Кіріспе

Грек мифологиясындағы тұлға. Грек мифологиясында Энцелад (Ἐγκέλαδος) – Гайя (Жер) мен Уранның (Аспан) ұрпағы болған алыптардың бірі. Энцелад Гигантомахияда, яғни алыптар мен құдайлар арасындағы соғыста Афинаның дәстүрлі қарсыласы саналды және Сицилиядағы Этна тауының астында көмілген деп есептеледі.

Мифология

Энцелад – (Гесиодтың айтуынша) Гайяның ұрпағы, Уранды ұлы Кронос өлтірген кезде төгілген қаннан туған алыптардың бірі. Алыптар Зевс пен басқа олимпиялық құдайлармен Гигантомахияда, космосқа билік ету үшін қаһармандық шайқаста соғысты. Афинамен күрескен Энцелад есімді алып, сурет өнерінде б.з.д. VI ғасырдың екінші ширегіне жататын аттикалық қара фигуралы ыңбада бейнеленген (Лувр E732). Әдебиетте алып туралы айтылымдар б.з.д. V ғасырдағы грек трагедиясы Эврипидтің пьесаларында кездеседі, мысалы, Эврипидтің «Ион» шығармасында хор алтыншы ғасырдың соңындағы Дельфидегі Аполлон ғибадатханасында Афинаның «Энцеладқа қарсы горгон қалқанын серпитіп тұрғанын» көргенін баяндайды. Көбінесе Афинаға қарсы тұрғанмен, Вергилий және басқалары Энцеладты Зевстің құлатқанын айтады. Эврипидтің «Циклоп» комедиялық сатиралық пьесасында шарап құдайы Дионистің маскүнем серігі Силен өзінің найзасымен Энцеладты өлтіргенімен мақтанады. Б.з.д. III ғасырдың ақыны Каллимах Энцеладты Сицилия аралының астында жерленгенін айтады, ал мифограф Аполлодордың сөзіне қарағанда, Афина Гигантомахия кезінде қашқан Энцеладқа Сицилия аралын лақтырып жіберген. Латын ақындары Вергилий, Стаций және Клавдиан оның жерленген жерін Этна тауының астында көрсетсе, басқа дәстүрлерде Тифон немесе жүз қолды Бриарей Етнаның астында жерленгендігі айтылады. Кейбір деректерде Энцелад Италияда жерленген. Латын ақыны Гораций Энцеладтың ағаштарды найза ретінде қолданғанын айтады. Екінші ғасырдың географы Паусаний Тегеядағы Афина мүсінінің «ат құдайы» деп аталғанын хабарлайды, себебі жергілікті мәліметтерге сәйкес, Афина «арба мен аттарды Энцеладқа қарсы айдаған». Клавдиан Энцеладты «Жерде туған алыптардың күшті патшасы» деп сипаттайды және Гайя, алыптардың жеңіске жеткенін көріп, «Энцелад, теңізге билік ете гөр» деп ұсынады.

Дионисика

V ғасырдағы грек ақыны Нонн өзінің "Дионисика" поэмасында Энцеладты Дионис Гигантомахияда шайқасқан бірнеше алыптардың бірі ретінде еске алады. Нонн Гайяны Диониске қарсы алыптарды жіберуге шақырады, сондай-шама Энцеладқа Дионисті жеңсе, Афинаны әйелі ретінде уәде етеді. Дионис Энцеладпен отпен шайқасты, бірақ Энцеладты Зевс соңында жеңді: "[Дионис] алыптардың денелерін үлкен өртпен, Зевстің тастаған найзағайының жердегі көрінісімен күйдірді. Машраптар жалындады: от Энцеладостың басының үстінен ағып, ауаны қыздырып жіберді, бірақ оны жеңе алмады – Энцеладос жер бетіндегі оттың буында тізе бүкпеді, себебі ол Зевстің найзағайына арналған еді."

Ежелгі өнер

Афина мен Энцелад арасындағы шайқас грек вазаларындағы суреттерде жиі кездесетін тақырып болды, б.з.д. VI ғасырдың ортасынан бастап мысалдары сақталған. Еврипидтің "Ион" пьесасындағы сипаттамадан біз бұл шайқастың б.з.д. VI ғасырдың соңындағы Дельфидегі Аполлон ғибадатханасында бейнеленгенін білеміз. Афина Акрополінің ескі Афина ғибадатханасының шығыс фронтонында, б.з.д. VI ғасырдың соңында, құлаған алыптың үстінде тұрған Афина суреті айқын түрде көрсетілген, бұл алып Энцелад болған болуы мүмкін. Бұл шайқас, сондай-ақ, Панафиналық фестивальдің бір бөлігі ретінде Афинаға Афина Акрополінде сыйға тартылған жаңа пеплос (көйлек) суретінде де бейнеленген болуы мүмкін.

Атаулар ауыстырылуы

Сатурн планетасының серігі Энцелад мифологиялық Энцеладтың құрметіне аталған. Оның оңтүстік полюсінде жүздеген шақырым биіктікке мұз бен су буының құйындар атқылайтын алып гейзерлер орналасқан. Ғалымдар бұл серікті Күн жүйесіндегі микроскопиялық өмірге жағдай туғызуы мүмкін ең перспективті аймақтардың бірі деп санайды. "Short Belfast" әскери көлік ұшағының сақталған екі данасының бірі "Enceladus" деп аталған. Антарктидадағы Александр аралында Энцелад нунатактары деп аталатын нунатактар (тіктеу таулар) тобы бар, бірақ бұл нунатактар грек мифологиясының алыптарының есімімен емес, Сатурн серігінің құрметіне аталған. Финляндиялық ENCE кіберспорт ұйымы өз атын Энцеладтан алған.