Кіріспе

Асқазан-ішек жүйесі гормоны

Холецистокинин (CCK немесе CCK PZ; грекше chole – "өт", cysto – "қап", kinin – "қозғалыс"; демек, өт қабын (өт бағасын) қозғау) – асқазан-ішек жүйесінің пептид гормоны, май және белокты қорытуды ынталандыруға жауапты. Холецистокинин, бұрын панкреозимин деп аталған, он екі елі ішектің алғашқы бөлігіндегі энтероэндокринді жасушалармен синтезделіп, бөлінеді. Оның болуы бүйрек үсті безінен және өт қабынан ас қорыту ферменттері мен өттің шығарылуына себеп болады, сондай-ақ аштықты басады.

Тарих

Кішкентай ішек өт шығарылуын бақылайтынына дәлелдер 1856 жылы француз физиологы Клод Бернард өт жолының ашылуына сұйылтылған сірке қышқылы қолданғанда, өт жолының он екі елі ішекке өт шығаратынын көрсеткен кезде табылды. 1903 жылы француз физиологы осы рефлекстің жүйке жүйесі арқылы жүзеге аспайтынын көрсетті. 1904 жылы француз физиологы Шарль Флейг өт шығарылуының қан арқылы тасымалданатын зат арқылы жүзеге асатынын көрсетті. Он екі елі ішекте қышқылдың болуына жауап ретінде өт ағынының артуы 1902 жылы ашылған секретинге байланысты болуы мүмкін деген мүмкіндік қалды. 1928 жылы бұл мәселені Эндрю Конвей Айви және оның әріптесі Эрик Олдберг Солтүстік-Батыс университетінің медицина мектебінен шешті, олар өт қабының жирылуына себеп болатын жаңа гормонды тапты және оны "холецистокинин" деп атады. 1943 жылы Манчестер университетінің ғалымдары Алан Харпер мен Генри С. Рапер ұйқы без ферменттерінің секрециясын ынталандыратын гормонды ашты және оны "панкреозимин" деп атады; алайда, кейіннен панкреозиминнің холецистокинин екені анықталды. Швеция биохимиктері Йоханнес Эрик Йорпес және Виктор Матт шошқа холецистокининін оқшаулап, тазартып, оның аминқышқылдарының тізбесін анықтаудың үлкен жұмысын атқарды. Олар 1968 жылы шошқа холецистокининінің аминқышқылдары тізбесін ұсынды.

Құрылымы

Холецистокинин – пептид гормондарының гастрин/холецистокинин тобының мүшесі және құрылымы жағынан гастринге, тағы бір асқазан-ішек гормонына өте ұқсас. CCK және гастриннің C-терминалындағы 5 аминқышқылы бірдей. CCK 150 аминқышқылынан тұратын препрохолецистокинин прекурсорының посттрансляциялық модификациясына байланысты әр түрлі сандағы аминқышқылдардан құралған. Осылайша, CCK пептид гормоны бірнеше нысанда кездеседі, олардың әрқайсысы құрамындағы аминқышқылының санымен сипатталады, мысалы, CCK 58, CCK 33, CCK 22 және CCK 8. CCK58 спираль-бұрылыс-спираль конфигурациясын қабылдайды. Биологиялық активтілік пептидтің C-терминалында орналасқан. Көптеген CCK пептидтерінің C-терминалынан жеті қалдық қашықтықта орналасқан тирозинге сульфат тобы қосылған (тирозин сульфатациясын қараңыз). Ол орталық нерв жүйесіндегі ең көп таралған нейропептид болып табылады. CCK ас қорытудағы рөлі жағынан жан-жақты зерттелген және ол ас қорыту, қанығу және көңіл сырқыту сияқты көптеген процестерге қатысады.

Асқазан-ішек

CCK кішкентай ішектің шырышты қабығындағы (көбінесе он екі елі және жеміс ішегінде) энтероэндокринді жасушалар, I жасушалары, ішек жүйке жүйесінің нейрондары және мидағы нейрондар арқылы синтезделеді және бөлінеді. Қан айналымына түскеннен кейін, CCK-ның жартылай ыдырау кезеңі салыстырмалы түрде қысқа болады.

Ас қорыту

CCK асқазанның босауын тежеу арқылы жұқа ішекте ас қорытуды қамтамасыз етеді. Ол қабықшадағы ацинарлық жасушаларды май, белок және көмірсуларды қорытуға катализаторлық әсер ететін ас қорыту ферменттеріне бай сөлі шығаруға ынталандырады (сондықтан басқаша атауы – панкреозимин). Осылайша, CCK-нің бөлінуін ынталандыратын заттардың деңгейі төмендегенде, гормонның концентрациясы да төмендейді. Сонымен қатар, соматостатин және панкреатикалық пептид CCK-нің бөлінуін тежейді. Қабықшадағы ацинарлық жасушалар бөліп шығаратын протеаз – трипсин, CCK-ні бөліп шығаратын пептид пен мониторлық пептидті гидролиздейді, нәтижесінде CCK-ні бөліп шығаруға қосымша сигналдар тоқтатылады. CCK сонымен қатар бауырдың өтін өндіруді күшейтеді, өт қабығының жиырылуын және Одди сфинктерінің (Глиссон сфинктерінің) босаңсуын ынталандырады, нәтижесінде өт жұқа ішектің он екі елі ішегінің бөлігіне жеткізіледі. CCK блуждающий жүйкеге де ынталандырушы әсер етеді, бұл әсерлерді капсаицин тежеуі мүмкін. CCK-нің ынталандырушы әсері грилиннің әсеріне қарсы келеді, ол блуждающий жүйкені тежейтіні дәлелденген. CCK-нің әсері әр адамда әртүрлі болады. Мысалы, егеуқұйрықтарда CCK енгізу ересек еркектерде аштықты айтарлықтай азайтады, бірақ жас жануарларда тиімділігі аздап төмен, ал ұрғашыларда тіпті одан да аздап тиімді. CCK-нің аштықты басу әсері семіз егеуқұйрықтарда да азаяды.

Нейрологиялық

CCK орталық нерв жүйесінің ішінде кеңінен таралған, ең жоғары концентрациясы лимбикалық жүйеде байқалады. CCK 115 аминқышқылынан тұратын препрогормон ретінде синтезделеді, кейін ол бірнеше изоформаға түрленеді.

Қауіптілік тудырушы

CCK тетрапептидінің фрагменті CCK 4 (Trp Met Asp Phe NH2) адамдарға енгізілген кезде үрей мен паникалық шабуылдарды сенімді түрде тудырады (паникогендік әсер) және жаңа анксиолитикалық препараттарды сынау мақсатымен ғылыми зерттеулерде кеңінен қолданылады. CCK 4 шабуылынан өткен пациенттердегі аймақтық ми қан ағынының позитрондық эмиссиялық томографиясы алдыңғы цингулярлық жиыры, клауструм-аралдық амигдала аймағы және мишық құртында өзгерістерді көрсетеді. Сондай-ақ, CCK-ның қарыншада кальцинеуринмен өзара әрекеттесетіні анықталды. Кальцинеурин NFAT 1–3 транскрипциялық факторларын белсендіреді, бұл қарыншаның гипертрофиясы мен өсуін күшейтеді. CCK жоғары белокты диетамен немесе протеаза ингибиторларымен стимуляциялануы мүмкін. CCK аштық пен оянуды (ұйқыны) бақылайтын орексин нейрондарымен өзара әрекеттеседі. CCK ұйқыны реттеуге жанама әсер ете алады. CCK денедегі қан-ми тосқаулынан өте алмайды, бірақ гипоталамус пен ми сабасының кейбір бөліктері осы тосқауылмен қорғалмайды.