қазіргі заманғы дереккөздер
Дегенмен, бірнеше тіркес осы энциклопедиядан алынған сияқты көрінеді, олардың бәрі де бастапқы дереккөздерге сілтеме жасалған.