Пелелиу аралы: тарихы мен соғыс жолдары

Кіріспе

Пелелиу (немесе Белилиу) – Палау арал мемлекетіндегі арал. Пелелиу, солтүстік-шығысындағы екі кішкентай аралмен бірге Палаудың он алты штатының бірін құрайды. Арал Екінші дүниежүзілік соғыстағы Пелелиу шайқасы болған жер ретінде белгілі.

Тарих

Белилиу дәстүрлі түрде бес ауылға бөлінген. Телиу оңтүстік-батыс жағалауда орналасқан, батыс жағалауда Нгеркейуклмен, аралдың орталық бөлігінде Нгезиаспен және шығыс жағалауда Нгерделоцкпен шектеседі. Нгерчол аралдың Bloody Nose Ridge батыс жағындағы солтүстік бөлігін алып жатыр. Дәстүрлі ауылдардың жер бетіндегі қалдықтарының көпшілігі жойылған. Алайда ауылдардың орналасқан жерлері және ауылдардағы ерекшеліктердің орналасуы, соның ішінде одесонгель, ауызша дәстүрде белгілі және сақталған. Бұл дәстүрлі белгілер отбасыларға, тайпаларға және аймақтарға өзіндік ерекшелік беретін маңызды белгілер болып табылады. 1710 жылдың қараша және желтоқсан айларында бұл үш аралды тағы да испан миссионерлік экспедициясы аралады және зерттеді. Екі жылдан кейін оларды испандық әскери офицер Бернардо де Эгойдің экспедициясы егжей-тегжейлі зерттеді. Испания-Америка соғысында жеңілгеннен кейін Испания 1899 жылы Палауды (оның ішінде Пелелиуді) Германияға сатып жіберді. 1914 жылы бақылау Жапонияға өтті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Пелелиу шайқасы - 1944 жылы Жапон императорлық армиясына қарсы АҚШ теңізшілер корпусы мен АҚШ армиясының арасындағы ірі шайқас. Арал үшін шайқас айрықша қатыгез болды, өйткені осы уақытқа дейін жапондық әскерилер аралдың үңгірлерінде және Umurbrogol тауларында (Қанды мұрын қырқасы) жартасты құрылымдарда күшті бекіністермен арал қорғанысы тактикасын дамытты, бұл шабуылдаушы күштердің зардаптарын барынша арттыратын тереңдікте қорғанысты қамтамасыз етті. Екі жақта да соғысқа қатысқан екі мыңнан астам америкалықтар мен 10 мың жапондықтар қаза тапты, бірақ жергілікті тұрғындар арасында зардап шеккендер болған жоқ, өйткені олар соғыстан Палаудың басқа аралдарына көшірілді. Сол кездегі көптеген әскери қондырғылардың қираған жерлері, мысалы, әуеайлақ әлі де тұрақсыз, ал шайқастан қалған кемелердің қираған жерлері жағалаудан алыста су астында көрінеді. Аралда америкалықтар мен жапондықтардың құрбандарына арналған соғыс ескерткіштері бар. Пелелиу мен Ангаур - соғыста американдықтар басып алған Палау архипелагындағы жалғыз аралдар. Корордың астанасы соғыс аяқталғанға дейін жапондықтардың қолында болды. Пелелиу 1947 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының қолдауымен Тынық мұхиты аралдарының сенімгерлік аумағының бөлігі ретінде ресми түрде АҚШ-тың бақылауына алынды. 1947 жылы, япониялықтардың берілгеніне екі жарым жыл өткен соң, 30-дан астам жапондық әлі де үңгірлерде жасырынған, соғыс аяқталмаған деп сенген. Америкалықтар жапондық жоғары әскери лауазымды адамды үңгірлерге жіберіп, оларды берілуге көндіруге тырысты. Соңғы аман қалған жапондық Кейджи Нагай 2019 жылы қайтыс болды. 1978 жылы Палау тәуелсіздік алды, ал Пелелиу жаңа республика құрамында мемлекет ретінде ұйымдастырылды. 2014 жылдың тамызында Пелелиу 45-ші Тынық мұхит аралдары форумында "лидерлердің сайысын" өткізді, онда форумның 15 мүшесі бар.

Beliliou was traditionally divided into five villages. Teliu is located on the southwest coast bordered on the north by Ngerkeiukl on the west coast, Ngesias in the central portion of the island, and Ngerdelolk on the east coast. Ngerchol occupies the northern part of the island on the west side of Bloody Nose Ridge. Most of the surface remains of the traditional villages have been obliterated. However, the locations of the villages and the locations of features within the villages, including odesongel, are known and preserved in the oral tradition. These traditional features are important symbols giving identity to families, clans and regions. In November and December 1710 these three islands were again visited and explored by the Spanish missionary expedition commanded by Sargento Mayor Francisco Padilla on board of the patache Santísima Trinidad. Two years later they were explored in detail by the expedition of Spanish naval officer Bernardo de Egoy. Following its defeat in the Spanish–American War, Spain sold Palau (including Peleliu) to Germany in 1899. Control passed to Japan in 1914. During World War II, the Battle of Peleliu was a major battle between units of the United States Marine Corps and United States Army against the Imperial Japanese Army in 1944. The battle for the island was particularly brutal because by this time the Japanese military had evolved island defense tactics with strong fortifications in the island's caves and rock formations within the Umurbrogol Mountains (Bloody Nose Ridge), which enabled a defense in depth which maximized casualties on the attacking force. On both sides involved in the fighting there were high losses with more than 2,000 Americans and 10,000 Japanese killed, but, remarkably, there were no casualties among the local civilians because they were evacuated from the fighting to other islands of Palau. The ruins of many of the military installations of the era, such as the airstrip, are still intact, and shipwrecks from the battle remain visible underwater just off the coast. There are war memorials on the island to both the American and the Japanese dead. Peleliu and Angaur were the only islands in the Palau archipelago to be occupied by the Americans during the war. The capital of Koror remained in Japanese hands to the end of the war. Peleliu was formally placed under the control of the United States under United Nations auspices in 1947 as part of the Trust Territory of the Pacific Islands. In 1947, two and a half years after Japanese surrender, there were over 30 Japanese still hiding in caves, believing the war was not over. The Americans sent a senior Japanese military official into the caves to convince them to surrender and the last Japanese survivor, Keiji Nagai, died in 2019. Palau became independent in 1978, and Peleliu was organized as a state within the new republic. In August 2014, Peleliu hosted the "leader's retreat" at the 45th Pacific Islands Forum, featuring representatives from the forum's 15 member states.

Саяси жүйе

Пелелиу штатында 3 жыл мерзімге сайланатын басшы, яғни губернатор бар. Штатта сондай-ақ әр үш жыл сайын сайланатын заң шығару органы да бар. Штат халқы Палау делегаттар палатасының бір депутатын сайлайды. Обак – штаттан шыққан дәстүрлі жоғары басшының лауазымы.

Көлік

Екінші дүниежүзілік соғыста жапондықтар құрған Пелелиу әуежайы Палаудағы ең ұзын және ең кең ұшу-қону жолағына ие, бірақ 2005 жылдың соңында Палаудың ішкі рейстері тоқтатылғаннан кейін оны тек шағын чартерлік ұшақтар пайдаланды. Арал Корор мен Ангаур аралдарымен аптасына екі рет жүзедітін тұрақты қайық қызметі арқылы байланыстырылған. Корордан қайықпен саяхатқа жұмсалатын уақыт бір сағаттан асады. Аралдың солтүстігіндегі шағын портың тереңдігі аз, сондықтан ол тек аз суға жүзетін яхталарға ғана қолайлы. Негізгі жол Блоди Ноз қырқасының батыс жағында орналасқан және Клоулклубден ұшу-қону жолағына дейін созылады. Екінші деңгейдегі жолдар аралдың барлық бөліктеріне жетеді. Ұшу-қону жолағы жапондық кезеңде салынған, бастапқыда 6600 футтық ұшу-қону жолағынан тұрған, ол оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай бағытталған, ал кішігірім перпендикуляр ұшу-қону жолағы негізгі жолақты оңтүстік-батыстан шамамен 2200 фут қашықтықта қиып өтеді. Қосымша такси жолдары ұшу-қону жолақтарын ұшу-қону жолақтарының солтүстігінде орналасқан әуежай құрылыстарымен байланыстырды. Ұшу-қону жолақтары жақсартылмаған, бірақ күнделікті Airai әуежайынан бір моторлы ұшақпен рейстерді жүзеге асыруға әлі де мүмкіндік береді. Үшінші ұшу-қону жолағы жапондық басқару кезінде Белилиудің солтүстігінде орналасқан Нгедбус аралында салынған. Пелелиу шайқасынан кейін ол тасталып, қазір кокос плантациясымен жабылып кеткен. Бүкіл арал тарихи орындардың ұлттық тізіліміне Пелелиу шайқас алаңы ретінде енгізілген және АҚШ-тың ұлттық тарихи ескерткіші мәртебесіне ие.

Білім

Білім министрлігі мемлекеттік мектептерді басқарады. Пелелиу бастауыш мектебі 1946 жылы ашылды, ал екінші ғимараты 1966 жылы салынды, алғашқысы әлі де пайдаланылуда. Корордағы Палау орта мектебі – елдегі жалғыз мемлекеттік орта мектеп болғандықтан, осы аймақтың балалары сонда білім алады.