Кіріспе
Мидың қарыншаларындағы құрылым
Хориоидтық плекс немесе хориоидтық жиырылғыш – мидың әрбір қарыншасындағы хориоидтық денеден пайда болатын жасушалардың торы. Хориоидтық плекстің аймақтары орталық нерв жүйесінің цереброспинальды сұйықтығының (ЦСС) көп бөлігін өндіріп, секрециялайды. Хориоидтық плекс – капиллярлар мен бос байланыстырылған тіндерден тұратын ядроны қоршап тұрған өзгертілген эпендимальды жасушалардан құралған.
Орналасқан жері
Төрт қарыншаның әрқайсысында хориоидтық торап бар. Бүйірлік қарыншаларда ол денесінде кездеседі және атриумда (көгершікте) ұлғайған көлемде жалғасады. Алдыңғы мүйізде хориоидтық торап жоқ. Үшінші қарыншада төбесінде денедегісімен байланысқан шағын мөлшерде болады, ол қарыншааралық тесіктер арқылы, бүйірлік қарыншаларды үшінші қарыншамен қосатын арналар арқылы жалғасады. Төртінші қарыншаның төбесінің бір бөлігінде хориоидтық торап орналасқан.
Микроанатомия
Хороидтық плекс – капиллярлар мен бос байланысты тіндер ядросын қоршап тұрған текше пішіндес эпителий жасушаларының қабатынан тұрады. Прогенторлық эпендимальды жасушалар моноцилияланған, бірақ олар көпцилияланған эпендимальды жасушаларға дифференциалданады. Эпендимадан айырмашылығы, хороидтық плекс эпителий қабатының қарыншаға қараған жағындағы жасушалар арасында тығыз байланыстар болады. Бұл тығыз байланыстар заттардың көп бөлігінің жасушалық қабаттан цереброспинальдық сұйықтыққа (ЦСЖ) өтуіне кедергі келтіреді; осылайша хороидтық плекс қан-ЦСЖ бөгеті ретінде қызмет етеді. Хороидтық плекс әр капиллярдың айналасында көптеген қылыштарға бүктеліп, қарыншаларға қарай бағытталған жапырақ тәрізді өскіндерді құрайды. Қылыштар, микровиллилердің қылқанды шегімен бірге, хороидтық плекстің беттік ауданын едәуір арттырады. ЦСЖ плазманың эпителий жасушалары арқылы қаннан сүзілуі нәтижесінде пайда болады. Хороидтық плекс эпителий жасушалары натрий иондарын қарыншаларға белсенді түрде тасымалдайды, ал су осы туындаған осмостық градиент бойынша ілеседі. Хороидтық плекс көптеген капиллярлардан тұрады, олар хороидтық эпителий жасушаларымен қарыншалардан бөлінген. Сұйықтық осы жасушалар арқылы қаннан сүзіліп, цереброспинальдық сұйықтыққа айналады. ЦСЖ пайда болатын кезде, оған және одан заттардың да белсенді тасымалдануы жүзеге асырылады.
Функция
Хороидтық плекс миды қорғау үшін қажетті ми-жұлын сұйығының (МЖС) өндірісі мен құрамын реттейді. Осылайша, хороидтық плекс мидың қалыпты жұмыс істеуі үшін қажетті нәзік клеткалық емес ортаны сақтауға көмектеседі, өте маңызды рөл атқарады. Хороидтық плекс сондай-ақ мидағы темір гомеостазында маңызды рөл атқаратын трансферрин секрециясының негізгі көзі болып табылады.
Қан мен ми- омыртқалық сұйықтықтың кедергісі
Қан-мұмырша-мұмыршалық сұйықтық кедергісі (BCSFB) – қанды және ми-жұлын сұйығын капиллярлық деңгейде, ал ми-жұлын сұйығын ми ұлпасынан бөлетін екі мембранадан тұратын сұйықтық-ми кедергісі. Қан-ми кедергісіне ұқсас, қан-мұмыршалық сұйықтық кедергісі қан арқылы тасымалданатын көптеген заттардың миға өтуіне тосқауыл қояды, сонымен бірге белгілі бір заттардың (мысалы, қоректік заттардың) миға өтуіне мүмкіндік береді және ми метаболиттері мен метаболизм өнімдерінің қанға шығарылуын жеңілдетеді. Қан-ми кедергісі мен қан-мұмыршалық сұйықтық кедергісінің функциялары ұқсас болғанымен, әрқайсысы екі кедергі жүйесінің ерекше құрылымдық ерекшеліктеріне байланысты миға әртүрлі заттардың тасымалдануын қамтамасыз етеді. Көптеген заттар үшін қан-мұмыршалық сұйықтық кедергісі – ми ұлпасына енудің басты жолы болып табылады.
Хороидтік тіршілік торшалары
Ұрықтың даму кезінде кейбір хориоидтық плакс цисталары пайда болуы мүмкін. Бұл сұйықтыққа толы кисталарды екінші триместрдегі толыққанды ультрадыбыс зерттеуі арқылы анықтауға болады. Бұл жағдай салыстырмалы түрде жиі кездеседі, оның жиілігі шамамен 1% құрайды. Хориоидтық плакс цисталары көбінесе жекеше жағдай ретінде табылады. Хориоидтық плекс цисталары ұрықтық анеуплоидия қаупінің 1% - ымен байланысты. Егер басқа да қауіп факторлары немесе ультрадыбыс зерттеулерінде қосымша белгілер байқалса, анеуплоидия қаупі 10.5-12% дейін артады. Кисталардың мөлшері, орналасуы, жоғалуы немесе дамуы, сондай-ақ олардың екі жақта табылуы анеуплоидия қаупіне әсер етпейді. Эдвардс синдромы (18-трисомия) жағдайларының 44-50% хориоидтық плекс цисталарымен, ал Даун синдромы (21-трисомия) жағдайларының 1.4% хориоидтық плекс цисталарымен бірге кездеседі. Хориоидтық плекс цисталарымен байланысты аномальды кариотиптердің шамамен 75% 18-трисомияны, ал қалған 25% 21-трисомияны құрайды.
Басқа
Хориоидтық плекс ісігінің үш сатысы бар, олар негізінен жас балаларға әсер етеді. Осы қатерлі ісіктердің түрлері сирек кездеседі.
Этимология
Хориоидтық плекс латын тіліндегі *plexus chorioides* сөзінен аударма, ол ежелгі грек тіліндегі *χοριοειδές πλέγμα* сөзін шағылыстырады. Гален *хорион* сөзін ұрықты қоршап тұрған сыртқы қабыққа қатысты қолданған. *Плексус* сөзінің екі де мағынасы – бүктеу немесе өру деп түсіндіріледі. Көптеген жағдайларда тіл өзгеріп, *хориоидтық* немесе *хориоид* қолданысы да қабылданған. *Nomina Anatomica* (қазір *Terminologia Anatomica*) осы екі қолданысты да көрсеткен.