Кіріспе
Эдмунд Клерихью Бентлидің детектив романы. «Тренттің соңғы ісі» – Э.С.Бентлидің 1913 жылы алғаш жарық көрген детектив романы. Атауына қарамастан, бұл оның басты кейіпкері, суретші және әуесқой детектив Филип Трент алғаш рет пайда болатын туынды: ол кейіннен «Тренттің өз ісі» (1936) романында және «Трент араласады» (1938) әңгімелер жинағында қайта оралады. Роман детективтік әдебиет тарихында маңызды орынға ие, себебі ол осы жанрдың алғашқы мазмұнды пародиасы болып табылады. Трент негізгі күдіктілердің біріне ғашық болатындықтан, қалыпты жағдайдан тыс жағдайға түседі, сонымен қатар барлық дәлелдерді жинағаннан кейін де қателікті қорытындыға келеді. Роман АҚШ-та 1913 жылы «Қара киімдегі әйел» деген атпен жарияланды.
Trent's Last Case is a detective novel written by E. C. Bentley and first published in 1913. Despite the title, it is in fact the first work in which its central character, the artist and amateur detective Philip Trent, appears: he subsequently reappeared in the novel Trent's Own Case (1936), and the short story collection Trent Intervenes (1938). The novel is a whodunit with a place in detective fiction history because it is the first major send up of that genre. Not only does Trent fall in love with one of the primary suspects – usually considered off limits – he also, after painstakingly collecting all the evidence, draws all the wrong conclusions. The novel was published as The Woman in Black in the United States, later in 1913.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Бай америкалық плутократ Зигсби Мандерсон өзінің ағылшын ел үйінің ауласында атып өлтірілген күйде табылды. Филип Трент, суретші, тілші және әуесқой детектив, Флит-стрит баспасөз магнаты сэр Джеймс Моллойдың тапсырмасымен істі тергеп, есеп беруге кіріседі. Трент полициядан көмек алады – тергеуші инспектор Мурч, Скотланд-Ярдтан, ескі танысы еді, ол денеге қарап, үй мен аумақты тексеріп, іске қатысы бар адамдармен сұхбаттасады. Үйде Мандерсонның әйелі Мейбл, екі хатшысы – америкалық Кальвин Баннер мен ағылшын Джон Марлоу, үй қызметшісі Мартин және қызметшісі Селестин де бар. Мейблдің некелес туысы және Тренттің тағы бір ескі досы Натаниел Купплс ауылдағы қонақ үйде тұрады. Трент тергеуін жалғастырады және Мандерсондардың некесі қиындыққа тап болғанын, жұбайлар бір-бірінен суық қарым-қатынаста болғанын біледі. Тергеу барысында ол Мейбл Мандерсонға ғашық болады. Коронердің сауалнамасы Мандерсонды белгісіз біреу немесе біреулер өлтіргенін анықтайды: бұл оның бизнеспен байланысты кек алудың құрбаны болғанын көрсетеді. Алайда Трент Мандерсонды Марлоудың атып өлтіргенін, содан кейін Мандерсонның сырт киімдерін киіп, ол сол кезде әлі тірі екенін көрсету үшін үйге оралғанын, ал кейін Саутгемптонға өзіне алиби жасау үшін кеткенін болжайды. Трент Марлоудың ниеті Мейблге деген махаббаты екенін ойлайды, бірақ оның сезімдеріне Мейблдің қаншалықты жауап бергені белгісіз. Ол өз ойларын Моллойға жолдау түрінде жазады, бірақ жібермес бұрын Мейблге көрсетеді және оның Марлоумен арасында бірдеңе болған-болмағанын сұрайды. Оның реакциясы оны солай болғанына көндіреді және ол жолдауды жібермейді. Алты айдан кейін Трент Лондонда Мейблмен қайта байланысады және оқиғаның толық нұсқасын естиді. Мейбл олардың ешқашан жақын болмағанын, бірақ күйеуінің күдігі олардың некелік дау-жанжалының себебі болғанын, ал оның қызғанышы кек алу жоспарына әкелгенін айтады. Трент Марлоуға бастапқы жолдауын жібереді және Купплстің де қатысатын кездесу ұйымдастырады. Кездесуде Марлоу Мандерсонның өзін "кісі өлтіргені" туралы айыптау үшін қанағаттандыратын дәлелдер желісін жасағанын, содан кейін өзін-өзі атып өлтіргенін түсіндіреді. Оқиғаның қалай болғанын түсінгеннен кейін және Мандерсонның денесін тапқаннан кейін Марлоу іздерін жасыруға және өзіне алиби жасауға тырысқан – Тренттің талдауының көп бөлігі дұрыс болды. Осы кездесуден кейін Трент пен Купплс бірге кешкі ас ішеді, және Купплс Марлоудың әңгімесінің көп бөлігі дұрыс болғанымен, өлімге әкелген оқты оның атып жібергенін мойындайды. Ол Мандерсонның өзіне тапанша ұстап тұрғанын көрген, мүмкін өзін-өзі жаралауға ниеттенгенін айтады. Өзін-өзі өлтіруге тырысқанын сезген Купплс араласып, содан кейін болған күрес кезінде Мандерсонды бетінен қателесіп атып жіберген. Кітап Тренттің енді ешқашан қылмысты тергеуге тырыспайтынына ант етуімен аяқталады.
Қабылдау
Г. К. Честертон, «Патер Браун» сырларының авторы, бұл романды «Қазіргі заманның ең жақсы детективтік әңгімесі» деп санады. (Бентли мен Честертон жақын дос болған, ал Бентли кітапты Честертонға арнаған.) Бұл кітап соғыстан кейінгі детективтердің «Алтын ғасырында» зор ықпал етті: Агата Кристи «Тренттің соңғы ісі» туралы «Барлық уақытта жазылған ең жақсы үш детективтік әңгімелердің бірі» деп атады. Дороти Л. Сайерс «Бұл сыр романдарының кішкентай әлемін революция сияқты сілкіндірді» деп жазды. Ол ғасырдың екінші жартысында да жоғары бағаланды; әдеби сыншы Жак Барзун, «Қылмыс каталогы» (1971) кітабының авторларының бірі, оны өзінің ең үздік он сыр романының қатарына қосты, сондай-ақ сыр романдар жазушылары Реджинальд Хилл мен Питер Штрауб та қосты. Мистикалық жанрды сынға алған кезде Раймонд Чандлер оны жиі «үлгілі әңгіме» деп атаған, бірақ кейін ол кейбір сюжеттік бұрылыстарды абсурдты деп сынайды: «Мен салыстырмалы түрде аз халықаралық қаржыгерлерді білемін, бірақ бұл романның авторы одан да аз білгенін ойлаймын». Аарон Марк Штайнның 1977 жылғы басылымға жазған кіріспесінде, UCSD University Extension баспасынан шығарылған: «Бейкер-стрит ережесіздерінің наразылығына қарамастан, Бентли тіпті Конан Дойлдың түпнұсқасына да күмәнмен қарағанын айту керек. Ол ұлы детективтің юмор сезімінің болмауына ренжіді және Шерлоктың ерекшеліктерінен ашуланды. Бентлинің ниеті – адамгершілікке толы, күліп жүретін детектив жасау болатын».
Фильм
Роман 1920 жылы Ричард Гаррик режиссерлік еткен үнсіз фильмге бейімделді. Екінші адаптацияны (үнсіз және дыбыстық нұсқаларында шығарылды) Говард Хоукс 1929 жылы жасады. Үшінші фильмді 1952 жылы Герберт Уилкокс режиссерлік етті. Онда Трент рөлінде Майкл Уайлдинг, Сигсби Мандерсон рөлінде Орсон Уэллс және Маргарет Мандерсон рөлінде Маргарет Локвуд ойнады. Кітаптан алынған үзінді "Жүректегі орындар" (1984) фильмінде оқылады. Көрермендер тек ашылу жолын естиді: "1-тарау. Жаман жаңалық. Маңыздырақ деп саналатын нәрселер мен шынымен маңызды нәрселердің арасында біздің таныс әлеміміз қалай даналықпен үкім шығара алады?"
Теледидар
Роман 1964 жылғы сәуір айында BBC антологиялық телесериалының детективтік эпизоды ретінде бейімделді, оны Руперт Дэвис Мейгре ретінде ұсынды. Трент рөлінде Майкл Гвинн, Куплс рөлінде Карлтон Хоббс, Буннер рөлінде Билл Наги, Мейбел Мандерсон рөлінде Пенелопа Хорнер, Марлоу рөлінде Кеннет Фортескью және Сигсби Мандерсон рөлінде Питер Уильямс түсті.
Сахна
Роман Джон Арден МакКлюрдің сахналық қойылымына көшірілді, ол 2013 жылдың қаңтар айында Мичиган штатының Истпойнт қаласындағы «Broadway Onstage Live» театрында тұңғыш рет көрсетілді. Басты рөлдерді МакКлюр (Трент), Дэниел Войтулевич (Купплс), Элизабет Рагер (Буннер), Стелла Роте (Мейбел Мандерсон), Патрик Джон Шарп (Марлоу) және Джек Абелла (Сигсби Мандерсон) сомдады.
Радио
Роман 1934 жылдың қаңтарында BBC Ұлттық бағдарламасы үшін бейімделді. Кейін 1950 жылы телесериал болып түсірілді; ал 1963 жылы Ричард Херндалдың басты рөлде ойнауымен "Үй қызметі" арнасында тағы бір драмалық қойылым көрсетілді. 1986 жылдың желтоқсан айында BBC Radio 4 арнасында Мартин Джарвис басты рөлде тағы бір радиоқойылым эфирге шықты. Рональд Колманның басты рөлде ойнауымен радиоқойылым 1953 жылдың 7 желтоқсанында американдық "Саспенс" радиошоуында берілді.