Кіріспе

Агата Кристидің 1941 жылғы романы «Н немесе М?» – Агата Кристидің детективтік романы. Алғаш рет ол АҚШ-та 1941 жылы Dodd, Mead and Company баспасында, ал Ұлыбританияда сол жылдың қараша айында Collins Crime Club баспасында жарық көрді. АҚШ басылымының бағасы $2.00 болды. Мұндағы «Н. немесе М.» латын тіліндегі «nomen vel nomina» деген сөздерді білдіреді, яғни «аты немесе есімдер». «Nomina» сөзінің «m» әрпімен белгіленуі типографиялық қателік нәтижесінде болған. Бұл роман Томми мен Тэппенс детективтерінің ересек күйінде алғаш рет көрінетін туындысы. Олардың бұрынғы шығармалары «Сырлы қарсылас» (1922) және «Қылмыстағы серіктестер» (1929) атты әңгімелер жинағында жарияланған.

Сюжетке кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін және британдық барлау қызметіне көп жыл қызмет еткен соң, орта жастағы Томми мен Тэппенс Бересфордтар өзінше қана екенін және маңызды емес екенін сезінеді. Содан кейін Томмиге Грант есімді құпия агент келіп, тағы бір рет жасырын тапсырма орындауды ұсынады. Грант неміс тыңшыларын және бесінші колоннашыларды табуға тырысады, бірақ британдық барлау қызметінің ішіндегі сатқындар оның жұмысын қадағалап, бұрмалайды. Томми көп жылдан бері жедел жұмыста болмағандықтан, оны ешкім танымайды, сондықтан ол ресми емес тергеу жүргізе алады. Грант жақында бір британдық агенттің қаза тапқанын, бірақ өлім төсегінде түсініксіз хабар қалдырғанын айтады: "Н немесе М. Сонг Сюзи". Грант "Song Susie" - бұл (құрылыс) теңіз жағалауындағы Лиагемптондағы (Борнмут қаласына негізделген) Сан-Суси атты қонақ үйді білдіреді деп күдіктенеді, ал "N" және "M" есімдері екі жоғары сатыдағы неміс тыңшысын – біреу еркек, екіншісі әйелді білдіреді. Томми Сан-Сусиге барып, Н, М немесе екеуінің де қонақ үйде бар-жоғын анықтап, олардың кім екенін білуі керек. Томми жалғыз жіберіледі, бірақ Тэппенс оны шақырылса да, шақырылмаса да іздеп табуға шешім қабылдайды. Ол оның қайда жіберілетінін біліп алып, одан бұрын сол жерге жетеді. Екеуі әртүрлі жалған есімдермен жұмыс істеп, курорттық қаланың тұрғындары арасында тыңшыларды іздей бастайды. Барлығы күдікті болып көрінеді, Томми мен Тэппенс қауіпке толы қызықты оқиғаларға жетелеуші іздерді ұстанады. Кітаптың соңында Н және М-нің кім екені ашылады; "N" – жоғары сатыдағы неміс тыңшысы, ол кітаптың соңында Тэппенстің өміріне қауіп төндіргенде британдық барлау қызметінің өкілімен атылып өлтіріледі, ал "M" – оның әйел әріптесі.

Әдеби мәні және қабылдануы

Морис Уилсон Дишердің 1941 жылғы 29 қарашадағы «Таймс» әдеби қосымшасындағы шолуы «N немесе M?» романының Агата Кристидің ең жақсы туындысы емес деп сену қиын, өйткені оның соңғы әңгімесінің алғашқы қызықтылығы әлі де сананы мазалап тұрды. Ол былай деп қорытындылады: «Өзіңіздің ақыл-санаңыз үшін қорқуға бастаған кезде, сізді қолдағы нәресте бе, әлде жасырынған доктор емес пе деп ойлап қалуыңыз мүмкін. Бірақ мисс Кристинің шеберлігі соншалық, тіпті нәрестелердің сөзі де Бесінші колоннаның кодына ұқсайды. Басқаша айтқанда, мырза Роби бұрын айтқандай, «N немесе M?» сізді қызықтырады. Морис Ричардсон 1941 жылғы 7 желтоқсандағы «The Observer» басылымындағы қысқаша шолуында былай деп жазды: «Агата Кристи Пуаро және қылмыстың жоғары тағамын уақытша тоқтатқаннан кейін, соғыс кезеңіндегі жеңіл шпиондық триллер жазады. «N немесе M?» – Борнмут қаласындағы қарапайым пансионаттағы әдепті кейіпкердің кейпінде жасырылған белгісіз Бесінші колонна шебері. Кристидің жас жұбайлар жұбы, қазір орта жастағы болғанымен, бұрынғыдай белсенді, жақында тұтқынға алынуға шамасы келді. Күлкілі аяқтама және жан-жақты ойын-сауық». Э. Р. Паншонның 1941 жылғы 30 желтоқсандағы «The Guardian» газетіндегі қысқаша шолуы «Кристи ханым өзін бұрынғыдай тапқыр екенін көрсетеді, әсіресе кейіпкердің тұтқыннан қашу үшін ұйықтап шығуы таң қалдырады» деген қорытындымен аяқталды. 1990 жылы Роберт Барнард 1980 жылғы еңбегінің қайта жаңартылған басылымында былай деп жазды: «Бересфордтар соғысқа қатысуға өздерінің шексіз көтеріңкі көңіл-күйлерін ұсынады. Бұрынғы триллерлерге қарағанда нәсілшілдік көзқарасы азырақ (іс жүзінде, кейбір кешірімдер тікелей айтылмаса да жасалады), бірақ одан да сенімді емес».

МИ5 Кристиді тергеуде

1941 немесе 1942 жылдары британдық MI5 құпия қызметі Кристиді уақытша тергеді, себебі ол осы романындағы кейіпкерлерінің бірін майор Блетчли деп атады. MI5 Кристидің Ұлыбританияның аса құпия кодтарды бұзатын орталығы – Блетчли Паркте шпионы болуы мүмкін деп қорқыды. MI5-тің алаңдаушылығы ақырында жеңілді, Кристи Дилли Ноксқа, неміс құпия қызметі офицерлерінің Ұлыбританияға тыңшылар жіберген кезде қолданған «Энигма» машинасының шифрын бұзуға көмектескен адамға, майор Блетчлидің – «менің ең жақтырмас кейіпкерлерімнің бірі» екенін, шын мәнінде Блетчли қаласының (қазір Милтон-Кейнстің бір бөлігі) атымен аталғанын айтқанда. Кристи бір жолы пойызбен саяхат жасағанда осы қалада тоқтап қалған екен. Алан Хаймер салған суретімен. Ұлыбританияда романның қысқартылған нұсқасы 1941 жылдың 26 сәуірінен (41-том, 1059-нөмір) 7 маусымына дейін (41-том, 1065-нөмір) «Әйелдер суреті» журналында «Құпия оқиға» деген атпен жеті бөлімге бөлініп жарияланды. Барлық бөлімдерді Клайв Аптон суреттеді.