Кіріспе
Стамбулдағы қамал, Түркия. Румелихисары (Румелия қамалы және Румели Хисар қамалы деп те аталады) Босфор бұғазы арқылы Византияға теңіз арқылы әскери және логистикалық көмек келгенін тоқтату мақсатымен салынды, сол себепті қамалдың тағы бір аты – "Боғазкесен", яғни "Бұғаз кескіш" қамалы. Оның ескірек құрылысы, Анадолухисары ("Анадолы бекінісі") Босфордың қарсы жағалауында орналасқан. Екі қамал да Босфордағы теңіз трафигін тоқтату үшін соңғы қоршау кезінде бірігіп жұмыс істеді, осылайша 1453 жылы Османлылардың Константинополь қаласын (кейін Стамбул деп аталды) жаңа империялық астанасы ету мақсатына қол жеткізуге көмектесті. Османлылар қаланы басып алғаннан кейін Румелихисары кедендік бақылау пункты және кейде түрме ретінде пайдаланылды, әсіресе империямен соғысқан мемлекеттердің елшіліктері үшін. 1509 жылғы зор жер сілкінісінен көп зақымданғаннан кейін қамал жөнделіп, 19 ғасырдың соңына дейін үздіксіз қолданылды. Бүгінде қамал көпшілікке ашық танымал мұражай болып табылады, сонымен қатар маусымдық концерттер, өнер фестивальдері және арнайы шаралар өткізілетін ашық алаң ретінде де қызмет етеді.
Rumelihisarı (also known as Rumelian Fortress and Roumeli Hissar Fortress with the goal of cutting off maritime military and logistical relief that could potentially come to the Byzantines' aid by way of the Bosphorus Strait, hence the fortress's alternative name, "Boğazkesen", i. e. "Strait cutter" Castle. Its older sister structure, Anadoluhisari ("Anatolian Fortress"), sits on the opposite banks of the Bosporus, and the two fortresses worked in tandem during the final siege to throttle all naval traffic along the Bosphorus, thus helping the Ottomans achieve their goal of making the city of Constantinople (later renamed Istanbul) their new imperial capital in 1453. After the Ottoman conquest of the city, Rumelihisarı served as a customs checkpoint and occasional prison, notably for the embassies of states that were at war with the Empire. After suffering extensive damage in the Great Earthquake of 1509, the structure was repaired, and was used continuously until the late 19th century. Today, the fortress is a popular museum open to the public, and further acts as an open air venue for seasonal concerts, art festivals, and special events.
Құрылыс
Босфордағы стратегиялық бекіністің қажеттілігі 14 ғасырдың соңында Константинополь қаласын өзінің жаңа империясының жаңа астанасы ретінде басып алу ниеттерін бастаған Осман әскерлеріне жақсы мәлім болды. Бұрынғы Осман империясының қаланы басып алу әрекеті кезінде Сұлтан Мұрад II (1421–44, 1446–51) Византия флотының Босфорды блокадалауына байланысты қиындықтарға тап болды. Осы бұрынғы әрекеттен теңіз стратегиясының маңыздылығын білген Мұрад II ұлы Мәхмет II (1444–46, 1451–81) 1451 жылы таққа отырғанынан кейін бірден жаңа шабуыл жасауды жоспарлай бастады. Жас сұлтанның таққа отырғызуына жауап ретінде Византия императоры Константин XI (1449–53), Мәхметтің Константинопольге қатысты ниеттерін түсінген және аймақтағы Осман империясының ықпалының өсуінен туындаған қауіптен сақтанған, Византияның ұзақ мерзімді құлдырауынан аулақ болып, қаланы қорғайтын дипломатиялық шешімді қамтамасыз етуге үміттенді. Мәхмет бейбітшілік ұсынысынан бас тартты және Босфор бойындағы барлық теңіз қозғалысын бақылау үшін қолданылатын үлкен бекіністі салуды тапсырып, қоршау жоспарларын жүзеге асырды. Ол 1453 жылы қаланың соңғы Осман қоршауы кезінде Константинопольге, әсіресе Каффа, Синоп және Амасра сияқты Қара теңіз бойындағы Генуялық отарлардан кез келген теңіз көмегін жеткізуге кедергі келтіру үшін бойындағы ескі Анадолухисаримен (Анатолия бекінісі) бірлесіп жұмыс істейтін болады. Жаңа бекіністі орнату үшін Босфордың ең тар нүктесі тез анықталды. Бұл биік, төбелі жер, боғазының еуропалық жағалауында, су жолының оңай бақылауын ғана емес, сонымен қатар Босфордың анатолиялық (яғни азиялық) жағалауындағы Анадолухисары ("Анатолия бекінісі") арқылы тікелей орналасқан; 1393 және 1394 жылдар аралығында Сұлтан Баязид I салған ескі Осман бекінісі. Тарихи тұрғыдан алғанда, Румелихисарь қаласын салуға болатын төбе басында римдік бекініс болған, кейіннен оны византиялықтар мен генуялықтар түрме ретінде қолданған. Кейіннен бұл жерде монастырь салынды. Құрылыс 1452 жылы 15 сәуірде басталды. Бақыт үшін қошқардың қаны бірінші қабатқа арналған цементпен араластырылды. Кейбіреулер бұл жоспар - Мәхмет пен Мұхаммедтің әріптерінің каббалалық комбинациясы (абджад цифрлары) деп болжайды. Үш басты мұнараның әрқайсысы оның құрылысын бақылаған патшалық визирдің атымен аталған; Садразам Чандарлы Халил Паша, қақпаның жанында үлкен мұнараны салған; Зағанос Паша, оңтүстік мұнараны салған; және Сарыжа Паша, солтүстік мұнараны салған. Сұлтанның өзі бұл жердегі іс-әрекетті жеке тексерді.
Сәулет
Румелихисар бекінісінде бір кіші мұнара, үш негізгі мұнара және негізгі мұнараларды байланыстыратын қабырғаларға орналастырылған он үш кіші күзет мұнарасы бар. Бір күзет мұнарасы төртбұрышты призма пішіндес, алты күзет мұнарасы көпбұрышты призма пішіндес, ал қалған алтысы цилиндр пішіндес. Солтүстіктегі негізгі мұнара, Сарыжа Паша мұнарасы, цилиндр пішіндес, диаметрі , қабырғалары қалың, жалпы биіктігі 9 қабатты. Бүгінде бұл мұнара Сұлтан Мехмед II-нің лақабымен Фатих ("Жаулаушы") мұнарасы деп те аталады. Бекіністің ортасындағы, су жағалауындағы үлкен мұнара, Халил Паша мұнарасы, он екібұрышты призма пішіндес, сонымен қатар 9 қабатты. Оның диаметрі , биіктігі , ал қабырғалары қалың. Оңтүстіктегі негізгі мұнара – Заганос Паша мұнарасы, тек 8 қабатты. Бұл цилиндр пішіндес мұнараның биіктігі , диаметрі , ал қабырғалары қалың. Әрбір мұнараның ішкі кеңістігі ағаш едендермен бөлінген, әрқайсысы пешпен жабдықталған. Мұнаралардың үстін бастапқыда қорғасынмен жабылған конустық ағаш шатырлар жапқан, бірақ олар қазір сақталмаған. Бекіністің сыртқы қабырғалары солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзын, ал шығыстан батысқа қарай ұзын. Кешеннің жалпы ауданы . Бекіністе үш негізгі қақпа, негізгі мұнаралардың жанында, бір бүйір қақпасы және оңтүстік мұнараның жанындағы арсенал мен азық-түлік қоймалары үшін екі құпия қақпа болған. Сол жерде сарбаздарға арналған ағаш үйлер мен құрылыс кезінде Сұлтан сыйлаған кішкентай мешіт болған. Алғашқы мешіттің тек минарет бөлігі ғана сақталған, ал 16 ғасырдың ортасында салынған кішкентай мешіт сақталмаған. Содан бері аумақта жаңа мешіт салынды. Бекініске су мешіттің астындағы үлкен цистернадан жеткізіліп, үш қабырғалық фонтан арқылы таратылған, олардың қазір тек біреуі ғана сақталған. Қабырғаларға екі жазу тақтасы бекітілген. Бекініс бастапқыда "Боғазкесен" деп аталған, сөзбе-сөз "Бұғазды кесуші" дегенді білдіреді, бұл Босфор бұғазына сілтеме жасайды. Атаудың екінші, одан да қараңғы мағынасы бар; себебі "боғаз" түрік тілінде "бұғаздың" ғана емес, сонымен қатар "жұтқыншақтың" да мағынасын береді. Кейіннен ол Румелихисар деп аталды, яғни "Римдіктер жеріндегі бекініс", яғни Византия Еуропасы немесе Балқан түбегі.
The fortress had three main gates next to the main towers, one side gate and two secret gates for the arsenal and food cellars next to the southern tower. There were wooden houses for the soldiers and a small mosque, endowed by the Sultan at the time of construction. Only the minaret shaft remains of the original mosque, while the small masjid added in the mid 16th century has not survived. A new mosque has since been built in the grounds. Water was supplied to the fortress from a large cistern underneath the mosque and distributed through three wall fountains, of which only one remains. Two inscriptive plaques are found attached to the walls. The fortress was initially called "Boğazkesen", literally meaning "Strait Cutter", referring to the Bosporus Strait. The name carries a secondary and more macabre meaning; as boğaz not only means strait but also "throat" in Turkish. It was later renamed as Rumelihisarı, which means "Fortress on the Land of the Romans", i. e. Byzantine Europe, or the Balkan peninsula.
Бұрынғы қолданысы
Қамалға 400 жанкерден тұратын батальон орналастырылды, ал үлкен зеңбіректер көл жағасындағы басты мұнара – Халил-паша мұнарасына орнатылды. Қамалдарды салып болған соң, Мехмед зеңбіректердің жететін қашықтығындағы кемелерден баж алына бастады. Тоқтау сигналына назар аудармаған венециялық кеме бір оқпен батырылды, ал аман қалған теңізшілердің барлығының басы кесілді, капитаннан басқа. Ол теңізшілерге ескерту ретінде адам қорқытқыш ретінде тігіліп қойылды. Бұл зеңбіректер кейіннен 19 ғасырдың екінші жартысына дейін теңіз арқылы өтетін сұлтанды қарсы алу үшін қолданылды. Константинопольді жаулап алғаннан кейін қамал кедендік бақылау пункі ретінде пайдаланылды. Босфор бұғазы арқылы кемелердің өтуін бақылауға арналған Румелихисары, бұғаз Қара теңізбен қосылатын жерде екінші бекініс жұбы салынғаннан кейін стратегиялық маңыздылығын жоғалтты. 17 ғасырда ол негізінен шетелдік соғыс тұтқындары үшін түрме ретінде қолданылды. Румелихисары 1509 жылы болған жер сілкінісінен ішінара зардап шекті, бірақ көп ұзамай жөнделді. 1746 жылы өрт екі басты мұнараның ағаш бөліктерін жойды. Қамал Сұлтан Селім III (1761–1807) тарапынан жөнделді. Алайда, 19 ғасырда қамал тасталып кеткеннен кейін оның ішінде жаңа тұрғын үй ауданы пайда болды.
Қазіргі тарих
1953 жылы президент Селал Баярдың бұйрығымен тұрғындар көшірілді және 16 мамыр 1955 жылы кең ауқымды қалпына келтіру жұмыстары басталды, ол 29 мамыр 1958 жылға дейін жалғасты. 1960 жылдан бері Румелихисары мұражай ретінде жұмыс істейді. Румелихисарын салған және қаланы жаулап алған Осман сұлтанының есімімен аталған Фатих Сұлтан Мехмет көпірі, қамалдың солтүстігінде орналасқан. Румелихисары дүйсенбі күндерінен басқа күн сайын сағат 9:00-ден 16:30-ға дейін ашық. Қамал 1939–1986 жылдар аралығында түркі банкноттарында бейнеленген.
Ескертпелер мен сілтемелер
Силберн, П. А. Б. (1912 ж.). Теңіз күшінің эволюциясы. Лондон: Лонгманс, Грин және Co.