Кіріспе
Ямайка мәдениеті – дін, нормалар, құндылықтар және тұрмыс салтынан тұрады, олар Ямайка халқын сипаттайды. Мәдениет көпұлтты, этникалық жағынан әртүрлі қоғам, Ямайканың алғашқы тұрғындарынан (тайно тайпасы) басталатын тарихтан туындайды. Испандар бастапқыда Ямайкаға құлдықты әкелді. Содан кейін олар ағылшындармен жеңіліске ұшырады. Ямайка 1838 жылдың 1 тамызында азаттыққа, ал 1962 жылдың 6 тамызында британдықтардан тәуелсіздік алды. Қара құлдар қатал еңбек жағдайларына шыдап, қарсылық көрсеткендіктен, басым мәдени күшке айналды. Құлдықтан кейін қытай және үнді мигранттары өз елдерінен әкелген идеяларымен аралға келісімшарт бойынша жұмыс істеуге келді.
Jamaican culture consists of the religion, norms, values, and lifestyle that define the people of Jamaica. The culture is mixed, with an ethnically diverse society, stemming from a history of inhabitants beginning with the original inhabitants of Jamaica (the Taínos). The Spaniards originally brought slavery to Jamaica. Then they were overthrown by the English. Jamaica later gained emancipation on 1 August 1838, and independence from the British on 6 August 1962. Black slaves became the dominant cultural force as they suffered and resisted the harsh conditions of forced labour. After the abolition of slavery, Chinese and Indian migrants were transported to the island as indentured workers, bringing with them ideas from their country.
Тіл
Ямайканың ресми тілі — ямайкалық стандартты ағылшын тілі, ол елдегі барлық ресми жағдайларда қолданылады. Ағылшын тілінен өзге, ямайкалық патуа деп аталатын креол тілінің нұсқасы бар (патуа деп айтылады), ол ямайкалықтардың арасында кең таралған тіл.
Дін
Ямайкадағы ең ірі дін – христиан діні. Англикан шіркеуі, католик шіркеуі, методист шіркеуі, баптистер, жетінші күндік адвентистер және Құдай шіркеуі елдің барлық аймақтарында кездеседі. Көптеген ежелгі шіркеулер мұқият күтіліп, немесе қайта жаңартылған. Растафари қозғалысы – ірі христиан мәдениетінің туындысы, бірақ оның пайда болуына Африка туралы сананың артуы және сол континенттегі саяси оқиғалардың жай-күйі әсер еткен. Ямайкада 17 ғасырдан бері сақталған бірнеше еврей синагогалары және аз ғана мешіттер де бар. Африканың ежелгі діндерінің элементтері, әсіресе аралдың шалғай аймақтарында сақталған. Осы тәжірибелердің кейбіреулері Obeah, Kumina немесе Pocomania деп аталады. Қоғамдар шағын болғанымен, оларға көптеген христиандар мен христиан емес адамдар осындай тәжірибе табуға тырысады. Халықтың шамамен 40% ауыр проблемаларға тап болғанда, дәстүрлі медицинамен шешілмейтін жағдайларда Африканың дәстүрлі діни емшілеріне (сондай-ақ Обеа жұмысшылары деп те аталады) жасырын түрде жүгінеді деп есептеледі. Бахаи діні 1943 жылы американдық бахаи миссионері, доктор Малкольм Кинг арқылы Ямайкаға келді. 2003 жылы Ямайкада Бахаи дінінің құрылғанына 60 жыл толуына орай, Ямайканың генерал-губернаторы сэр Говард Кук 25 шілде күнін жыл сайынғы Ұлттық Бахаи күні деп жариялады. 2005 жылы 5000-ге жуық адам халықаралық Бахаи хоры «Баханың дауыстары» арқылы Ямайкадағы өздерінің қызметін және қатысуын атап өтті. Хор Уорд театрында және Вест-Индия университетінің шіркеуінде өнер көрсетті, ал түскен қаражат екі ямайкалық қайырымдылық ұйымына (біреуі қызмет барысында қаза тапқан полицейлердің отбасыларын қолдауға, екіншісі Денхэм қаласының «Алтын шақ» үйіне) бағышталды. Ямайкада буддизм, индуизм және ислам сияқты басқа да діндер де тараған.
Kumina, or Pocomania. Though the congregations are small, they are visited by many Christians and non Christians seeking an experience they have not found in the churches. It is estimated that as much as 40% of the population secretly seek the services of the African traditional religious healers (also called Obeah workers) when confronted with serious problems that conventional medicine cannot remedy. The Baháʼí Faith arrived in Jamaica in 1943, brought by an American Baháʼí pioneer, Dr. Malcolm King. In 2003, as part of the 60th anniversary celebration of the establishment of Baháʼí in Jamaica, the Governor General of Jamaica, Sir Howard Cooke, proclaimed a National Baháʼí Day to be held annually on 25 July. In 2005, the community of about 5000 celebrated their activity and presence in Jamaica with the international Baháʼí choir, The Voices of Bahá. The choir performed at Ward Theater and the University of the West Indies' Chapel, with proceeds earmarked to two Jamaican charities, (one serving families of policemen slain in the line of duty, and the one Denham Town Golden Age Home). Other religions practiced in Jamaica include Buddhism, Hinduism, and Islam.
Растафарилер
1930 жылдары пайда болған Ямайканың Африка-Кариб мәдениетінің ең танымал, халықаралық деңгейде белгілі бір бөлігі – Растафари қозғалысы, әсіресе регги музыкасы арқылы көрініс беретін элементтері. 1970 және 1980 жылдардың басында Боб Марли Растафари мәдениеті мен сенім жүйесінің ең көрнекті өкілі болды. Оның сеніміне адал, жаңашыл музыкант ретіндегі беделі қайтыс болғаннан кейін де артып келеді, сондықтан 2004 жылы оның ең үздік хиттерінен құралған "Legend" жинағы әлем бойынша 20 миллион дана сатылды, оны музыка индустриясындағы ең танымал ямайкалық, және елдің ең көп сатылатын әртісі етіп көрсетті. Растафари – бір құдайға сенетін сенім жүйесі, ол Ескі және Жаңа өсиеттерде, әсіресе "Аян кітабында" кездесетін үйретімдерге негізделген. Растафари христиандықтан, исламнан және иудаизмнен (олар да Ыбырайымдық сенімдерді мойындайды) Хайле Селассие I, Эфиопия императорының құдайлығына сенуімен ерекшеленеді. Расталар оны H.I.M. (Оның Императорлық Шаңырағы) деп құрметтейді, Хайле Селассие I-ді Құдайдың өзі, Сүлейменнің нағыз ұрпағы және Жахтың (Құдайдың) жердегі бейнесі деп санайды – мүміндердің пікірінше, Мессияның екінші келуі туралы болжам осылай орындалады. Расталық сенімдер, Киелі кітапта тікелей айтылмаған (мысалы, H.I.M. "Хайле Селассие" есімі), бір ғана қасиетті мәтінде жинақталмаған. Оның орнына, Расталық сенімдер әндер, әндер және ауызша куәліктер, сондай-ақ жазбаша мәтіндер (веб-сайттарды қоса) арқылы таратылады. Әннің кеңінен қолданылуы Растафариді ямайкалық мәдениеттің ерекше музыкалық көзіне айналдырады. Раста мәдениетінің дәстүрлеріне шашты кеспей, тарамай тастау (назариттік сертпен байланысты) және табиғи, өңделмеген тағамдарды (Итал) жеу жатады. Алайда, екі дәстүр де міндетті деп есептелмейді – дрейдер кигендердің көпшілігі Раста емес, ал Расталардың көпшілігі дрейдер кимейді. Ең даулы мәдени дәстүрлердің бірі – Расталардың діни рәсімдері кезінде ой-сананы жақсарту (ойлану және талқылау) үшін қолданылатын марихуананы (ганжа) қасиетті зат ретінде пайдалануы. Ямайкада Растафари азшылық мәдениетін құрайды және мемлекеттік деңгейде мойындалмайды. Ямайканың халқының басым бөлігі христиан дінін ұстанады, сондықтан Расталық сенімдер мен тәжірибелер – мысалы, H.I.M. Хайле Селассиенің құдайлығы – кейбір христиан ямайкалықтар тарапынан бұзық дін ретінде қарастырылады. (Кейбір Расталар христиан дінінің кейбір аспектілеріне де қарсылық білдіреді.) Дегенмен, қозғалыстың, әсіресе Боб Марлидің көркемдік үлесі кеңінен құрметтеледі. Марли 1981 жылы Ямайканың Еңбегі үшін орденімен марапатталды және оған екі ескерткіш орнатылды. Расталарды Ямайкадан тыс көптеген елдерде және ямайкалық емес адамдардың арасында кездестіруге болады. Діни ұйымдық құрылымы болмағандықтан, оның неше жақтасы бар екенін анықтау мүмкін емес.
Билеу
Би Ямайка үшін отарлық дәуірден бастап қазіргі күнге дейін маңызды болып келді. Ертедегі халықтық ырғақтар мен қимылдар көбінесе христиан діни тойларын күшейтетін немесе христиан мейрамдарымен байланысты болды. Соңғы кезде билер Ямайка музыкасымен, әсіресе дэнсхолл стилімен байланыстырылып келеді. Би театрының да маңызы артып келеді. Рекс Неттлфорд, Эдди Томас, Тони Уилсон, Олив Левин және Эдна Манли – өнерге, әсіресе музыка мен биге зор ықпал еткен бес ямайкалық. 1962 жылы Неттлфорд, Томас және Айви Бакстер Ұлттық би театры компаниясын құрды. Би театрындағы басқа да маңызды ямайкалықтардың қатарында Тони сыйлығының иегері, хореограф Гарт Фаган («Арыстан патшасы» Бродвейде) бар. Дэнсхолл немесе регги музыкасы да көптеген би стиліне шабыттандырды. Халықтық бидің эволюциясын түсіну үшін музыканың дамуын түсіну көмектеседі. Ska музыкасының жылдам темпіне сәйкес жылдам билер де болды. Rocksteady музыкасының баяу темпі баяу билердің дамуына әкелді, бұл бишілерге еденде ұзақ тұруға мүмкіндік берді. Регги көптеген нәрселермен байланысты, соның ішінде Растафари қозғалысымен де, бірақ ол жаңа стильдерге әсер етті. Дэнсхолл музыкасы көбінесе әндердің мәтініндегі қимылдарға негізделген өз билерін жасайды. Тринидад пен Тобагоның сока музыкасы Тринидадтан шыққан көптеген танымал әртістердің арасында танымал, бірақ Байрон Ли, Fab 5 және Ловиндер сияқты көптеген ямайкалық сока әртістері де танымал және ямайкалық музыканы ұсынады. Даггеринг – Ямайкадан шыққан би түрі. Бұл биге құрғақ секс, күрес және басқа да қарқынды қимылдар кіреді. Бруккинс – Ямайканың Азаттық күнін тойлау үшін орындалатын би.
Театр
Ямайкадағы ең көне театр 1682 жылы салынған. 1700-ші және 1800-ші жылдары тағы бірнеше театр ашылды, олар кәсіби гастрольдік труппалар мен әуесқой топтардың қойылымдарын тартты. Бірақ қойылымдар ресми ареналармен ғана шектелмеді. Көптеген қойылымдар үйлерде, дүкендерде, сот залдарында және оларды сиыдыра алатын жабық ауа райындағы кеңістіктерде өтті. Осы кезеңде Шекспир сияқты классикалық пьесалар көбінесе қойылды. Алайда, еврей және француз қауымдастықтары да оларға арналған қойылымдарға лайық болды. Құлдықтан азат етілгеннен кейін ямайкалықтар музыканы, юморды және биді қоғамдық театр өнеріне біріктіре бастады. Нағыз ямайкалық стильдердің қалыптасуына көп жыл кетсе де, ақырында олар еуропалық туындыларға қарағанда басымдық алды. Бүгінгі күні Ямайкадағы ең танымал театрлық форма – пантомима, ол 1940 жылдары ағылшын пантомимасы мен ямайкалық фольклордың қосылуынан пайда болды. Тағы бір танымал стиль – "Roots" (Халықтық) театры, ол 1960 және 1970 жылдары дамыды. Бұл шулы, ашық әңгімелер Кингстонның ашық ауадағы театрларында көпшіліктің сүйіктісі болып қала берді. Тамырлық пьесаларға қатысқан бір суретші – Винсом (кодовое имя), ямайкалық жазушы және продюсер, оның өмірі Дебора Томас кітабында "Қазіргі қаралық" деп баяндалған. Винсом өзінің барлық пьесаларын өзі таныстырып, оларды Кингстонды қоршаған ауылдық жерлерде қойды, себебі қалалық театрлар олардың жанжалды табиғатынан оларды қоюдан бас тартты. Оның пьесаларында Винсом ямайкалықтардың күнделікті өміріндегі сексуалдық қатынастар, ақша және биліктің өзара әрекеттесуін зерттейді. 1997 жылы Винсом "Руф Райдер" атты тамырлық пьеса жазып, сахнаға қойды, онда отбасы, сексуалдық зорлық-зомбылық, махаббат, жұмыс және достық қиылысады. Автор Томас айтады: "Оның барлық шығармаларындағы ізгілікпен қарауындағы кейіпкерлер – жеке пайда табуға ұмтылысын және басқалармен бірге жақсы өмір сүруді теңестіруге тырысатын адамдар. Олар теңдік пен иерархия арасындағы жіңішке шекараны сақтай отырып, құрмет пен беделдің гендерлік аспектілері туралы қоғамдық пікірталасқа да үлес қосады". Басқа да танымал тамырлық пьесалардың авторы – Ральф Холнес, Джинджер Найт, Бальфур Андерсон, Майкл Дентон, Ян Рид, Пол Бейл, Эвертон Доукинс, Люк Эллингтон (Лукингтон), Бадди Пуят және қайтыс болған Хайасинт Браун.
Әдебиет және жазу
Дерек Уолкотт, Нобель сыйлығының лауреаты, Сент-Люсияда туып, білім алған, Ямайкадағы колледжге оқуға түсті. Аралдан шыққан басқа да маңызды жазушылар – Клод Маккей және Луис Симпсон. Ямайка тіліндегі (жамайкалық ағылшын тілі) пьесалар мен шығармалар ерекше назар аударады. Луиза Беннетт, Эндрю Салки және Майки Смит патоисте шығармалар жазып, осы құбылысқа үлес қосты. Иан Флеминг өзінің әйгілі Джеймс Бонд романдарын Ямайкада тұрып жазды. Жан Рис сонымен қатар Ямайкада өтетін "Wide Sargasso Sea" романымен танымал. Ямайкалық жазушы Марлон Джеймс "Жеті өлтірудің қысқаша тарихы" романы үшін 2015 жылы Букер сыйлығын жеңіп алды. Ямайкалық авторлар әрқашан үлкен әлемдік аудиторияға арналған стандартты ағылшын тілінде немесе кішкентай, бірақ танымал аудиторияға арналған жергілікті патоисте жазуды таңдауға келеді. Ямайканың "The Harder They Come" (1972) сияқты патоистік дыбыс жолы бар фильмдерін жалпы нарыққа экспорттау үшін субтитрлер қажет. Жалпы, патоистің қолданылуы Ямайканың барлыққа ортақ хабарының аудиториясын шектейді. Жақында Ямайканың ақындары ретінде Мервин Моррис (2014 жылы тағайындалды) және оның орнын басатын Лорна Гудисон (2017 жылы тағайындалды) аталды.
Фильм
Ямайканың киноиндустриясы кеңінен танымал емес, бірақ дамып келеді. "The Harder They Come", "Rasta Rockett", "Shottas", "Үшінші әлемнің полицейі", "Rockers", "Countryman", "Dancehall Queen" және "Нағыз гетто жастары" – бұл Ямайканың ең белгілі фильмдерінің кейбірі. Дегенмен, көптеген танымал Голливуд фильмдері де Ямайкада түсірілген. "Көк лагуна", "Коктейль", "Жау жүгіру" және Джеймс Бонд фильмдері ("Др. Но", "Өлгің келсе, өл", "Өлуге уақыт жоқ") олардың ішінде. Ямайканың жыл сайынғы маңызды кино шарасы – Регги кинофестивалі, ол әр жылдың ақпан айында Ямайканың астанасы Кингстонда өтеді. Ямайка киноиндустриясының өкілдері жаңа байланыстар құру үшін осы жерге жиналады, және көптеген жаңа жобалар осы фестивальден бастау алды. Ямайкада көптеген дарынды кинорежиссерлер бар, бірақ кино өндірісі үшін жеткілікті қаржы мен ресурстар жетіспейді. Регги кинофестивалінің құрылысынан бері Ямайкада көптеген жаңа фильмдер түсірілді, бұл оқиға индустрияға нақты серпін берді. Сонымен қатар, жақында жасалған КАРИКОМ-Еуропа кино келісімі ямайкалық кинорежиссерлерге Еуропадан қаржыландыру іздеуге мүмкіндік берді, бұл қаржыландыруға үміткерлер үшін жаңа мүмкіндіктер есігін ашты және индустрияның болашағына оң өзгеріс әкелуге үміттендіреді. Жақында Ямайкада түсірілген тағы бірнеше көркем фильмдер: "Almost Heaven", "Roots Time", "Wah Do Dem", "Concrete Jungle", "Redemption Paradise", "Real Ghetto Youths" және "Smile Orange".
Ағаштан жасалған бұйымдар, жиһаз және металл бұйымдар
Ямайкалықтар ағаш және металлдан жасалған шеберлік өнерде ұзақ тарихқа ие. Ямайка колониялық кезеңнен бері көптеген керемет жиһаз фабрикаларына мекен болды, ал ямайкалық "Грузия" стиліндегі жиһаз метрополия елдеріне экспортталды. Ямайка Кариб теңізінде орналасқандықтан, оның жиһаз экспорты маңызды рөл атқарады.