Кіріспе

Водевиль (фр. Vaudeville) – 19 ғасырдың соңында Францияда пайда болған театр жанры. Бастапқыда водевиль – психологиялық немесе моральдық мақсаттары жоқ, комедиялық жағдайға негізделген комедия болатын: драмалық шығарма немесе жеңіл поэзия, әндермен немесе балеттермен ұштастырылған. 1880 жылдардың басынан 1930 жылдардың басына дейін АҚШ пен Канадада кең танылып, уақыт өте келе өзгерістерге ұшырады. Викториялық Британиядағы музыкалық залдарға ұқсас, Солтүстік Америкадағы әдеттегі водевиль өнер көрсетілімдері бірнеше жеке, байланыссыз номерлерден тұратын, ортақ бағдарламаға біріктірілген. Номерлердің түрлеріне мыналар кірді: танымал және классикалық музыканттар, әншілер, бишілер, комедия актерлары, үйретілген жануарлар, фокусниктер, қуыршақтармен сөйлейтін шеберлер, күшті адамдар, әйел және еркек кейіпкерлерін сомдайтындар, акробаттар, клоундар, суреттермен қоса орындалатын әндер, жонглерлер, бір актілі пьесалар немесе пьесалардан алынған көріністер, спортшылар, лекция оқитын танымал адамдар, миньстрельдер және фильмдер. Водевильде өнер көрсететін адамдарды көбінесе «водевильші» деп атайды. Водевиль концерттік залдар, миньстрельдік өнер, фрик-шоулар, он центтік музейлер және американдық бурлеск сияқты көптеген көздерден дамыды. «Америка шоу-бизнесінің жүрегі» деп аталатын водевиль, ондаған жылдар бойы Солтүстік Америкадағы ең танымал ойын-сауық түрлерінің бірі болды.

Этимология

Терминнің шығу тегі белгісіз, бірақ көбінесе француз тіліндегі voix de ville ("қаланың дауысы") тіркесінен туындаған деп есептеледі. Тағы бір болжам бойынша, ол 15 ғасырдағы ақын Оливье Басселиннің сатиралық әндерінен, "Vau de Vire" атты туындысынан шыққан. "Connections" телесериалында ғылым тарихшысы Джеймс Бёрк бұл терминнің француз тіліндегі "Vau de Vire" ("Вир өзенінің аңғары", ағылшын тілінде) сөзінің бұрмалануы екенін айтады, бұл аймақ осыдан шыққан әндерімен және Басселиннің тұрған жерімен белгілі. Оксфорд ағылшын сөздігі де "Vau de Vire" шығу тегін қолдайды, ол "chanson du Vau de Vire" ("Вир аңғарының әні") тіркесінің қысқартылған түрі. 1610 жылы Жан ле Хоукс осы туындыларды "Le Livre des Chants nouveaux de Vaudevire" деп жинады, бұл сөздің тікелей бастауы болуы мүмкін. Дегенмен, кейбіреулер бұрынғы "түрлі" терминін менеджер Тони Пастордың "әлсіз және француз тіліне жақын" деп сипаттаған жаңа атауынан артық көрді. Осылайша, вадевилл 20 ғасырдың соңына дейін "түрлі" деп сатылды.

Басталуы

1860-шы жылдардың басында алғаш рет пайда болған водевиль бастапқыда кең таралған ойын-сауық түрі болған жоқ. Ол концерт залдары мен түрлі қойылымдар үйлерінен 1870-ші және 1880-ші жылдарда қалыптасып, толыққан түріне дейін біртіндеп жетілді. Бұл әдепті формат "Әдепті водевиль" деп аталды. Америкада Азамат соғысына дейінгі жылдары ойын-сауық өзге деңгейде ұйымдастырылды. 1860 жылға дейін Еуропа мен басқа елдерде де осыған ұқсас түрлі театрлар болған. АҚШ-та 19-шы ғасырдың алғашқы онжылдықтарында театрға барушылар Шекспирдің пьесаларын, акробатиканы, ән салуды, билеуді және комедияны тамашалай алатын. Уақыт өте келе, түрлі ойын-сауық іздеген адамдар көңіл көтерудің көптеген жолдарын тапты. Водевиль қалалар мен қалашықтарды аралап саяхаттайтын труппалармен сипатталды. Көптеген цирктер елді тұрақты түрде аралап жүрді; ақшасы аз адамдарға арналған мұражайлар қызығушылық тудырды; ойын-сауық парктері, өзен кемелері және қалалық үйлер түрлі ойын-сауықтың "таза" түрлерін ұсынды; ал салондар, музыкалық залдар мен бурлеск үйлері оларға әртүрлі, кейде ұятты нәрселер ұнайтын адамдарға арналған. 1840-шы жылдары тағы бір түрлі қойылым түрі болған минестрель шоулары, "жалпыға тараған және таза американдық халық мәдениетінің алғашқы көрінісі" ретінде үлкен танымалдылыққа ие болды және Ник Тошес оны "19-шы ғасырдың шоу-бизнесінің жүрегі" деп атады. "Голландтық" (яғни неміс немесе неміс еліктеуші) музыканттар мен комедия актерлері де елеулі ықпал етті. Медициналық шоулар елді аралап, комедия, музыка, жонглерлер және басқа да жаңалықтармен бірге емдік препараттарды, майларды және керемет эликсирлерді көрсетті, ал "Жабайы Батыс" шоулары жоғалып бара жатқан шекараның романтикалық көрінісін ұсынды, олар атқа міну, музыка және драмамен толық болды. Водевиль осы әртүрлі саяхаттайтын ойын-сауықтарды Американың өсіп келе жатқан қалалық орталықтарында орналасқан тұрақты, институционалдық формаға біріктірді. 1860-шы жылдардың ортасынан бастап, импресарио Тони Пастор, бұрынғы әнші цирк клоуны, көрнекті түрлі театр артисі және менеджері, орта таптың сезімталдығы мен сатып алу қабілетін пайдаланды, ол Нью-Йорк театрында "әдепті" түрлі бағдарламаларды ұсынғанда. Пастор 1865 жылы Боуэрида өзінің алғашқы "Опера үйін" ашты, кейін түрлі театр операцияларын Бродвейге, содан соң Юнион-сквер маңындағы Он төртінші көшеге көшірді. Ол "вадевиль" терминін "вариете" орнына 1876 жылдың басында ғана қолдана бастады. Қаланың солтүстік бөлігіндегі әйелдер мен отбасылық сауда ағынынан әлеуетті көрермендерді тартуға үміттене отырып, Пастор өзінің театрларында алкоголь сатуға тыйым салды, шоуларынан ұятсыз материалдарды алып тастады және қатысушыларға көмір мен шұжық сыйлады. Пастордың тәжірибесі сәтті болды және көп ұзамай басқа менеджерлер де соған еліктеді.

Танымалдық

Temple Theatre, Detroit, 1 желтоқсан 1902 ж. спектакльдің тізімі. Директордың апта сайын орталық кеңсеге жіберген ескертпелері әрбір актінің сипаттамасына қоса берілген. Бұл тізімде шоуды көрермендер орындарына орналасқанша "саңырау" актімен ашудың, күшті актілерді екінші және соңғы алдындағы орындарға қоюдың және әлсіз актіні үйді тазарту үшін соңына қалдырудың әдеттегі үлгісі көрсетілген. Бұл тізімде, көптеген водевиль шоуларындағыдай, "төменгі" немесе халықтық ойын-сауықпен байланысты актілер (акробаттар, үйретілген есек) көбінесе "жоғары" немесе классикалық ойын-сауық (опера әншілері, классикалық музыканттар) ретінде қаралатын актілермен бірге сахнада болды. (1) Барт Джордан мен Роза Крауч. "Сенсациялық, әзіл-қалжыңды және "бак" бишілері. Жақсы өнер көрсеткен". (2) Ақ черкес триосы. "Опералық стильде ән айтатын бір ер адам мен екі әйел. Олардың ерекше безендірілген декорациялары бар, киімдері де түпнұсқа және таза. Дауыстары жақсы және үйлесімді. Көрермендерге қатты ұнайды". (3) Сара Миджли мен Герти Карлайл. "«Мектептен кейін» скетчин ұсынады. Олар "нокаут" болып табылады". (4) Теодор Ф. Смит пен Джени Сент-Джордж Фуллер. "Жақсы орындаушы музыканттар". (5) Милли Капелл. "Еуропалық атшы. Бұл оның екінші аптасы. Өте әдемі келбетінің арқасында өткен аптадағыдай жақсы өнер көрсетеді". (6) Р. Ж. Хосе. "Тенор әншісі. Олардың арасындағы ең жақсысы". (7) Нельсонның акробаттар отбасысы. "Бұл акт үш ер адамнан, екі жас әйелден, үш ұл мен екі қыздан тұрады. Қазіргі заманғы ең ұлы акробатикалық акт". (8) Джеймс Торнтон. "Монологшы және әнші. Циклон сияқты кетеді. Кіргеннен шыққанға дейін үнемі күлкіге толы". (9) Берк пен Андрус және олардың үйретілген есегі. "Бұл акт, егер оны осылай жіктеуге болады, кешкі қойылымнан кейін жабылды". "Опера" Кирксвилл қаласында, Миссури штатында, водевиль айналымында болды. Водевиль қалалар мен қалашықтардағы үлкен де, кіші де залдарда ойналды. Б. Ф. Кит Бостонда бастап театрлар империясын құрып, Америка Құрама Штаттары мен Канадаға водевиль әкелді. Кейіннен Пулитцер сыйлығын алған драматург Эдвард Альбидің асырап алған әкесі Э. Ф. Альби осы тізбекті ең үлкен табысқа жеткізді. Кит Альби басқарған сияқты айналымдар водевильдің ең үлкен экономикалық жаңаруын және оның өнеркәсіптік күшінің негізгі көзін құрады. Олар бір ғана театрдың брондау жүйесінің хаосын аймақтық және ұлттық турларға келісімшарт жасау арқылы жойған одақтас водевиль үйлерінің тізбегін құрды. Бұл турлар бірнеше аптадан екі жылға дейін созылуы мүмкін. Альби сонымен қатар водевильдің "әдепті" ойын-сауығына ұлттық бедел берді, бұл ерлерге, әйелдерге және балаларға бірдей ұнатуға тиіс. Бұл этиканы бұзған актілер (мысалы, "тозақ" сияқты сөздерді қолданғандар) ескертілді және аптаның қалған қойылымдарынан шығарыламын деп қорқытылды немесе мүлдем тоқтатылды. Осындай қауіп-қатерге қарамастан, орындаушылар осы цензураны жиі елемеді, көбінесе сезімталдықтары қауіпке ұшыраған көрермендердің қуанышына. Ол ақырында өзінің шоуына көрермендер үшін нұсқаулар жинағын енгізді, оларды театрда жұмыс істейтін ушерлер күшейтті. "Пеорияда ойнатылады ма?" деген сұрақ американдық көпшілікке қандай да бір нәрсенің ұнауы-ұнамауының метафорасы болып кетті. Ең көп таралған үш деңгей "кішкентай уақыт" (көбінесе қиын, көбінесе қайта құрылған театрларда жиі қойылымдар үшін төменгі жалақы), "орташа уақыт" (мақсатты түрде салынған театрларда күніне екі қойылым үшін орташа жалақы) және "үлкен уақыт" (ірі қалалық театрларда аптасына бірнеше мың доллар төлеу мүмкіндігі, көбінесе орта және жоғарғы орта таптар қолдайды) еді. Өнерпаздар атаққа ие болып, аймақтық және ұлттық эстрадаға жол ашқанда, олар жұмыс жағдайларын жеңілдетіп, үлкен уақытқа жақсырақ төленді. Үлкен уақыттың астанасы Нью-Йорк қаласындағы Палац театры (немесе водевильдің жаргонында "Палац") болды, оны 1913 жылы Мартин Бек салып, Кит басқарды. Өнерлі жаңалықтарға, ұлттық танымал тұлғаларға және водевильдің танымал шеберлеріне (мысалы, комедиан және трюк-ропер Уилл Роджерс) толы бұл сарай көптеген водевильшілер үшін керемет мансаптың апофеозы болып саналды. Стандартты шоу тізімі скетчпен басталып, содан кейін жеке орындаушы (ер немесе әйел), содан кейін акробатикалық акт ("аллеялық ооп"), тағы бір жеке орындаушы, содан кейін қара бетпен комедия сияқты тағы бір скетчпен жалғасады. Осыдан кейін музыкалық қойылымдардан бастап, жонглерлерге, ән мен биге дейін әртүрлі актілер орындалып, соңында музыкалық немесе драмалық қойылыммен аяқталады. Бұл шоуларда рэгтайм және джаз пианисті Эуби Блейк, әйгілі және керемет Гарри Гудини, балалар жұлдызы Бейби Роуз Мари сияқты жұлдыздар өнер көрсетеді. Нью-Йорк Трибюн газетінің водевиль туралы мақаласында, водевиль индустриясының барлық салаларында он екі мыңнан астам адам жұмыс істегені айтылады. Әрбір орындаушы белгілі бір "айналым" – немесе ірі компанияның жеке театр тізбегінде 42 апта бойы гастрольде болады. Водевильге қатысушылардың аудандық сипаты әрдайым нақты аудиторияға сәйкес келуге бейім болғанмен, дамыған водевиль нақты демографиялық топтарға бағытталған үйлер мен айналымдарды құрды. Ақ түсті театрлардағы екінші галереяның арт жағына бөлінген қара нәсілді көрермендердің өздерінің кішкентай айналымдары болды, сондай-ақ итальян және идиш тілдерінде сөйлейтін көрермендердің де айналымдары болды (төменде қараңыз). Бұл шетелдік қосымша комедиямен бірігіп, "соғыстан бұрынғы Американың минестрель шоулары" және идиш театры сияқты актілерді жасады. Көптеген этникалық отбасылар осы ойын-сауық бизнесіне қосылды, ал олар үшін бұл саяхаттық өмір салты Америкаға келген жағдайдың жалғасы болды. Осы актілер арқылы олар жаңа үйлеріне бейімделе алды, сонымен қатар өз мәдениеттерінің бір бөлігін жаңа әлемге әкелді. Жаңа Англияның "Жерқанат айналымы" сияқты ақ түсті аймақтық айналымдар жаңа суретшілерге оқу ортасын ұсынып қана қоймай, белгілі суретшілерге жаңа материалдармен тәжірибе жасауға және оларды жетілдіруге мүмкіндік берді. Өркендеген шағында водевиль тек шіркеулер мен мемлекеттік мектептер ғана емес, елдегі ең танымал қоғамдық жиналатын орындардың бірі болды. Водевильдің тағы бір ерекшелігі – әйел бейнесіне арта түскен қызығушылық. Бұрыннан келе жатқан "көк конверттер" туралы алаңдаушылық "көк" материал деген сөзді тудырды, ол сол кездегі көптеген водевиль актілерінде кездесетін ынталандыратын тақырыптарды сипаттайды.

Әйелдер

1920 жылдары барлық қыздардан тұратын топтарды водевильдік қойылымдарға шақыратын хабарламалар Billboard, Variety сияқты арнаулы басылымдарда және газеттерде жарияланды. The Ingenues және The Dixie Sweethearts сияқты топтар кеңінен танымал болды, ал басқа топтарды "барлық қыздардан құралған ревю" деп сипаттады. Феминистік теория бойынша, театр мен кинодағы ұқсас үрдістер әйелдерді объектілеуге алып келді, бұл еркектердің көзқарасының мысалы болды, себебі әйелдердің қоғамдық өмірдегі рөлі кеңейіп келе жатқан еді. 19 ғасырдағы әйелдерге қатысты осындай үміттер водевильдің тартымдылығында маңызды рөл атқарды. Водевиль арқасында көптеген әйелдер сахнада еркек әріптестерімен бірге өнер көрсетуге мүмкіндік алды және өздерінің өнерінде табысқа жетті. Лейла Мари Кёрбер, кейін Мари Дресслер, вадевиль комедиясына маманданған канадалық актриса болды және карьерасының соңында "Ең үздік актриса" номинациясы бойынша "Оскар" сыйлығын жеңіп алды. Ол музыканттың қызы болғандықтан, бала кезінде Америка Құрама Штаттарына көшіп келді. Он төрт жасында ол мансабын бастау үшін үйден кетіп, жасын жалған айтып, жалақысының жартысын анасына жіберіп отырды. Дресслер үлкен табысқа жетті және комедиялық уақытымен және физикалық комедиясымен, мысалы, өзінің еркек серіктерін көтеріп жүруімен танылды. Кейін ол Бродвейде жұмыс істеді, онда ол маңызды актриса болуға ниеттенді, бірақ комедияда қалуға кеңес берді. Ол бірнеше фильмде ойнады, бірақ қайтадан өзінің алғашқы мансабы – водевильге оралды. Тағы бір әйгілі водевиль актрисасы Трикси Фриганза, шын аты Делия О'Кэллаган. Оның әйгілі сөзі болды: "Триксидің барлық әуендерімен танысыңыз". Ол өзінің мансабын операдан бастады, отбасын қамтамасыз етуге көмектесу үшін өнер көрсетті. Үш қыздың үлкені болған ол отбасына қаржылай көмектескісі келді, бірақ мұны жасырып істеуге тура келді, өйткені сол кезде әйел орындаушыларға нашар қаралатын. Ол көбінесе комедияда жұмыс істеді және ауру болып, басқаша өнер көрсете алмайтын басқалардың рөлдеріне енуге дайындығымен танымалдық пен табысқа жетті. Ол өзінің "әдемі қырық алты" деп аталатын толық дене бітімін жиі атап өтті. Фриганца сондай-ақ ақын және жазушы болды. Ол өзінің көптеген қойылымдарын кедейлерге немесе құқығынан айырылғандарға қолдау көрсету үшін ақша жинау жолдары ретінде пайдаланды және осы әлеуметтік мәселелерді қолдау үшін көп рет жария түрде сөйледі. Фриганца өмірінің көп бөлігін әйелдердің теңдігі үшін күреске және әйелдердің өзін-өзі қабылдауына, сондай-ақ ерлерге қарағанда олардың құқықтарын қабылдауға арнады. Бетти Фелсен – американдық балерина, водевиль жұлдызы және мұғалім. Ол 1905 жылы 9 маусымда Чикагода дүниеге келді. Бетти сегіз жасында Чикаго балет мектебінде сабақ ала бастады және жиі сол мектепте ұсынылған қойылымдарда жеке би биледі. 1916 жылы он жасқа толғанға дейін ата-анасы оны Чикаго опера қауымдастығының құрамындағы Павли Окраинский балет мектебінде балет студенті ретінде тіркеді. Содан кейін 1919 жылы Бетти Чикаго операсының Павли Окрайнский балетінің балет корпусының мүшесі болып қабылданды. 1920 жылдың желтоқсанынан 1922 жылдың күзіне дейін Бетти балерина солисті болды және олармен Солтүстік Америкада өнер көрсетті. Бэдди Фелсен атымен Бетти Фред Маннның Рейнбо Гарднстағы Million Dollar Rainbo Room-тағы жаңа шоуында басты рөлді ойнады. Фрэнк Вестфальдің режиссерлігімен "Райнбо Трейл" атты қойылым 1922 жылы 15 желтоқсанда ашылып, 1923 жылдың 1 наурызына дейін жалғасты. 1923 жылдың қысында Бетти Джек Бродерикпен серіктестікке кірісті. Содан бастап 927 жылдың соңына дейін Бродэрик & Фелсен Б. Ф. Кит пен Пантеджс вадевильдік контурларында АҚШ пен Канадада өнер көрсетті. Олардың биі қарапайым биден жиырмадан астам бишіге, оркестрге, күрделі костюмдерге және декорацияларға дейін дамыды. 1925-1926 жылдары олар Нью-Йорктегі Бродвейдегі Colony театрында 20 апта бойы ойнады. 1926 және 1927 жылдары олар екі тамаша музыкалық қойылымда ойнады, олар АҚШ пен Канадада гастрольде болды, алдымен үш ай бойы Эмиль Бореоның "Мираж де Париж" спектаклінде, одан кейін тоғыз ай бойы өздерінің "Балет Каприс" балетінде. Джек 1927 жылдың соңында актіні тастағаннан кейін Бетти труппаны басқаруды жалғастырды және жаңа би серіктесімен бірге келесі алты ай бойы Солтүстік-Шығыс АҚШ бойынша Бетти Фелсен және компания ретінде гастрольде болды. Балет Капристің соңғы қойылымы 1928 жылы 4 маусымда Бродвейдің Нью-Йорктегі Палас театрында өтті. Өзінің импровизациялық шеберлігімен мыңдаған көрермендерді тартқан тағы бір әйгілі комедия актрисасы Мэй Ирвин болды. Ол шамамен 1875 жылдан 1914 жылға дейін жұмыс істеді. Шын аты Ада Кэмпбелл болған ол әкесінің қайтысынан кейін он үш жасында сахнада өмірін бастады. Ол және оның үлкен әпкесі "Ирвин әпкелері" деп аталатын ән айту тобын құрды. Көп жылдар өткен соң, олардың өнері жоғары деңгейге көтерілді және олар вадевиль мен бурлесктегі танымал концерт залдарында өнер көрсетті, одан кейін Ирвин өзінің мансабын жалғастыруға шешім қабылдады. Ол содан кейін вадевильге деген көзқарасын өзгертті, афроамерикандық мәдениетіне ықпал еткен әндерді орындады, тіпті кейін өзінің әндерін жазды. Ол вадевильде өзінің "The Bully Song" әнін таныстырды, ол Бродвей қойылымында орындалды. Осы кезде ол импровизациялық комедиямен тәжірибе жасауды бастады және тез арада өзінің ерекше табысын тапты, тіпті Ұлыбританиядағы қойылымдарымен өнерін бүкіл әлемге жеткізді.

Софи Такер, еврей иммигранты, продюсер Крис Браунға өнерде табысқа жету үшін қаралануы керек екенін айтты, сондықтан ол сахнадағы алғашқы екі жылы осылай өнер көрсетті, бірақ бір күні одан бас тарды және одан кейін өзінің "Some of These Days" әнімен үлкен табысқа жетті. Момс Мейбли вадевиль мен Читлин айналымдарында 1920 жылдары өнер көрсете бастаған және 20 ғасырда кең танымал болған комедия актрисасы болды. 20 ғасырдың әйел өнерпаздары, вадевильде мансабын бастағандардың арасында блюз әншілері Ма Рейни, Ида Кокс және Бесси Смит болды. "Black Patti's Troubadours", "Whitman Sisters" және "Hyers Sisters" сияқты әйелдер басқаратын гастрольдік труппалар танымал болды. Басқа әйелдер вадевиль бизнесінің басқару жағымен айналысты, мысалы, Аманда Торп, Вирджинияда қара театрды құрған ақ әйел және қара вадевиль айналымын құруға тырысқан Грифин әпкелері.

Қара водевиль

Қара өнерпаздар мен тұтынушылар нәсілдік бөлініс сақталған водевиль айналымына қатысты. Льюис және Уокер, Эрнест Хоган, Ирвинг Джонс және Хайерс сестер сияқты көптеген танымал артистер ақ және қара аудиторияның екеуіне де ойнағанмен, бастапқыда ақ аудиторияға арналған водевиль қойылымдарында бір шоуға бір қара артистпен шектелді, ал артистер мейрамханаларда және қонақүйлерде кемсітушілікке ұшырады. The Whitman Sisters, Pat Chapelle және John Isham сияқты ойын-сауық шеберлері мен кәсіпкерлер өздерінің гастрольдік труппаларын құрып, басқарды; ал кейбіреулері театрларды меншікке алып, басқарып, Шерман Х. Дадли мен Гриффин сестері сияқты қара водевиль айналымдарын құрды. Кейін, 1920 жылдары көптеген шақырулар Театр иелерінің брондау қауымдастығы арқылы жүзеге асырылды. Африкалық американдықтар ақ артистер ойнаған қара бет (blackface) стереотиптеріне қарсы тұрып, сахнаға өздерінің шынайылығы мен ерекше стильдерін әкелді, музыка, комедия және би нөмірлерін жазды, соның арқасында блюз, джаз, рэгтайм және степ сияқты ерекше американдық мәдени құбылыстардың негізі қаланды. Ваудевильдегі белгілі қара артистердің қатарында комиктер Берт Уильямс және Джордж Уокер, биші/хореограф Ада Овертон Уокер және тағы да басқалар болды.

Америка иммигранттары

Водевильдің американдық ойын-сауық түрінің көрнектілігімен қатар, ол жаңадан дамып келе жатқан қалалық ішкі қала мәдениеті мен оның операторлары мен көрермендерінің өзара әрекеттесуін көрсетті. XIX ғасырдың ортасында АҚШ-қа көшіп келушілердің көп бөлігін құраған ирландтық американдықтар қалыптасқан американдықтармен қарым-қатынаста болды, ал ирландтар этникалық, физикалық және мәдени ерекшеліктеріне байланысты кемсітуге ұшырады. Ирландиялықтардың этникалық стереотиптері олардың жаңадан келген иммигрант американдықтар мәртебесін көрсететін, олардың «жаңа келгендер» екенін білдіретін бейнелер арқылы ойын-сауық алаңдарында бейнеленді. Ирландиялық иммиграция толқынынан кейін әртүрлі ортадан келген жаңа иммигранттар Американың қалалық орталықтарында ирландтармен байланысқа түсті. Осыған дейін қоныстанған және ағылшын тілін ана тілі ретінде меңгерген ирландтық американдықтар осы артықшылықтарды пайдаланып, иммигранттардың нәсілдік иерархиясында тері түсі мен ассимиляциялық мәртебеге негізделген өздерінің позициясын нығайта бастады. Нәтижесінде ирландтық американдықтар водевиль ойын-сауығында кураторлар мен актерлер ретінде танымал болды, бұл ирландтық американдықтардың өзін-өзі қорлауды әзіл ретінде пайдалануы мен олардың әртүрлі ішкі қала ортасы арасындағы ерекше этникалық өзара әрекеттесуді жасады. Жаңадан келген иммигранттар мен қоныстанған иммигранттар арасындағы қарым-қатынас, беймәлім американдық қалалық кеңістік аясында, водевильді өрнектеу және түсіну құралы ретінде пайдалануға мүмкіндік берді. Жаңа елдегі иммигранттардың жиі қас қағымдық тәжірибесі енді әртүрлі этникалық топтардың стереотиптері сақталған вадевиль сахнасында күлкілі жеңілдеу үшін пайдаланылды. Шыққан қарапайым стереотиптерді олардың этникалық мәдени атрибуттарымен ғана емес, сонымен қатар бұл атрибуттар негізгі ағымның қалыптасқан американдық мәдениеті мен жеке басын қалай ерекшелендіре алатындығымен де оңай анықтауға болады. Өкінішке орай, қалалардың тығыз өмір сүру жағдайларындағы этникалық топтар арасындағы өзара қарым-қатынас да вадевиллде көрініс тапқан нәсілдік шиеленісті тудырды. Ирландиялық және африкалық американдықтар арасындағы қақтығыстар сахнада қара жүзді министрдің алға басуын көрсетті, бұл мақсатты түрде африкалық американдықтарды ирландиялықтардан төмен нәсілдік және әлеуметтік қалалық иерархияда орналастыру үшін пайдаланылды. Ирландиялықтардың вадевильде және этникалық стереотиптерді насихаттауда күшті кельттік қатысуы болса да, олар сипаттаған этникалық топтар да дәл сол әзіл-сықақты пайдаланды. Ирландиялықтар өздерінің этникалық киімдерін киген кезде, қытай, италия, неміс және еврейлер сияқты топтар өздерін және ирландиялықтарды түсіну үшін этникалық карикатураларды қолданды. Водевиль сахнасы мен көрермендерінің қалалық әртүрлілігі олардың әлеуметтік мәртебесін көрсетеді, жұмысшы тап әдеттегі водевиль көрермендерінің үштен екісін құрайды. Менеджерлер соңғы концертті алып тастау арқылы шығындарды қысқартты. Водевиль де онжылдықтың соңында арзан қабылдағыш жиынтықтарының көп болуынан кейін радио хабарларын таратудың өсуіне байланысты зардап шекті. Тіпті водевиль индустриясының ең мықтылары да бұл форманың құлдырап бара жатқанын түсінді; көрегендер жағдайдың соңғы сатыда екенін түсінді. 1930 жылдардағы стандартталған кино тарату және сөйлеу суреттері водевильдің аяқталғанын растады. 1930 жылы бұрын тірі театрлардың басым көпшілігі дыбыс үшін сыммен жабдықталды, ал ірі студиялардың ешқайсысы үнсіз фильмдер шығарған жоқ. Бір уақыт бойы ең сәнді театрлар тікелей эфирде ойын-сауық көрсетуді жалғастырды, бірақ театрлардың көпшілігі Ұлы депрессиядан кейін үнемдеуге мәжбүр болды. Кейбір кино өнеркәсібі өкілдері театрдың жойылуына кинодағы таланттардың ағып кетуін кінәлады. Басқалары вадевиллдің қойылымдары өзінің танымал адал, қазір өзгермелі көрермендеріне тым танымал болуға мүмкіндік берді деп дәлелдеді. Водевильдің кенеттен аяқталуы болған жоқ, бірақ 1920 жылдардың аяғында формасы айқын көрінді. Джозеф Кеннеди аға қарсылық білдірген сатып алу арқылы Кит Альби Орфей Театрлар Корпорациясын (KAO) сатып алды, онда АҚШ-та 700-ден астам водевиль театрлары бар еді, олар фильмдер көрсетуді бастады. 1932 жылы 16 қарашада Нью-Йорктың Вадевилл орталығы болған Палас театрының тек қана кинотеатрларға арналған қойылымға ауысуы көбінесе вадевиллдің өлім сағаты деп саналады. Оның қайта тірілуі туралы әңгіме 1930 жылдары және кейінірек естілді, бірақ тірек құрылымдардың жойылуы және тікелей эфирдегі қойылымдардың жоғары құны вадевильдің кең ауқымды жаңаруын мүмкінсіз етті.

Сәулет

Алтын ғасырдағы театр архитектурасының ең айқын мысалдары ірі ваудевиль магнаттарының тапсырысымен салынды және олардың байлығы мен жоспарларының ескерткіштері болды. Мұндай архитектураның мысалдары – импресарио Александр Пантагестің театрлары. Пантагес көбінесе архитектор Б. Маркус Притеканы (1881–1971) пайдаланды, ол өз кезегінде суретші Энтони Хайнсбергенмен тұрақты түрде жұмыс істеді. Притека жұмыс берушісі "Пантагестік грек" деп атаған экзотикалық, неоклассикалық стильді жасады. Классикалық ваудевиль ұлттық желілер мен кеңейтілген театрлар басымдығы бар қалалық аймақтарда капиталдану мен өркендеудің ең жоғары деңгейіне жеткенімен, шағын ваудевильде көптеген шағын, жергілікті басқарудағы залдар болды. Шағын залдар көбінесе салонға, қарапайым театрларға немесе көп мақсатты залдарға айналдырылып, клиенттердің кең спектріне қызмет көрсетті. Көптеген шағын қалаларда арнайы салынған театрлар болды. Жаңа Англияның солтүстігіндегі "Гранж Холл" деп аталатын ғимараттар әлі де қолданыста. Бұл ескі, ағаштан салынған ғимараттар, сыңғырлап, жарығы аз ағаш сахналарымен, ауылдық өмір салтының жекеленгендігін азайтуға арналған. Мұндай сахналарда балалардың қойылымдарынан бастап, контра билері, Сантаның келуі, жергілікті музыкалық таланттар мен үй жасаған тағамдар, мысалы, "хупи" пісірілген тәттілер ұсынылуы мүмкін.

Вадевильдің мәдени ықпалы мен мұрасы

Кейбір көрнекті водевильшілер киноға сәтті ауысты, бірақ басқалары осылай сәтті болмады. Берт Лар сияқты кейбір артистер тікелей өнер көрсетулерін радио және кинодағы рөлдермен үйлестіріп, карьераларын құрды. Көптеген басқалары кейіннен "Борщ белдеуі" деп аталатын Кэтскилл курорттарында өнер көрсетті. Водевиль кино, радио және теледидар сияқты жаңа медианың жетістігіне зор үлес қосты. Жаңа дәуірдегі комедиялар классикалық водевиль қойылымдарының драмалық және музыкалық элементтерін қабылдады. 1920-1940 жылдардағы комедиялық фильмдер водевиль сахнасының таланттарын пайдаланды және Голливудта да, Азияда да, оның ішінде Қытайда да, водевильдік эстетиканың алуан түрлі ойын-сауық стиліне ешті. Водевиль дәстүрінің бай репертуары The Rudy Vallée Show сияқты танымал радиолық кешкі бағдарламалар үшін пайдаланылды. Бір жүргізушінің бірнеше артистерді таныстыру форматы танымал теледидар стиліне айналды және 1948 жылғы "The Milton Berle Show"-дан бастап 1980 жылдардағы "Late Night with David Letterman"-ға дейін теледидардың дамуында үнемі көрінді. Көп актілі формат Сид Цезар және Эд Салливан шоуларында жаңа өркендеді. Бүгінде MacArthur стипендиясының иегері және Tony жүлдесін жеңіп алған актер Билл Ирвин сияқты артистер жиі "Жаңа водевильшілер" деп аталады. Водевильге және оның ерекше жаргонына сілтемелер Солтүстік Американың халықтық мәдениетінде одан әрі жалғасуда. "Флоп" және "гаг" сияқты сөздер водевиль дәуірінде пайда болған және американ тіліне енген терминдер. Көп жағдайда мойындалмаса да, водевильдік техниканы теледидар мен кинода, әсіресе "America's Got Talent" сияқты жақындағы, әлемдік құбылыс болған телешоуларда көруге болады. Кәсіби күрес спортында WWE-де орналасқан The Vaudevillains деп аталатын танымал команда болды. 2018 жылы белгілі фильм режиссері Кристофер Аннино, жаңа үнсіз көркем фильмнің ("Silent Times") авторы, водевиль тарихын тойлау мақсатында Vaudeville Con фестивалін ұйымдастырды. Алғашқы жиын Коннектикут штатының Паукатук қаласында өтті.