Кіріспе

Хилдесхайм (; немесе Хилмсен; Hildesia) – Германияның солтүстік-орталық бөлігіндегі, Төменгі Саксония жерінде орналасқан қала. Халық саны 101 693 адамды құрайды. Қала Ханновердің оңтүстік-шығысында, Лейне өзенінің шағын саласы – Иннерсте өзенінің жағасында орналасқан. 815 жылы Рим императоры Людовик ІІ Тақуа Хилдесхайм епископтығын құрды және Домхугель деп аталатын жерде шағын шіркеуі бар алғашқы елді мекенді қалыптастырды. Хилдесхайм солтүстік-оңтүстік бағытындағы A7 тас жолында орналасқан, осы арқылы солтүстікте Гамбургпен, оңтүстікте Австриямен байланысқан. Хилдесхайм соборы және Киелі Михаил шіркеуі 1985 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енді. 2015 жылы қала мен епархия құрылғанына 1200 жыл толуын атап өтті.

Алғашқы жылдар

Дәстүр бойынша, қала негізін қалаушы Хилдуиннің атымен аталған. Бұл қала Солтүстік Германиядағы ең көне қалалардың бірі болып табылады, 815 жылы Хилдесхайм епископтығының орталығы болды және епископ Эльзеден Иннерсте өзені арқылы өтетін бродқа, Хеллвег сауда жолындағы маңызды сауда орталығына көшіп келген кезде құрылған болуы мүмкін. Кафедральдің маңындағы елді мекен тез арада қалаға айналып, 983 жылы король Оттон III-тен нарық құқығын алды. Алғашқыда нарық Alter Markt (Ескі нарық) деп аталатын көшеде өткізілді, ол бүгінге дейін сақталған. Нарықтың алғашқы алаңы Сент-Андреас шіркеуінің төңірегінде құрылды. Қаланың одан әрі өсуіне байланысты, үлкен нарық алаңы қажет болды. Хилдесхаймнің қазіргі нарық алаңы 13 ғасырдың басында, қалада шамамен 5000 адам тұрған кезде салынды.

Орта ғасырлар

1249 жылы Хилдесхайм қала мәртебесін алғанда, ол Солтүстік Германиядағы ең үлкен қалалардың бірі еді. Төрт ғасыр бойы Хилдесхаймді дін қызметкерлері басқарды, содан кейін қалалық әкімшілік салынып, азаматтар белгілі бір ықпал мен тәуелсіздікке қол жеткізді. Қазіргі қала үйінің құрылысы 1268 жылы басталды. 1367 жылы Хилдесхайм Ганза одағының мүшесі болды. 1519–23 жылдары азаматтар мен олардың епископы арасындағы соғыс қымбатқа түсті, олар араздасып қалды.

Реформациядан 17 ғасырға дейін

1542 жылы Хилдесхайм лютерандыққа көшті, соның салдарынан собор және бірнеше ғимарат Империяның (Рим католиктерінің) бақылауында қалды. Қала маңындағы бірнеше ауылдар да Рим католиктік дінін ұстанды. Отыз жылдық соғыс барысында Хилдесхайм бірнеше рет қоршауға алынып, жаулап алынды: 1628 және 1632 жылдары императорлық әскерлер, ал 1634 жылы Брауншвейг және Люнебург әскерлері.

19 ғасыр

1813 жылы Наполеон соғыстарынан кейін қала Ганновер корольдігінің құрамына кірді, ал 1866 жылы Аустрия-Пруссия соғысынан кейін Пруссия корольдігі оны провинция ретінде аннексиялады. 1868 жылы Пруссия әскерлері Хилдесхайм қазынасы деп аталатын, шамамен 70 римдік күміс ыдыстан – тамақ және сусын ішуге арналған – құралған аса құнды қазынаны тапты.

XX ғасырдың басы және Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыстың басында нацистер еврей халқының ұстауларын бастады, және Хильдесхаймның жүздеген яһудилері концлагерлерге жіберілді. Хильдесхайм нацистік Селле түрмесінің мәжбүрлі еңбек лагерінің және Нойенгамме концентрациялық лагерінің қосалқы лагері орналасқан жері болды. Соңғысы таратылғаннан кейін, аман қалған тұтқындар Алемге өлім жорығына жіберілді. Соғыс кезінде құнды әлемдік мұра материалдары жер астындағы жертөлелерге жасырылды. Соғыстан кейін және одан кейінгі кезеңде, тұрғын үйлерді жылдам салуға басымдық берілді, ал қираған тарихи ғимараттардың орнын бетонды құрылыстар басты. Көптеген маңызды шіркеулер – олардың екеуі қазір ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізімінде – соғыстан кейін көп ұзамай бастапқы стилінде қайта салынды.

XX ғасырдың аяғы мен қазіргі заман

1978 жылы Хилдесхайм университеті құрылды. 1980-ші жылдары тарихи орталықты қайта жаңарту жұмыстары басталды. Базар алаңының маңындағы сәнді емес бетон ғимараттардың бір бөлігі бұзылып, орнына түпнұсқа ғимараттардың көшірмелері салынды. 2007 жылдың күзінде ерекше пішінімен әйгілі «Қарсы бұрылған қант қызылшасы» (Umgestülpter Zuckerhut) деп аталатын жартылай ағаштан салынған үйді қайта жаңарту туралы шешім қабылданды. 2015 жылы қала мен дінбасылық 1200 жылдығын Төменгі Саксония күнімен бірге атап өтті.

Діндер

1542 жылы тұрғындарының көп бөлігі лютеран дініне көшті. Бүгінде тұрғындардың 28,5% өзін Рим католиктері (Хильдесхайм епархиясы) деп, ал 38,3% протестанттар (Гановер евангелистік-лютеран шіркеуі) деп жариялайды. Тұрғындардың 33,0% басқа діндерді ұстанады немесе дінсіз. 2015 жылға дейін Сербия православие епискобының Германиядағы ордасы Химмельштурда (Хильдесхайм қаласының бір бөлігі) орналасқан, кейін ол Франкфуртқа, ал 2018 жылы Дюссельдорфқа көшті.

Негізгі көрікті жерлер

Марктплац (тарихи базар алаңы) 1945 жылғы наурыз айындағы әуе шабуылынан зардап шеккен соң 1984–1990 жылдары қайта жаңартылды. Алаңдағы ең танымал ғимараттар: Knochenhaueramtshaus (Қасаптар гильдиясы үйі), 1529 жылы салынған, 1945 жылы қиратылған, 1987–1989 жылдары бастапқы жоспарлар бойынша қайта құрылған. Фасады түрлі-түсті суреттермен және неміс мақал-мәтелдерімен әсем безендірілген. Бүгінде ғимаратта мейрамхана мен қалалық мұражай орналасқан. Bäckeramtshaus (Нан пісірушілер гильдиясы үйі) – 1825 жылы салынған, жартылай ағаштан тұрғызылған үй. 1945 жылы қиратылып, 1987–89 жылдары қайта салынды. Қазіргі таңда мұнда кафе жұмыс істейді. 13 ғасырда готика стилінде салынған қалалық ратуша. 1945 жылы ішінара зақымданған, 1954 жылы қайта жаңартылып, ашылды. Tempelhaus – 14 ғасырдың соңында салынған, готика стиліндегі жеке үй, қазіргі таңда туристік ақпарат бюросы орналасқан. Екінші дүниежүзілік соғыста аздап зақымданған, бірақ 1950 жылы қалпына келтірілді. 16 ғасырға жататын Wedekindhaus үйі биік, әсем өрнектелген қабаттарымен және аллегориялық бейнелер бейнеленген жиектерімен ерекшеленеді. Оған іргелес жатқан Lüntzelhaus үйі 1755 жылы барокко стилінде салынған. Rolandhaus бастапқыда 14 ғасырда готика стилінде салынған. 1730 жылы үй қайта жаңартылып, барокколық портал мен үлкен терезе қосылды. Stadtschänke (қалалық таверна) – 1666 жылы салынған үлкен, жартылай ағаштан тұрғызылған үй. Кіші Rococcohaus үйі 1730 жылы рококо стилінде салынған. Wollenwebergildehaus (Жүн тоқушылар гильдиясы үйі) шамамен 1600 жылы салынған. Роман стиліндегі Әулие Мария соборы (Хильдесхайм соборы), оның ежелгі қола есіктері (Бернвард есіктері) (шамамен 1015 жыл) және басқа да құндылықтары бар. Собор 9 ғасырда салынған, бірақ 1945 жылы дерлік толығымен қиратылған; соғыстан кейін көп ұзамай қайта құрылды. 1985 жылдан бері ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген. "Мың жылдық гүл" – 1000 жылдық иттің гүлі, әлемдегі ең көне гүл деп есептеледі. Ол собор апсидасының қабырғасында гүлдеуін жалғастыруда. Собор мұражайы: Собор қазынасы. Әулие Михаил шіркеуі (ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы) – Германиядағы ерте роман стиліндегі шіркеу және Оттон сәулетінің үлгісі. Ол 1010–1022 жылдары салынған. Сент-Андреас (Сент-Андреас шіркеуі) – 12 ғасырда салынған готика стиліндегі шіркеу, Төменгі Саксониядағы ең биік шіркеу мұнарасы (114,5 м). Шіркеудің қарама-қарсы жағында 1509 жылдан бері салынған жартылай ағаштан тұрғызылған үй – Upended Sugarloaf тұр. Ромер және Пелизей мұражайы, ежелгі Египет пен Перудан әкелінген және арнайы көрмелер ұйымдастырылатын жинақтарға ие. Kreuzkirche (Киелі Крест шіркеуі) бастапқыда ортағасырлық бекіністердің бір бөлігі болды. Ол 1079 жылы шіркеуге айналдырылды, 1945 жылы ауыр зақымдар алды және соғыстан кейін қайта жаңартылды. 1133–1172 жылдары салынған Роман стиліндегі Киелі Базилика Кіші Сент-Годгард (Сент-Готтард шіркеуі), жақын арада ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілуі күтілуде. Шіркеудің қарама-қарсы жағында басқа да ерекше ғимараттар тұр: Санкт-Николай капелласы – 12 ғасырда роман стилінде салынған және 1803 жылдан кейін тұрғын үйге айналдырылған бұрынғы приход шіркеуі, сондай-ақ 1770 жылы салынған, жартылай шатыры бар Бес жараның ауруханасы. Сент-Ламберти шіркеуі – соңғы готикалық ғимарат, базар уақытында апталық концерттер өтетін орын. 1300 жыл шамасында салынған Кехрвидер мұнарасы – ортағасырлық бекіністердің жалғыз сақталған мұнарасы. Сент-Годехард және Кехрвидер мұнарасының маңында, Кеслерстрассе, Кноленстрассе, Гелбер-Стерн, Ам Кехрвидер, Лаппенберг, Брюль, Гинтерер Брюль және Годехардсплац көшелерінде Екінші дүниежүзілік соғыста қиратылмаған жартылай ағаштан тұрғызылған үйлерді көруге болады. Олардың кейбіреулерінде қасбеттерінде әсем ағаш ою-өрнектері бар, мысалы, Годехардсплацтағы Вернерс үйі (1606) және Гелбер-Стерндегі Ваффеншмидехаус (жарақ жасаушы үйі, 1548). Әулие Якоби шіркеуі (Иаков шіркеуі) – 500 жылдық қажылар шіркеуі, готика стилінде салынған және Иаков жолындағы көптеген Әулие Яков капеллаларының бірі болды. Бүгінде шіркеу әдебиетке баса назар аударатын мәдениет орталығы. Синагога ескерткіші (1849 жылы бағышталып, 1938 жылы Кристалл түнінде қиратылған) 1988 жылы Лаппенберг көшесіндегі ескі еврей кварталында орнатылды. Синагоганың негізі қайта жаңартылып, оған қарап тұрғандар синагоганың қаншалықты үлкен болғанын көре алады. Алма-қарсы жақтағы қызғылт кірпіштен салынған ғимарат (шамамен 1840 жылы салынған) еврей мектебі болды. Маврикий шіркеуі (Mauritiuskirche) – қаланың батысындағы төбеде орналасқан, роман стилінде салынған шіркеу (11 ғасыр), Морицберг ауданындағы монастыры бар. Шіркеудің ішкі бөлігі барокко стилінде, ал мұнарасы 1765 жылы салынған. Кайзерхаус (Император үйі) – 1586 жылы салынған Ренессанс стиліндегі ғимарат, Хильдесхаймның ең көне көшесі – Альтер Марктта орналасқан, соғыстан кейін қайта жаңартылған. Фасады римдік мүсіндермен және медальондармен әсем безендірілген. Қарсысында 1568 жылға жататын таңғажайып құмтас терезесі бар. Бұл терезе бастапқыда 19 ғасырдың соңында бұзылған жеке үйге тиесілі болған. Терезе бұзылғаннан кейін Хильдесхаймнің шығыс бөлігіндегі соғыстан зардап көрмеген үйге қосылды. Кейіннен үй қайта жаңартылғанда терезе алынып, 1972 жылы қазіргі орнына орнатылды. Кайзерхаусқа (Император үйі) жақын жерде Альте Кемэнате, 5,5 метр биіктіктегі ортағасырлық астыртын сақтау орны, мектептің артында Альтер Маркт көшесінде көруге болады. Оның тіктөртбұрышты негізі 6,5 метр × 5,0 метр және күмбезді құрылысы бар жертөлесі бар. Хильдесхаймдағы ең көне әлеуметтік ғимараттардың бірі саналған бұл сақтау орны 15 ғасырда готика стилінде құмтастан салынған. Басқа деректерге сәйкес, ол тіпті ежелгі болуы мүмкін, яғни 11 ғасырдың соңы мен 13 ғасырдың ортасында салынған. Ғимаратта екі қабат бар. Ағаштан тұрғызылмағандықтан 1945 жылы өртенбеді, бірақ зақымдалды және соғыстан кейін дереу жөнделді. 1945–1951 жылдары тұрғын үй ретінде пайдаланылды. Альте Кемэнатеге кіруге рұқсат жоқ. Әулие Магдалена шіркеуі (Magdalenenkirche) – 1224 жылы бағышталған, Альтер Маркт (Ескі базар) тарихи көшесінде орналасқан кішкентай шіркеу. Бұл шіркеу бастапқыда роман стилінде салынған, бірақ 1456 жылы кеңейтіліп, готика стилінде қайта жаңартылған. Онда 1520 жылға жататын, ою-өрнектелген және басқа да өнер туындылары бар ағаштан жасалған алтарь орналасқан. Кішкентай Сюстернштрассе көшесінде ортағасырлық қала қабырғасының жақсы сақталған бөлігі және дөңгелек мұнарасы бар. Шіркеудің қарсысында 1981 жылы ортағасырлық қала қабырғасының үстіне қайта салынған биік жартылай ағаштан тұрғызылған үй Мюленштрассе көшесінде көрінеді. Фасады ағаштан жасалған ою-өрнектермен әсем безендірілген. Магдалененгартен, 1720–1725 жылдары салынған барокко паркі, Әулие Магдалена шіркеуіне жақын орналасқан. Паркте гүлдің әртүрлі түрлері, гүлдер мұражайы, барокко мүсіндері, жақсы сақталған ортағасырлық қала қабырғасы және жылына 100–200 бөтелке шарап беретін жүзімдік бар. Көктемде парктің батыс бөлігінде сирек кездесетін сары түлкі гүлі (tulipa sylvestris) гүлдейді. Әулие Бернвард шіркеуі, 1905–1907 жылдары салынған нео-роман стиліндегі шіркеу, 1945 жылы қиратылып, 1948–1949 жылдары қайта жаңартылды, 15 ғасырдың басында жасалған готикалық ағаш алтарь ретаблосына ие. 13 ғасырда қаланың айналасында салынған қабырғалар, бекіністер және су жолдарынан тұратын ортағасырлық қорғаныс жүйесінің бір бөлігі жақсы сақталған. Каленбергер Грабен, жасанды көл, оның бір бөлігі болып табылады. Оның айналасында парк орналасқан. Сәуір айында паркте сирек кездесетін сары түлкі гүлі (tulipa sylvestris) гүлдейді. Штауэрвальд қамалы (Burg Steuerwald), қаланың солтүстігінде, базар алаңынан шамамен 1 км қашықтықта, 1310–13 жылдары салынған. Оның мұнарасы (25 м) 1325 жылы салынған. Роман стиліндегі Әулие Магдаленаға арналған капелла бастапқыда салынған...

Халықтың тарихы

2017 жылдың 31 желтоқсанында Хильдесхайм қаласында 103 970 адам тұрды.

Көлік

Хилдешеймде тиімді көлік инфрақұрылымы бар: ол ұлттық жолдар мен теміржолдың аймақтық торабы болып табылады (Хилдешейм Гауптбанхоф InterCityExpress пойыздарымен қызмет көрсетеді), автожолға (Autobahn) қосылған, Миттелландканал (канал) арқылы және Хильдешейм Betriebsgesellschaft әуежайына ие.

Білім

Көптеген орта мектептер (гимназиялар, жалпы білім беретін мектептер және бейінделген орта мектептер): Андреан гимназиясы, Мариен гимназиясы, Жозефинум Гильдесхайм гимназиясы, Шарнхорст гимназиясы Гильдесхайм, Гете гимназиясы Гильдесхайм, Микельсен мектебі, Гильменштур гимназиясы. Сонымен қатар: Фрей Вальдорф мектебі Хилдесхайм, Роберт Бош жалпы білім беретін мектебі. Фридрих Лист мектебі (шаруашылық саласындағы гимназия), Герман Ноль мектебі (денсаулық сақтау және әлеуметтік салалардағы гимназия), Вальтер Гропиус мектебі (кәсіптік-техникалық білім беретін мектеп), Вернер фон Сименс мектебі (техникалық саласындағы гимназия), Элизабет фон Ранцау мектебі (әлеуметтік басқару академиясы). Жоғары білімді Хилдесхайм университетінде немесе Хольцминден және Геттинген қалаларымен бірлескен Hochschule für angewandte Wissenschaft und Kunst (HAWK) -да алуға болады.

Мәдениет

Қоғамда Сербиялық православие шіркеуінің Франкфурт және Германияның барлық аймақтары бойынша епархиясының бас штабы орналасқан.