Кіріспе

Уэльс ақыны, 1992 жылғы фильм.

Хедд Уин (нағыз аты Эллис Хамфри Эванс, 13 қаңтар 1887 – 31 шілде 1917) – Уэльс тілінде өлең жазған ақын, Бірінші дүниежүзілік соғысында Пасшендейл шайқасының алғашқы күні қаза тапты. Ол қаза болғаннан кейін 1917 жылғы Ұлттық Эстеддфодта бардтың креслосымен марапатталды. Поэзиясы үшін бірнеше сыйлық алған Эванс, «Мейрионнд» аңғарларындағы тұманды күн сәулесінің тесіп өтуінен шабыт алып, «Хедд Уин» ( «ырысқатты бейбітшілік») деген бардтық есімді қабылдады. Уэльстің Траусфайндр ауылында дүниеге келген Эванс, өлеңдерінің көп бөлігін отбасының таулы шаруашылығында қойшы болып жұмыс істеген кезінде жазды. Оның стиліне романтикалық поэзияның ықпалы зор болды, көбінесе табиғат және дін тақырыптарын қамтыды. 1914 жылы Батыс майданында соғыс басталғаннан кейін ол бірнеше соғыс өлеңдерін де жазды.

Ерте өмір

Эллис Хамфри Эванс 1887 жылдың 13 қаңтарында Уэльстің Мерионидд аймағындағы Траусфайндр қаласының орталығында орналасқан Пэнлан үйінде дүниеге келді. Ол Эван мен Мэри Эванстың он бір баласының үлкені болды. 1887 жылдың көктемінде отбасы Траусфайндрден бірнеше шақырым қашықтықтағы Квм Прайсордағы 168 акрлық Yr Ysgwrn шаруашылығына көшіп келді. Ол өмірін сол жерде өткізді, тек Оңтүстік Уэльсте қысқа уақыт болғаннан басқа. Эллис Эванс алты жасынан бастап жергілікті бастауыш мектепте және сенбі-жексенбілік мектепте негізгі білім алды. Ол шамамен он төрт жасында мектепті тастап, әкесінің шаруашылығында қойшы болып жұмыс істеді. Мектепте аз ғана оқығанына қарамастан (6-14 жас) ол поэзияға бейімділігі болды және он бір жасында өзінің алғашқы өлеңін, "Y Das Fawn" (торф үймесі) жазды. Эллистің қызығушылығы уэльс және ағылшын поэзиясын қамтыды. Оның басты әсері Перси Биш Шеллидің романтикалық поэзиясы болды, ал табиғат және дін тақырыптары оның шығармаларында басым орын алды.

Естетті қорған

Оның поэзияға деген таланты Траусфайндр ауылында жақсы танымал болды, ол көптеген конкурстарға және жергілікті eisteddfodau-ға қатысып, 1907 жылы Балада өзінің алғашқы кафедрасын (Cadair y Bardd) жеңіп алды. 1910 жылы Бленау Ффестиниогтағы ақындар жиналысында Брифдир бард оған Хедд Уин деген бардтық есім берді. "Хедд" - бұл Уэльстегі бейбітшілік, ал "Вин" - ақ немесе таза дегенді білдіреді; бұл "мәртебелі бейбітшілік" Мерионидд аңғарларындағы тұманды жарып өтетін күн сәулесіне де сілтеме жасады. Брифдир - Эванстың үлкен досы Хамфри Джонстың (1867-1947), Бленау Ффестиниогтан келген тас қазып шығарушының бардтық аты; өмірінде Джонс екі өлең жинағын жариялады, 60-тан астам бардтық орындықты жеңіп алды және eisteddfodau-дың жүргізушісі болды. Джонс Эвансқа Хедд Уин есімін берген себебі, оның мінезі баяу да тыныш, арманшыл адамға ұқсас болды. Хэдд Уиннің тағы бір жақын досы - дін қызметкері және жазушы Р. Силин Робертс, ол 'Рхосир' деген атпен танымал болды. 1913 жылы 26 жасар Хэдд Уин поэзиясымен аты шыға бастады, ол Pwllheli және Llanuwchllyn жергілікті eisteddfodau-да орындықтарды жеңіп алды. 1915 жылы ол Понтардаве мен Ллануучлиндегі жергілікті eisteddfodau-да сәтті өнер көрсетті. Сол жылы ол өзінің алғашқы поэмасы "Эрири" (Сноудонияға арналған ода) Гвинендтің Бангор қаласында өткен Уэльстің Ұлттық Эстеддфодына қатысты. Келесі жылы ол Аберистуидтегі Ұлттық Эстеддфодта "Ystrad Fflur" поэмасымен екінші орын алды, бұл өлең Орта ғасырлық Цистерциандық аббаттың қираған орындарына, Кередигиондағы Страта Флоридаға арналған.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Хедд Уин христиан пацифисті болған және ешкімді өлтіре алмаймын деп соғысқа ерікті түрде қатыспады. Соғыс Уэльстің дінге бағынбағандарын (нонконформистерін) терең дағдарысқа түсірді. Дәстүр бойынша, нонконформистер соғыс идеясына ешқашан жақсы қарамаған. Соғыс кезінде Уэльстің нонконформистері арасында әскери қимылдарды қолдағандар мен діни нанымдары негізінде пацифистік көзқарас ұстанғандар арасында күрделі қақтығыс болды. Соғыс Хедд Уиннің шығармашылығына шабыт берді және оның ең танымал өлеңдерін жазды, олардың ішінде Plant Trawsfynydd ("Трасфайнид балалары"), Y Blotyn Du ("Қара нүкте") және Nid â’n Ango ("[Бұл] Есіде қалады"). Оның Rhyfel ("Соғыс") атты өлеңі оның ең көп цитата келтірілетін туындыларының бірі болып табылады.

Әскерге шақыру

Фермалық жұмыс ұлттық маңызы бар болғандықтан, оны сақталған мамандық деп есептесе де, 1916 жылы Эванс отбасы бір ұлын Ұлыбритания армиясына жіберуге міндетті болды. 29 жастағы Эллис кіші інісі Робертке қарағанда өз еркімен сабақтасқа тіңкесті. 1917 жылдың ақпанында ол Ливерпульдегі Литерленд лагерінде оқудан өтті, бірақ 1917 жылдың наурыз айында үкімет шаруалардың егіс жыртуға көмектесуін сұрады, соның салдарынан көптеген сарбаздар уақытша босатылды. Хедд Уайн жеті аптаға рұхсат алды. Ол осы рұхсаттың көп бөлігін Ұлттық Эстеддфодқа ұсынған "Ыр Арр" ("Батыр") атты өлеңін жазуға жұмсады. Оның жүрегі туысы Джеральд Уильямстың айтуынша, "1917 жылы жаңбырлы жыл болды. Ол он төрт күндік рұхсатқа оралып, от жанындағы үстелге "Ыр Арр" өлеңін жазды. Жыл өте жаңбырлы болғандықтан, ол тағы жеті күн қалды. Осы қосымша жеті күн оны дезертир етті. Сондықтан әскери полиция оны шөп шабын алаңынан алып, Бленау түрмесіне жеткізді. Одан ол Бельгиядағы соғысқа аттанды. Ол асығыс кеткендіктен, өлеңді үстелде ұмытып, жол жүрісінде қайта жазды. Сөйтіп, екі данасы сақталды: біреуі Абериститте, екіншісі Бангорда". 1917 жылдың маусым айында Хедд Уайн Франциядағы Флечин қаласында 15-ші батальонға (Уэльстің 38-ші дивизиясының құрамында) қосылды. Оның келгені оны күйзеліске түсірді, бұл оның сөзінен көрінеді: "Ауыр хауа райы, ауыр жан, ауыр жүрек. Бұл қолайсыз үштік, солай емес пе?" Дегенмен, Флечинде ол Ұлттық Эстеддфодқа өтінімін аяқтады және оған "Fleur de Lis" деп қол қойды. Ол маусым айының соңында Корольдік пошта арқылы жіберілген деп саналады. 31 шілдеде 15-ші батальон Пасшендейл шайқасы деп танылатын ірі шабуылға қарай жорыққа шықты.

Үшінші Ипр шайқасы және өлім

Хедд Уин 1917 жылғы 31 шілдеде Үшінші Ипр шайқасы басталғаннан кейін алғашқы сағаттардың ішінде қаза тапты. Ол таңғы сағат 3:50-де басталған Пилкем қырқасы шайқасы кезінде, неміс шебіне қарқынды бомбалау жасалғанда (бұл кейін Пасшендейл шайқасы деп аталған шайқастың бастапқы шабуылы болды) құлады. Бірақ, әскерлердің ілгерілеуіне артиллерия мен пулеметтен келген оқтар, сондай-ақ майданды батпаққа айналдырған қатты жаңбыр кедергі келтірді. Ерікті Эванс 15-ші (қызметтік) батальонның (1-ші Лондондық Уэльстік) құрамында, бельгиялық Хагебос ("Темір крест") ауылының қираған жерінде құрылған неміс бекінісіне қарай жылжып бара жатқанда жарақаттанды. 1975 жылы Сент-Фаганс Ұлттық Тарих мұражайында өткен сұхбатында Корольдік Уэльстік фюзилерлерінің ардагері Саймон Джонс еске алды: "Біз Ипрдегі Канал жағалауынан аттандық, ол Пилкемнің жарты жолында қаза болды. Көптеген адамдар Хедд Уинмен бірге болғанын естідім, иә, мен оның жанында болдым. Оның құлағанын көрдім және оның ішегіне түскен снарядтан қаза тапқанын айта аламын. Ол менің алдымда келе жатқанда, екі еңсесімен топырақ ұстап, тізесіне құлағанын көрдім. Әрине, ол өліп бара жатты. Біздің артымыздадан санитарлар келіп жатты. Көмектесуге болмайды, егер сіз шабуыл кезінде жарақат алған адамға көмектессеңіз, ереже бұзылады". Жарақат алғаннан кейін Хедд Уин алғашқы медициналық көмек көрсету пунктына жеткізілді. Есін сақтап, дәрігерден: "Мен тірі қаламын ба?" – деп сұрады, бірақ оның аман қалу мүмкіндігі аз екені анық болды. Ол шамамен сағат 11:00-де қайтыс болды. Сол күні қаза тапқандардың арасында ирландтық соғыс ақыны Фрэнсис Ледвидж те болды, ол оқ-дәрілердің ішінде шай ішіп отырғанда "жарылып, кескілең бөлшектерге айналды". Эллис Х. Эванс Боэзингеге жақын орналасқан Артиллериялық орманы зиратының II бөлімінде, F қатарының 11-ші қабіріне жерленді. Соғыстан кейін Империялық Соғыс қабірлері комиссиясына берілген өтініш бойынша, оның қабір тасына Y Prifardd Hedd Wyn (ағылш. "Басты Бард, Хедд Уин") деген қосымша сөздер жазылды.

Ұлттық ес-теф

1917 жылғы 6 қыркүйекте Англияның Биркенхед паркіндегі Ұлттық Эстеддфодта Бардты тағайындау рәсімі өтті; Уэльс тілінде сөйлейтін Ұлыбритания премьер-министрі Дэвид Ллойд Джордж қатысты. «Флюр де Лис» псевдонімімен ұсынылған туынды жеңімпаз деп жарияланғаннан кейін, авторды анықтау үшін кернейлер үрылды. Үш рет шақырылғаннан соң, Архдруид Дифед жеңімпаздың алты апта бұрын қаза болғанын салтанатты түрде хабарлады. Содан кейін бос орындық қара матамен жабылды. Ол Эванстың ата-анасына сол күйінде жеткізілді, Архдруид Дифед айтқандай, «көз жасымен той және қабірінде ақын». Қазір бұл фестиваль «Eisteddfod y Gadair Ddu» («Қара орындықтың Эстеддфоды») деп аталады. Орындық фламанд шебері Эуген Ванфлетерен (1880–1950) қолмен жасаған, ол Бельгияның Мехелен қаласында туған, соғыс басталғанда Англияға қашып, Биркенхедке қоныс аударған ағаш шебері.

Қолжазбалар мен басылымдар

Эстеддфодтан кейін Траусфайндрда ақынның мұрасын сақтау үшін комитет құрылды. Ауыл мектебінің директоры Дж.Р. Джонстың басшылығымен ақынның қолымен жазылған барлық қолжазбалар жиналып, сақталды. Комитеттің күш-жігерінің нәтижесінде 1918 жылы бардтың «Cerddi'r Bugail» («Шопан өлеңдері») атты тұңғыш антологиясы жарық көрді. 1934 жылы қолжазбалар Уэльстің Ұлттық кітапханасына тапсырылды. 2012 жылы Trawsfynydd қаласының Merilang Press баспасы Хедд Уиннің барлық шығармаларын қамтитын «Hedd Wyn, Ei Farddoniaeth» атты уэльс тіліндегі толық антологиясын шығарды. Хедд Уиннің Ұлттық Эстеддфодта жеңіске жеткен «Yr Arwr» («Батыр») поэмасы оның ең бағалы туындысы саналады. Ода төрт бөлімнен тұрады және екі негізгі кейіпкерді ұсынады: «Merch y Drycinoedd» («Дауылдың қызы») және «Yr Arwr» («Батыр»). Бұл оданың мағынасы туралы бұрын көп пікір болған. Хедд Уин, өзінің сүйікті ақыны Шелли сияқты, соғыс кезіндегі хаоста кемелді адамзат пен кемелді әлемді армандаған деп сеніммен айтуға болады. «Merch y Drycinoedd» махаббат, табиғаттың сұлулығы және шығармашылықтың символы ретінде, ал «Yr Arwr» – жақсылық, әділдік, бостандық пен турашылдықтың символы ретінде қарастырылған. Оның құрбандығы және оданың соңында «Merch y Drycinoedd» пен бірігуі арқылы жақсы дәуір келсін деген үміт білдіріледі.

Жүз жылдық мерейтойлар

2014 жылдың тамызында Уэльстің ескерткіш паркі, Ипр, Ипрге жақын Пилкем қырқасында ашылды. Соғыс ескерткіші 1917 жылдың шілдесінде Пашендейл шайқасында Хедд Уиннің қаза тапқан жеріне жақын орналасқан. Ол 2017 жылдың қыркүйек айында Біркенхед паркінде өткен арнайы еске алу рәсімінде Уэльс үкіметіне табыс етілді. Сондай-ақ, 1917 жылғы Ұлттық Эстеддфод өткен саябақта ақынға арналған ескерткіш ашылды. 2017 жылдың қарашасында, Ұлыбританияның жылдық соғыс тоқтауын еске алу шаралары аясында, Хедд Уиннің өмірін еске түсіретін бейне инсталляция Уэльс Ұлттық кітапханасының сыртқы қабырғаларына, Аберистуитке жобаланды. Бұл жұмыс Уэльстің барлық аймандарындағы 800-ден астам мектеп оқушысы мен ересектерді қамтыған, ақынның өмірі мен мұрасын зерттеген жобаның нәтижесі болды.

Фильм

1992 жылы соғысқа қарсы "Хедд Уин" тарихи фильмі жарық көрді. Ақын рөлінде Хью Гармон түскен бұл фильм Алан Лльюдтың сценарийі негізінде түсірілген. Ол Хедд Уинді соғыс кезіндегі ультраұлтшылдықты жек көретін және әскерге шақырудан қашуға тырысқан трагикалық батыр ретінде көрсетеді. 1993 жылы "Хедд Уин" Корольдік теледидар қоғамының "Ең үздік драма" сыйлығын жеңіп алды. Бұл фильм 1993 жылы өткен 66-шы "Оскар" сыйлығының "Ең үздік шетелдік фильм" номинациясына ұсынылған алғашқы британдық туынды болды. 1994 жылы жаңадан құрылған BAFTA Cymru сыйлығында ол алты номинацияда жеңіске жетті: "Ең үздік режиссер" (Пол Тернер), "Ең үздік дизайн" (Джейн Робертс және Мартин Морли), "Ең үздік драма – Уэльс" (Шан Дэвис және Пол Тернер), "Ең үздік монтажшы" (Крис Лоуренс), "Ең үздік түпнұсқа музыка" (Джон Э. Р. Харди) және "Ең үздік сценарий авторы – Уэльс" (Алан Лльвид).

Музыка

2015 жылғы Grasscut авангардтық электроника тобының "Everyone Was a Bird" альбомындағы "Halflife" трегі Хедд Уиннің Траусфайнидд тарихындағы тұлға ретіндегі бейнесін қолданады, оны Траусфайнидд атом электр станциясының реакторларымен байланыстырады.

Опера

2017 жылы жарық көрген 2117/Хедд Уин операсы, Стивен Макнеффтың музыкасымен және Грауф Рис жазған либреттосымен, Хедд Уиннің өмірінен шабыттанды. Оқиға 2117 жылы болатын бұл опера, апокалипсистен кейінгі Траусфайндрддағы мектеп оқушыларының тобының ақынның өмірі мен шығармашылығымен танысуын көрсетеді. Опера Ty Cerdd Records студиясында жазылып, 2022 жылы жарияланды.